महाभारत · अध्याय 4.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.63.1
ततो भीष्मः शरानष्टौ ध्वजे पार्थस्य वीर्यवान् ।
समार्पयन्महावेगाज्ज्वलतः पन्नगानिव ॥ ४.६३.१ ॥
नंतर पराक्रमी भीष्मांनी अर्जुनाच्या ध्वजावर प्रज्वलित सर्पांप्रमाणे महावेगाने आठ बाण सोडले.
4.63.2
ते ध्वजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः ।
ध्वजस्थं कपिमाजघ्नुः ध्वजाग्रनिलयांश्च तान् ॥ ४.६३.२ ॥
ते पंखधारी बाण पांडुपुत्राच्या ध्वजापर्यंत पोहोचून ध्वजावरील वानराला आणि ध्वजाग्रावर राहणाऱ्यांना आघात करते झाले.
4.63.3
सारथिं च हयांश्चास्य विव्याध दशभिः शरैः ।
उरस्यताडयत्पार्थं त्रिभिरेवायसैः शरैः ॥ ४.६३.३ ॥
त्याने त्याच्या सारथ्याला आणि घोड्यांना दहा बाणांनी विंधले; पार्थाच्या छातीवर तीन लोखंडी बाणांनी प्रहार केला.
4.63.4
ततोऽर्जुनः शरैस्तीक्ष्णैर्विद्ध्वा कुरुपितामहम् ।
ध्वजं च सारथिं चापि विव्याध दशभिः शरैः ॥ ४.६३.४ ॥
नंतर अर्जुनाने तीक्ष्ण बाणांनी कुरुपितामहांना विंधले आणि त्यांच्या ध्वजाला व सारथ्याला दहा बाणांनी विंधले.
4.63.5
तद्युद्धमभवद्धोरं रोमहर्षणमद्भुतम् ।
भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयोरिव ॥ ४.६३.५ ॥
भीष्म आणि पार्थ यांचे ते युद्ध बली आणि वासव (इंद्र) यांच्या युद्धाप्रमाणे भयंकर, रोमांचकारी आणि अद्भुत झाले.
4.63.6
सन्ततं शरजालाभिराकाशं समपद्यत ।
अम्बुदैरिव धाराभिस्तयोः कार्मुकनिःसृतैः ॥ ४.६३.६ ॥
त्या दोघांच्या धनुष्यांतून सुटलेल्या बाणांच्या जाळ्यांनी आकाश सतत मेघांच्या धारांनी भरल्याप्रमाणे भरून गेले.
4.63.7
भल्लैर्भल्लाः समाहत्य कुरुपाण्डवयो रणे ।
अन्तरिक्षे व्यराजन्त खद्योताः प्रावृषीव हि ॥ ४.६३.७ ॥
युद्धात कौरव आणि पांडव यांच्या बाणांनी बाण आदळल्यावर पावसाळ्यातील काजव्यांप्रमाणे ते आकाशात चमकले.
4.63.8
अग्निवक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे ।
गाण्डीवमभवञ्जिष्णोः सव्यं दक्षिणमस्यतः ॥ ४.६३.८ ॥
युद्धात अग्निमुखासारखे भयंकर अर्जुनाचे गांडीव वर्तुळाकार ओढले गेले; डाव्या व उजव्या हातांनी तो बाण सोडत होता.
4.63.9
पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः ।
अर्जुनश्छादयद्भीष्मं शरवर्षैरनेकशः ॥ ४.६३.९ ॥
ढग जसा पर्वताला जलधारांनी झाकतो, तसा अर्जुनाने भीष्मांना अनेकदा बाणवर्षावाने झाकले.
4.63.10
तां समुद्रमिवोद्धूतां शरवृष्टिं समुद्यताम् ।
व्यधमत्सायकैर्भीष्मः सोर्जुनं च न्यवारयत् ॥ ४.६३.१० ॥
समुद्राप्रमाणे उसळलेला तो बाणवर्षाव भीष्मांनी आपल्या बाणांनी छिन्नभिन्न केला आणि अर्जुनालाही रोखले.
4.63.11
ततस्तानि विसृष्टानि शरजालानि सङ्घशः ।
आहतानि व्यशीर्यन्तं अर्जुनस्य रथं प्रति ॥ ४.६३.११ ॥
मग त्यांनी सोडलेले ते बाणजाळे समूहांनी आले; पण अर्जुनाच्या रथाकडे आदळून तुटून विखुरले.
4.63.12
ततः कनकपुङ्खाग्रैः शितैः संनतपर्वभिः ।
पतद्भिः खगवाजैश्च द्यौरासीत्संवृता शरैः ॥ ४.६३.१२ ॥
मग सोनेरी पंखांच्या टोकांचे, तीक्ष्ण, वाकलेल्या पेरांचे, पक्ष्यांच्या पिसांचे बाण पडत असताना आकाश बाणांनी झाकले गेले.
4.63.13
ततः प्रासृजदुग्राणि शरजालानि पाण्डवः ।
तावन्ति शरजालानि भीष्मः पार्थाय प्राहिणोत् ॥ ४.६३.१३ ॥
तेव्हा पाण्डवाने भयंकर शरजाल सोडले; भीष्मांनी पार्थाकडे तितकेच शरजाल पाठवले.
4.63.14
साश्वं ससूतं सरथं स पार्थं समाचिनोद्भारतो वत्सदन्तैः ।
प्रच्छादयामास दिशश्च सर्वा नभश्च बाणैस्तपनीयपुङ्खैः ॥ ४.६३.१४ ॥
भारत (भीष्म) यांनी अश्व, सारथी व रथासह पार्थाला वत्सदंत बाणांनी पूर्णपणे झाकले; सुवर्णपुंख बाणांनी सर्व दिशा व आकाश व्यापले.
4.63.15
ततो देवर्षिगन्धर्वाः साधुसाध्वित्यपूजयन् ।
दुष्करं कृतवान्भीष्मो यदर्जुनमवारयत् ॥ ४.६३.१५ ॥
तेव्हा देव, ऋषी व गंधर्वांनी 'साधु, साधु' म्हणून कौतुक केले — अर्जुनाला अडवून भीष्मांनी दुष्कर कार्य केले असे म्हणून.
4.63.16
बलवानर्जुनो दक्षः क्षिप्रकारी च पाण्डवः ।
कोऽन्यः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे ॥ ४.६३.१६ ॥
बलवान, कुशल व क्षिप्रकारी पाण्डव अर्जुन — रणात पार्थाचा वेग धरण्यास दुसरा कोण समर्थ आहे?
4.63.17
ऋते शान्तनवाद्भीष्मात्कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ।
आचार्यवरमुख्याद्वा भारद्वाजान्महाबलात् ॥ ४.६३.१७ ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म वगळता, देवकीचा पुत्र कृष्ण वगळता, किंवा आचार्यश्रेष्ठ महाबली भारद्वाजपुत्र (द्रोण) वगळता — आणखी कोण?
4.63.18
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य क्रीडतः पुरुषोत्तमौ ।
चक्षूंषि सर्वभूतानां मोदयन्तौ महाबलौ ॥ ४.६३.१८ ॥
शस्त्रांनी शस्त्रे अडवत, खेळत, दोन्ही पुरुषोत्तम महाबली सर्व प्राण्यांच्या डोळ्यांना आनंद देत होते.
4.63.19
प्राजापत्यं तथैवैन्द्रमाग्नेयं च सुदारुणम् ।
कौबेरं वारुणं चैव याम्यं वायव्यमेव च ।
प्रयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विरेजतुः ॥ ४.६३.१९ ॥
प्राजापत्य, ऐन्द्र, अत्यंत भयंकर आग्नेय, कौबेर, वारुण, याम्य आणि वायव्य अस्त्रांचा प्रयोग करीत ते दोन महात्मे रणांगणात तेजस्वीपणे शोभले.
4.63.20
विस्मितान्यथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा ।
साधु पार्थ महाबाहो साधु भीष्मेति चाब्रुवन् ॥ ४.६३.२० ॥
तेव्हा युद्धात त्या दोघांना पाहून विस्मित झालेले प्राणी म्हणाले — 'साधु पार्था! साधु, हे महाबाहो भीष्मा!'
4.63.21
नैतदन्यो मनुष्येषु प्रदर्शयितुमाहवे ।
महास्राणां संप्रयोगं समरे भीष्मपार्थयोः ॥ ४.६३.२१ ॥
रणांगणात मनुष्यांमध्ये दुसरा कोणीही अशा महास्त्रांचा प्रयोग दाखवू शकला नसता — भीष्म आणि पार्थ यांच्या युद्धात महास्त्रांचा असा प्रयोग झाला.
4.63.22
एवं सर्वास्त्रविदुषोरस्त्रयुद्धमवर्तत ॥ ४.६३.२२ ॥
अशा प्रकारे सर्व अस्त्रे जाणणाऱ्या त्या दोघांमध्ये अस्त्रयुद्ध चालू राहिले.
4.63.23
अथ जिष्णुरुदावृत्य शितधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण शातकुम्भपरिष्कृतम् ॥ ४.६३.२३ ॥
तेव्हा जिष्णू (अर्जुन) वळून, तीक्ष्ण धारेच्या गृध्रपत्र बाणाने सोन्याने मढवलेले धनुष्य तोडले.
4.63.24
निमेषान्तरमात्रेण भीष्मोऽन्यत्कार्मुकं रणे ।
समादाय नरव्याघ्रः सज्यं चक्रे महाबलः ॥ ४.६३.२४ ॥
डोळ्याच्या पापणीच्या उघडझाप इतक्या वेळात भीष्मांनी रणांगणात दुसरे धनुष्य घेऊन त्यावर प्रत्यंचा चढवली — तो महाबली नरव्याघ्र होता.
4.63.25
शरांश्च सुबहुन्क्रुद्धो मुमोचाशु धनंजये ।
अर्जुनोपि शरांस्तीक्ष्णान्भीष्माय निशितान्बहून्।
चिक्षेप च महातेजास्तथा भीष्मश्च पाण्डवे ॥ ४.६३.२५ ॥
क्रुद्ध होऊन त्यांनी धनंजयावर तात्काळ पुष्कळ बाण सोडले. अर्जुननेही भीष्मावर तीक्ष्ण आणि धारदार अनेक बाण टाकले; आणि महातेजस्वी भीष्मानेही पाण्डवावर तसेच बाण टाकले.
4.63.26
तयोर्दिव्यास्त्रविदुषोरस्यतोरनिशं शरान् ।
न विशेषस्तदा राजन्दृश्यते सुमहात्मनोः ॥ ४.६३.२६ ॥
हे राजा, दिव्य अस्त्रांचे जाणकार त्या दोन्ही महात्म्यांनी सतत बाण सोडत असताना, त्या वेळी त्यांच्यात काहीही फरक दिसत नव्हता.
4.63.27
अथावृणोद्दश दिशः शरैरतिरथस्तदा ।
किरीटमाली कौन्तेयः शूरं शान्तनवं तथा ॥ ४.६३.२७ ॥
तेव्हा अतिरथ किरीटमाली कौन्तेयाने बाणांनी दहा दिशा झाकून टाकल्या, आणि शूर शंतनुपुत्रालाही तसेच झाकून टाकले.
4.63.28
अतीव पाण्डवो भीष्मं भीष्मश्चातीव पाण्डवम् ।
बभूव तत्र सङ्घेऽस्मिन्लोके राजंस्तदद्भुतम् ॥ ४.६३.२८ ॥
हे राजा, त्या युद्धात पाण्डव भीष्मांवर आणि भीष्म पाण्डवावर अत्यंत एकाग्र झाले; जगात ते अद्भुत होते.
4.63.29
पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः ।
शेरते स्म महाबाहो कौन्तेयस्याभितो रथम् ॥ ४.६३.२९ ॥
हे महाबाहो, पाण्डवाने ठार मारलेले भीष्मांचे रथरक्षक वीर कौन्तेयाच्या रथाभोवती पडलेले आहेत.
4.63.30
ततो गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः ।
असक्ताः पुङ्खसंसक्ताः श्वेतवाहनपत्रिणः ॥ ४.६३.३० ॥
तेव्हा गाण्डीवातून सोडलेले, शत्रूरहित करू इच्छिणारे, अडथळाविना, पिसांनी युक्त असे बाण—श्वेतवाहनाचे (अर्जुनाचे) पंखयुक्त बाण—निघाले.
4.63.31
निष्पतन्तो रथात्तस्य धौता हैरण्यवाससः ।
आकाशे प्रत्यदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः ॥ ४.६३.३१ ॥
त्याच्या रथातून सुटणारे सोनेरी वस्त्र परिधान केलेले, तेजस्वी बाण आकाशात हंसांच्या रांगांसारखे दिसले.
4.63.32
तस्य तद्दिव्यमस्त्रं हि प्रगाढं चित्रमस्यतः ।
प्रेक्षन्ते स्मान्तरिक्षस्थाः सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ४.६३.३२ ॥
त्याचे ते दिव्य अस्त्र अत्यंत प्रबळ आणि विचित्र होते; आकाशात उभे असलेले सर्व देव इंद्रासह ते पाहत होते.
4.63.33
तं दृष्ट्वा परमप्रीतो गन्धर्वश्चित्रमद्भुतम् ।
शशंस देवराजाय चित्रसेनः प्रतापवान् ॥ ४.६३.३३ ॥
त्याला पाहून अत्यंत आनंदित झालेल्या पराक्रमी गंधर्व चित्रसेनाने ते विचित्र आणि अद्भुत दृश्य देवराज इंद्राला सांगितले.
4.63.34
पश्येमानरिनिर्दारान्संसक्तानिव गच्छतः ।
चित्ररूपमिदं जिष्णोर्दिव्यमस्त्रमुदीर्यतः ॥ ४.६३.३४ ॥
पाहा, शत्रूंना विदीर्ण करणारे हे बाण एकमेकांना चिकटून जात आहेत असे दिसते; विजयी अर्जुनाचे हे दिव्य अस्त्र सोडताना किती विचित्र रूप धारण करते!
4.63.35
नेदं मनुष्याः श्रद्दध्युर्न हीदं तेषु विद्यते ।
सौराणां च महास्राणां विचित्रोऽयं समागमः ॥ ४.६३.३५ ॥
माणसे यावर विश्वास ठेवणार नाहीत, कारण हे त्यांच्यात नसते; हा देवांच्या महाअस्त्रांचा विचित्र संगम आहे.
4.63.36
मध्यन्दिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे ।
न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं प्रसमीक्षितुम् ॥ ४.६३.३६ ॥
मध्यान्हीच्या आकाशात तळपणाऱ्या सूर्यासारखा, सैन्यांना पाण्डवाकडे स्थिर दृष्टीने पाहता येत नव्हते.
4.63.37
उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महीक्षिताम् ।
उभौ विचित्रकर्माणावुभौ युधि दुरासदौ ॥ ४.६३.३७ ॥
दोघेही प्रसिद्ध कर्मांचे; दोघेही राजांमध्ये शूर; दोघेही विचित्र कर्मांचे; दोघेही युद्धात दुर्जय.
4.63.38
इत्युक्तो देवराजस्तु पार्थभीष्मसमागमम् ।
पूजयामास दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत ॥ ४.६३.३८ ॥
असे सांगितले गेल्यावर देवराजाने पार्थ आणि भीष्म यांच्या त्या भेटीचा दिव्य पुष्पवर्षावाने सन्मान केला, हे भारता.
4.63.39
अश्वत्थामा ततोऽभ्येत्य द्रुतं कर्णमभाषत ।
अहमेको हनिष्यामि समेतान्सर्वपाण्डवान् ॥ ४.६३.३९ ॥
मग अश्वत्थामा लगेच जवळ येऊन कर्णाला म्हणाला, "मी एकटाच एकत्र आलेल्या सर्व पांडवांना ठार करीन."
4.63.40
इति कर्म समक्षं मे सभामध्ये त्वयोदितम् ।
न तु तत्कृतमेकस्माद्भीतो धावसि सूतज ॥ ४.६३.४० ॥
"सभेच्या मध्यभागी माझ्यासमोर तू हे कर्म घोषित केलेस; पण ते एकट्याने केलेले नाही; हे सूतपुत्रा, भिऊन तू पळत आहेस."
4.63.41
वैचित्रवीर्यजाः सर्वे त्वामाश्रित्य पृथासुतान् ।
जेतुमिच्छन्ति संग्रामे भवान्युध्यस्व फल्गुनम् ॥ ४.६३.४१ ॥
विचित्रवीर्याच्या वंशात जन्मलेले सर्व तुझ्यावर विसंबून पृथेच्या पुत्रांना युद्धात जिंकू इच्छितात; तू फाल्गुनाशी युद्ध कर.
4.63.42
अश्वत्थामोदितं वाक्यं श्रुत्वा दुर्योधनस्तदा ।
प्रत्युवाच रुषा द्रौणिं कर्णप्रियचिकीर्षया ॥ ४.६३.४२ ॥
अश्वत्थाम्याचे बोल ऐकून दुर्योधनाने तेव्हा कर्णाला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने रागाने द्रोणपुत्राला प्रत्युत्तर दिले.
4.63.43
मा मानभङ्गं विप्रेन्द्र कुरु विश्रुतकर्मणः ।
मानभङ्गेन राज्ञां तु बलहानिर्भविष्यति ॥ ४.६३.४३ ॥
हे विप्रेंद्रा, विख्यात कर्मा वीराचा मानभंग करू नकोस; मानभंगाने राजांचे बल क्षीण होईल.
4.63.44
शूरा वदन्ति संग्रामे वाचा कर्माणि कुर्वते ।
पराक्रमन्ति संग्रामे स्वस्य वीर्यानुसारतः ॥ ४.६३.४४ ॥
शूर युद्धात शब्दाने बोलतात, पण कर्माने करतात; युद्धात ते आपल्या वीर्यानुसार पराक्रम करतात.
4.63.45
तस्मात्तं नार्हति भवान्गर्हितुं शूरसंमतम् ।
राज्ञैवमुक्तः स द्रौणिर्गतरोषोऽभवत्तदा ॥ ४.६३.४५ ॥
म्हणून शूरांनी मान्य केलेल्या त्याची निंदा करणे तुम्हाला योग्य नाही. राजाने असे म्हटल्यावर द्रोणपुत्र तेव्हा क्रोधरहित झाला.
4.63.46
ततो भीष्मः शान्तनवो बाणान्पार्श्वे समार्पयत् ।
अस्यतः प्रतिसन्धाय विवृतं सव्यसाचिनः ॥ ४.६३.४६ ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र भीष्म, बाण सोडणाऱ्या सव्यसाचीच्या उघड्या बाजूवर बाण रोखून सोडू लागला.
4.63.47
ततः प्रसह्य बीभत्सुः पृथुधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्तद्गृध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः ॥ ४.६३.४७ ॥
तेव्हा बीभत्सु (अर्जुन) बळाने रुंद धारेच्या, गिधाडाच्या पंखाच्या बाणाने अमिततेजस्वी भीष्माचे धनुष्य तोडले.
4.63.48
अथैनं दशभिः पश्चात्प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥ ४.६३.४८ ॥
मग कुंतीपुत्र धनंजयाने प्रयत्न करणाऱ्या, पराक्रमी त्या वीराला मागून दहा बाणांनी छातीच्या मध्यभागी भेदले.
4.63.49
स पीडितो महाबाहुर्गृहीत्वा रथकूबरम् ।
गोङ्गेयो युधि दुर्धर्षस्तस्थौ दीप इवातुरः ॥ ४.६३.४९ ॥
पीडित झालेल्या महाबाहूने रथकूबर धरले; युद्धात अजेय गांगेय दुःखी दिव्यासारखा उभा राहिला.
4.63.50
तं विसंज्ञमपोवाह संयन्ता रथवाजिनाम् ।
उपदेशमनुस्मृत्य रक्षमाणो महारथम् ॥ ४.६३.५० ॥
रथाश्वांच्या सारथ्याने बेशुद्ध झालेल्या त्या महारथाला दूर नेले; उपदेश आठवून त्या महारथाचे रक्षण केले.
4.63.51
पराक्रमे च शौर्ये च वीर्ये सत्त्वे बले रणे ।
शस्त्रास्त्रेषु च सर्वेषु लाघवे दूरपातने ॥ ४.६३.५१ ॥
पराक्रमात, शौर्यात, वीर्यात, सत्त्वात, बलात, रणात, सर्व शस्त्रास्त्रांत, चपळाईत आणि दूरवर प्रहार करण्यात;
4.63.52
यस्य नास्ति समो लोके पितृदत्तवरश्च यः ।
जितश्रमो जितारातिर्निस्तन्द्रिः खेदवर्जितः ।
यः स्वेच्छामरणः शूरः पितृशुश्रूषणे रतः ॥ ४.६३.५२ ॥
ज्याच्यासारखा जगात कोणी नाही; पित्याकडून वर प्राप्त झालेला; श्रम जिंकलेला, शत्रू जिंकलेला, आळसरहित, थकव्याच्या पलीकडचा; स्वेच्छा-मरण असलेला शूर; पितृसेवेत रत.
4.63.53
दुर्योधनहितार्थाय युद्ध्वा पार्थेन संगरे ।
पृथासुतहितार्थाय पराजित इवाभवत् ॥ ४.६३.५३ ॥
दुर्योधनाच्या हितासाठी पार्थाशी युद्ध करून, पृथेच्या पुत्रांच्या हितासाठी तो जणू पराभूत झाला.