મહાભારત · અધ્યાય 5.102

5.102.1

इदं रसातलं नाम सप्तमं पृथिवीतलम् ।
यत्रास्ते सुरभिर्माता गवाममृतसंभवा ॥ ५.१०२.१ ॥

આ સાતમું પૃથ્વીતળ છે, જેનું નામ રસાતલ છે; ત્યાં અમૃતથી જન્મેલી ગાયોની માતા સુરભિ વસે છે.

क्षरन्ती सततं क्षीरं पृथिवीसारसंभवम् ।
षण्णं रसानां सारेण रसमेकमनुत्तमम् ॥ ५.१०२.२ ॥

પૃથ્વીના સારથી ઉત્પન્ન થયેલું દૂધ તે સતત ઝરાવે છે; છ રસોના સારથી બનેલો આ અનુપમ એક જ રસ છે.

अमृतेनाभितृप्तस्य सारमुद्गिरतः पुरा ।
पितामहस्य वदनादुदतिष्ठदनिन्दिता ॥ ५.१०२.३ ॥

પૂર્વે અમૃતથી સંપૂર્ણ તૃપ્ત થઈને સાર ઓકતા પિતામહ બ્રહ્માના મુખમાંથી તે નિર્દોષ દેવી પ્રગટ થઈ.

यस्याः क्षीरस्य धाराया निपतन्त्या महीतले ।
ह्रदः कृतः क्षीरनिधिः पवित्रं परमुच्यते ॥ ५.१०२.४ ॥

જેની દૂધની ધારા પૃથ્વી પર પડતાં એક સરોવર બન્યું; તેને ક્ષીરસાગર કહેવાય છે અને તે પરમ પવિત્ર મનાય છે.

पुष्पितस्येव फेनेन पर्यन्तमनुवेष्टितम् ।
पिबन्तो निवसन्त्यत्र फेनपा मुनिसत्तमाः ॥ ५.१०२.५ ॥

ફીણથી તેનો કિનારો ફૂલેલા વૃક્ષની જેમ વીંટળાયેલો છે; અહીં ફીણ પીતા શ્રેષ્ઠ મુનિઓ વસે છે.

फेनपा नाम ते ख्याताः फेनाहाराश्च मातले ।
उग्रे तपसि वर्तन्ते येषां बिभ्यति देवताः ॥ ५.१०२.६ ॥

ફેનપ નામે પ્રખ્યાત તેઓ, જે ફીણને જ આહાર બનાવે છે; માતલમાં તેઓ ઉગ્ર તપમાં લાગેલા રહે છે, જેમનાથી દેવતાઓ પણ ડરે છે.

अस्याश्चतस्रो धेन्वोऽन्या दिक्षु सर्वासु मातले ।
निवसन्ति दिशां पाल्यो धारयन्त्योदिशःस्म ताः ॥ ५.१०२.७ ॥

આની બીજી ચાર ધેનુઓ બધી દિશાઓમાં, હે માતલિ, વસે છે. દિશાઓની રક્ષક તેઓ દિશાઓને ધારણ કરે છે.

पूर्वां दिशं धारयते सुरूपा नाम सौरभी ।
दक्षिणां हंसिका कनाम धारयत्यपरां दिशम् ॥ ५.१०२.८ ॥

પૂર્વ દિશાને સુરૂપા નામની સૌરભી ધારણ કરે છે. દક્ષિણ દિશાને હંસિકા અને કનામા ધારણ કરે છે, પશ્ચિમ દિશાને પણ.

पश्चिमा वारुणी दिक्च धार्यते वै सुभद्रया ।
महानुभावया नित्यं मातले विश्वरूपया ॥ ५.१०२.९ ॥

પશ્ચિમ, વરુણની દિશાને ખરેખર સુભદ્રા ધારણ કરે છે; હે માતલિ, મહાપ્રભાવશાળી વિશ્વરૂપા સદા.

सर्वकामदुघा नाम धेनुर्धारयते दिशम् ।
उत्तरां मातले धर्म्यां तथैलविलसंश्रिताम् ॥ ५.१०२.१० ॥

સર્વકામદુઘા નામની ધેનુ ઉત્તર દિશાને ધારણ કરે છે, હે માતલિ; ધર્મયુક્ત, અને એ જ રીતે ઐલવિલના આશ્રયે રહેનારી.

आसां त पयसा मिश्रं पयो निर्मथ्य सागरे ।
मन्थानं मन्दरं कृत्वा देवैरसुरसंहितैः ॥ ५.१०२.११ ॥

આમના દૂધ સાથે મિશ્રિત દૂધને સમુદ્રમાં મથીને, મંદર પર્વતને મથાણી બનાવીને, અસુરો સાથે જોડાયેલા દેવોએ.

अद्धृता वारुणी लक्ष्मीरमृतं चापि मातले ।
उच्चैःश्रवाश्चाश्वराजो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ॥ ५.१०२.१२ ॥

હે માતલિ, વારુણી, લક્ષ્મી અને અમૃત પણ ઉપર કાઢવામાં આવ્યાં; અશ્વરાજ ઉચ્ચૈઃશ્રવા અને કૌસ્તુભ મણિરત્ન પણ.

सुधाहारेषु च सुधां स्वधाभोजिषु च स्वधाम् ।
अमृतं चामृताशेषु सुरभी क्षरते पयः ॥ ५.१०२.१३ ॥

સુધાહારીઓને સુધા, સ્વધાભોજીઓને સ્વધા; અમૃતાશીઓને અમૃત; સુરભી ગાય દૂધ ઝરે છે.

अत्र गाथा पुरा गीता रसातलनिवासिभिः ।
पौराणी श्रूयते लोके गीयते या मनीषिभिः ॥ ५.१०२.१४ ॥

અહીં પૂર્વે રસાતલવાસીઓએ ગાયેલી એક ગાથા છે; પૌરાણિક તે ગાથા લોકમાં સંભળાય છે અને મનીષીઓ તે ગાય છે.

न नागलोके न स्वर्गे न विमाने त्रिविष्टपे ।
परिवासः सुखस्तादृक् रसातलतले यथा ॥ ५.१०२.१५ ॥

નાગલોકમાં નહીં, સ્વર્ગમાં નહીં, વિમાનમાં નહીં, ત્રિવિષ્ટપમાં નહીં; રસાતલના તળિયે છે તેવો સુખદ નિવાસ અન્યત્ર નથી.