महाभारत · अध्याय 4.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.71.1
युद्धं तु मानुषं द्रष्टुमागतास्त्रिदशाः पुरा ।
किमकुर्वन्त ते पश्चात्कथयस्व ममानघ ॥ ४.७१.१ ॥
पूर्वकाल में मानवीय युद्ध देखने आए त्रिदशों ने बाद में क्या किया? हे निष्पाप, मुझे बताइए।
4.71.2
वासवप्रमुखाः सर्वे देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
यक्षगन्धर्वसङ्घाश्च गणा अप्सरसां तथा ॥ ४.७१.२ ॥
इन्द्र के नेतृत्व में सभी देवता, ऋषियों को आगे किए हुए, यक्षों और गन्धर्वों के समूह तथा अप्सराओं के गण भी।
4.71.3
युद्धं तु मानुषं दृष्ट्वा कुरूणां फल्गुनस्य च ।
एकस्य च बहूनां च रौद्रमत्युग्रदर्शनम् ॥ ४.७१.३ ॥
कुरुओं और फल्गुन (अर्जुन) के मानवीय युद्ध को, एक के और अनेकों के विरुद्ध, देखकर, जो भयानक और अत्यन्त उग्र दृश्य था।
4.71.4
अस्त्राणामथ दिव्यानां प्रयोगानथ संग्रहान् ।
लघु सुष्ठु च चित्रं च कृतीनां च प्रयत्नतः ॥ ४.७१.४ ॥
दिव्य अस्त्रों के प्रयोगों और उनके संग्रह को, तथा कुशल योद्धाओं की हल्की, सुन्दर और अद्भुत चेष्टाओं को, प्रयत्नपूर्वक।
4.71.5
भीष्मं शारद्वतं द्रोणं कर्णं गाण्डीवधन्वना ।
जितानन्यान्भूमिपालान्दृष्ट्वा जग्मुर्दिवौकसः ॥ ४.७१.५ ॥
भीष्म, शारद्वत (कृप), द्रोण और कर्ण को, तथा गाण्डीवधारी (अर्जुन) द्वारा जीते गए अन्य भूमिपालों को देखकर स्वर्गवासी देवता लौट गए।
4.71.6
सर्वे ते परितुष्टाश्च प्रशस्य च मुहुर्मुहुः ।
असङ्गतिना तेन विमानेनाशुगामिना।
प्रतिजग्मुरसङ्गास्ते त्रिदिवं च दिवौकसः ॥ ४.७१.६ ॥
वे सभी सन्तुष्ट होकर बारम्बार प्रशंसा करते हुए, उस अनुपम, शीघ्रगामी विमान से, अनासक्त होकर, वे स्वर्गवासी त्रिदिव को लौट गए।
4.71.7
कुरवो निर्जिताः सर्वे भीष्मद्रोणकृपादयः ।
अजय्यास्त्रिदशैः सर्वैः सेन्द्रैः सर्वैः सुरासुरैः ।
पार्थेनैकेन संग्रामे विस्मयो नो महानहो ॥ ४.७१.७ ॥
भीष्म, द्रोण, कृप आदि सभी कौरव, जो देवताओं, इन्द्र सहित सभी देवों और सुर-असुरों से भी अजेय थे, उन्हें युद्ध में अकेले पार्थ ने जीत लिया। हमें यह बड़ा विस्मय है, अहो!
4.71.8
कस्मिन्मुहूर्ते संजातः कस्य धर्मस्य वा फलम् ॥ ४.७१.८ ॥
किस मुहूर्त में उत्पन्न हुआ, या किस धर्म का यह फल है?
4.71.9
किमाश्चर्यं फल्गुनेऽस्मिन्यो रुद्रेण न्ययोधयत् ।
निवातकवचानाजौ यस्त्रिंशत्कोटिसंमितान् ॥ ४.७१.९ ॥
इस फाल्गुन में क्या आश्चर्य है, जिसने रुद्र के साथ युद्ध में निवातकवचों को, जो तीस करोड़ के बराबर थे, परास्त किया?
4.71.10
तस्य चैतत्किमाश्चर्यं स्तुवन्त इति ते सुराः ।
जग्मुः सुरालयं हृष्टा विस्मयाविष्टचेतसः ॥ ४.७१.१० ॥
उसके लिए यह क्या आश्चर्य है—यह कहते हुए, स्तुति करते हुए वे देवता हर्षित होकर, विस्मय से भरे मन के साथ देवलोक को चले गए।
4.71.11
कुरवोऽर्जुनबाणैश्च ताडिताः शरविक्षताः ।
कुरूनभिमुखां याताः समग्रबलवाहनाः ॥ ४.७१.११ ॥
अर्जुन के बाणों से पीटे गए और बाणों से घायल कौरव, अपनी पूरी सेना और वाहनों के साथ कुरुओं की ओर सम्मुख होकर चले गए।
4.71.12
विराटनगराच्चैव गजाश्वरथसंकुलाः ।
योधैः क्षत्रियदायादैर्बलवद्भिरधिष्ठिताः ॥ ४.७१.१२ ॥
विराट नगर से भी हाथियों, घोड़ों और रथों से भरे हुए, क्षत्रिय वंश के बलवान योद्धाओं द्वारा अधिष्ठित।
4.71.13
विराटप्रहिता सेना नगराच्छीघ्रयायिनी ।
उत्तरं सह सूतेन प्रत्ययात्तमरिन्दमम् ॥ ४.७१.१३ ॥
विराट द्वारा भेजी गई सेना नगर से शीघ्र निकली, और सारथि के साथ शत्रुदमन उत्तर भी निकल पड़ा।
4.71.14
तस्मिंस्तूर्यशताकीर्णे हस्त्यश्चरथसंकुले ।
प्रहर्षः स्त्रीकुमाराणां तुमुलः समपद्यत ॥ ४.७१.१४ ॥
सैकड़ों तुरहियों से भरे और हाथी, घोड़ों तथा रथों से संकुल उस (दृश्य) में स्त्रियों और बच्चों में तुमुल हर्ष उत्पन्न हुआ।
4.71.15
अर्जुनस्तु ततो दृष्ट्वा सैन्यरेणुं समुत्थितम् ।
सैन्यध्वजं निशम्याथ वैराटिं समभाषत ॥ ४.७१.१५ ॥
तब अर्जुन ने उठी हुई सेना की धूल देखी और सेना की ध्वजा का समाचार सुनकर विराट के पुत्र से बोले।
4.71.16
नगरे तुमुलः शब्दो रेणुश्चाक्रमते नभः ।
किंनु खल्वपयातास्ते कुरवो नगरं गताः ॥ ४.७१.१६ ॥
नगर में तुमुल शब्द है और धूल आकाश में फैल रही है। क्या कौरव (यहाँ से) हटकर नगर को चले गए?
4.71.17
ते चैव निर्जिताऽस्माभिर्महेष्वासाः सुतेजसः ।
आमुञ्च कवचं वीर चोदयस्व च वाजिनः ।
जवेनाभिप्रपद्यस्व विराटनगरं प्रति ॥ ४.७१.१७ ॥
वे महान धनुर्धर और तेजस्वी (योद्धा) तो हमसे पराजित हो चुके हैं। हे वीर, कवच पहन लो, घोड़ों को हाँको और वेग से विराट के नगर की ओर बढ़ चलो।
4.71.18
न तावत्तलनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् ।
ध्वजं वा दर्शयिष्यामि अथवा स्वजनो भवेत् ॥ ४.७१.१८ ॥
अभी तक न तो तल की गर्जना और न गाण्डीव का नाद (सुनाई दे रहा है); न मैं (अपनी) ध्वजा दिखा रहा हूँ, या हो सकता है (वे) स्वजन हों।
4.71.19
सेनाग्रमेतन्मात्स्यानां गणिकाश्च स्वलंकृताः ।
कन्या रथेषु दृश्यन्ते योधा विविधवाससः ॥ ४.७१.१९ ॥
यह मत्स्यों की सेना का अग्रभाग है; सुसज्जित गणिकाएँ और रथों पर कन्याएँ दिखाई दे रही हैं, तथा विविध वस्त्रों वाले योद्धा भी।
4.71.20
उत्तरामत्र पश्यामि सखीभिः परिवारिताम् ।
अनीकिन्यः प्रदृश्यन्ते हस्तिनोश्वाश्च वर्मिताः ॥ ४.७१.२० ॥
यहाँ मैं सखियों से घिरी उत्तरा को देख रहा हूँ; सेनाएँ दिखाई दे रही हैं, और कवच से सजे हाथी तथा घोड़े भी।
4.71.21
रथिनश्च पदाताश्च बहवो न च शस्त्रिणः ।
विराटवचनात्सर्वे संहृष्टाः प्रतिभान्ति मे।
न च मेऽत्र प्रतीघातश्चित्तस्य स्वजने यथा ॥ ४.७१.२१ ॥
रथी और पैदल, बहुत-से शस्त्रधारी, विराट की आज्ञा से सब हर्षित दिखते हैं; और यहाँ मेरे मन में स्वजनों के बीच जैसी बाधा नहीं है।
4.71.22
ततः शीघ्रं समासाद्य उत्तरं स्वजनो बहु ।
परस्परममित्रघ्नं सस्वजे तं समागतम् ॥ ४.७१.२२ ॥
तब शीघ्र पहुँचकर स्वजन ने, जो बहुत था, उस आए हुए शत्रुहन्ता उत्तर को परस्पर गले लगा लिया।
4.71.23
प्रीतिमान्पुरुषव्याघ्रो हर्षयुक्तः पुनः पुनः ।
दिष्ट्या जयसि भद्रं ते दिष्ट्या सूतो बृहन्नलाः।
दिष्ट्या संग्राममागम्य भयं तव न किंचन ॥ ४.७१.२३ ॥
प्रसन्न, हर्ष से भरे पुरुषव्याघ्र ने बार-बार कहा: भाग्य से तुम जीत रहे हो, तुम्हारा कल्याण हो; भाग्य से सारथी बृहन्नला है; भाग्य से युद्ध में आकर तुम्हें कोई भय नहीं।
4.71.24
अजैषीदेष जाञ्जिष्णुः कुरूनेकरथो रणे ।
एतस्यक बाहुवीर्यं तद्येन गावो जिता मया।
कुरवो निर्जिता यस्मात्सग्रामेऽमिततेजसः ॥ ४.७१.२४ ॥
यह जिष्णु (अर्जुन) अकेले रथी ने रण में कुरुओं को जीत लिया। उसी के बाहुबल से मैंने गायें जीती थीं, और उसी से अमित तेजस्वी कुरु युद्ध में पराजित हुए।
4.71.25
अकार्षीदेष तत्कर्म देवपुत्रोपमो युवा ।
एष तत्पुरुषव्याघ्रो विक्षोभ्य कुरुमण्डलम्।
गावः प्रसह्य विजिता रणे मां चाभ्यपालयत् ॥ ४.७१.२५ ॥
देवपुत्र के समान इस युवा ने वह कर्म किया। इस पुरुषव्याघ्र ने कुरुमण्डल को क्षुब्ध कर रण में बलपूर्वक गायें जीत लीं और मेरी रक्षा भी की।
4.71.26
उत्तरस्य वचः श्रुत्वा शंसमानस्य चार्जुनम् ।
चोदिता राजपुत्रेण जयं मङ्गलवादिनः ॥ ४.७१.२६ ॥
अर्जुन की प्रशंसा करते हुए उत्तर के वचन सुनकर, राजपुत्र (उत्तर) द्वारा प्रेरित होकर मंगलगान करने वालों ने विजय का उद्घोष किया।
4.71.27
ततो गन्धैश्च माल्यैश्च धूपैश्च वसुसंभृतैः ।
कन्याः पार्थममित्रघ्नं किरन्त्यः समपूजयन् ॥ ४.७१.२७ ॥
तब सुगंधों, मालाओं और बहुमूल्य धूपों से भरी कन्याओं ने शत्रुघाती पार्थ (अर्जुन) पर पुष्प बिखेरते हुए उनकी पूजा की।
4.71.28
आपूर्यमाणो माल्यैश्च गन्धैश्च विविधैः शुभैः ।
संपूज्यमानो लोकेन नगरद्वारमागमत् ॥ ४.७१.२८ ॥
मालाओं और नाना प्रकार के शुभ सुगंधों से भरे हुए, लोगों द्वारा सम्मानित होते हुए, वह नगर के द्वार पर आए।
4.71.29
भेर्यश्च तूर्याणि च वेणवश्च ।
विचित्रवेषाः प्रमदाजनाश्च।
पुरो विराटस्य महाबलस्य ।
निष्क्रम्य भूमिंजयमभ्यनन्दनम् ॥ ४.७१.२९ ॥
भेरियाँ, वाद्य और बाँसुरियाँ, तथा विचित्र वेश धारण की हुई स्त्रियाँ महाबली विराट के सामने निकलकर भूमिंजय (अर्जुन) का अभिनंदन करने लगीं।
4.71.30
प्रशस्यमानस्तु जयेन तत्र ।
पुत्रो विराटस्य न हृष्यति स्म।
संभाष्यमाणस्तु जयेन तत्र ।
सोऽन्तर्मनाः पाण्डवमीक्षमाणः ॥ ४.७१.३० ॥
वहाँ जय द्वारा प्रशंसित होने पर भी विराट के पुत्र को प्रसन्नता नहीं हुई। वहाँ जय द्वारा संबोधित होने पर भी वह मन ही मन पाण्डव की ओर देखता रहा।
4.71.31
पुत्र्यै विराटस्य ततो वराणि ।
वस्त्राण्यदात्पाण्डुसुतः सखीभ्यः।
सभाजयंश्चापि समागतास्ता ।
दृष्ट्वा जयं तच्च बलं कुमार्यः ॥ ४.७१.३१ ॥
फिर पाण्डु के पुत्र ने विराट की पुत्री को और उसकी सखियों को उत्तम वस्त्र दिए। वहाँ एकत्र हुई उन कुमारियों ने जय और उस सेना को देखकर उनका सम्मान भी किया।