Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 5.110

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

5.110.1

इयं दिग्दियिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः ।
सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च ॥ ५.११०.१ ॥

यह दिशा राजा वरुण की प्रिय है, जो गोपति और जल-राजा है; यहाँ सदा उसका आसन और पर्वत है।

5.110.2

अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति गाः स्वयम् ।
पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम ॥ ५.११०.२ ॥

यहाँ दिन के अंत में सूर्य स्वयं अपनी किरणों को समेट लेता है; हे द्विजश्रेष्ठ, यह दिशा पश्चिमी नाम से प्रसिद्ध है।

5.110.3

यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये ।
कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत् ॥ ५.११०.३ ॥

यहाँ जल-जीवों और जल की रक्षा के लिए पूज्य देव कश्यप ने वरुण का राज्याभिषेक किया।

5.110.4

अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् ।
जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा ॥ ५.११०.४ ॥

यहाँ वरुण के छह रसों को पूर्ण रूप से पीकर शुक्ल पक्ष के आरंभ में अंधकार का नाश करने वाला तरुण चंद्रमा जन्म लेता है।

5.110.5

अत्र पञ्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा ।
निश्चसन्तो महावातैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज ॥ ५.११०.५ ॥

यहाँ पाँचवीं दिशा में बनाए गए दैत्य तब वायु द्वारा नियंत्रित हुए; वे महावातों से पीड़ित होकर आह भरते हुए सो गए, हे द्विज।

5.110.6

अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः ।
अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्यति ॥ ५.११०.६ ॥

यहाँ प्रेमी सूर्य को पर्वत ग्रहण करता है, जिसे अस्त कहते हैं; वहीं से पश्चिमी संध्या लौट आती है।

5.110.7

अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये ।
जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः ॥ ५.११०.७ ॥

यहाँ से रात्रि और निद्रा दिन के अन्त में निकलती हैं, मानो जीवलोक की आयु का आधा भाग हरने के लिए।

5.110.8

अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् ।
विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः ॥ ५.११०.८ ॥

यहाँ सोती हुई देवी दिति, जो अपने ही गर्भ को धारण किए थी, इन्द्र ने गर्भरहित कर दी, और यहीं मरुद्गणों का जन्म हुआ।

5.110.9

अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् ।
अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते ॥ ५.११०.९ ॥

यहाँ हिमालय की जड़ और मन्दर शाश्वत रूप से जाते हैं; हज़ार वर्षों में भी इसका अन्त नहीं पाया जाता।

5.110.10

अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च ।
उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः ॥ ५.११०.१० ॥

यहाँ स्वर्णपर्वत और स्वर्ण-कमल के समीप, समुद्र के तट पर पहुँचकर सुरभि गौ दूध बहाती है।

5.110.11

अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः प्रतिदृश्यते ।
स्वर्भानोः सूर्यकल्पस्य सोमसूर्यौ जिघांसतः ॥ ५.११०.११ ॥

यहाँ समुद्र के मध्य में एक धड़ (कबन्ध) दिखाई देता है, जो सूर्य के समान स्वर्भानु का है, जो चन्द्रमा और सूर्य को मार डालना चाहता है।

5.110.12

सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः ।
अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः ॥ ५.११०.१२ ॥

यहाँ स्वर्णशीर्ष और हरे रोम वाले (विष्णु) के गाते हुए, अदृश्य और अप्रमेय का विशाल स्वर सुनाई देता है।

5.110.13

अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः ।
आकाशे तिष्ठतिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात् ॥ ५.११०.१३ ॥

यहाँ हरिमेधस् की ध्वजवती नामक कुमारी है, जो सूर्य की आज्ञा से “ठहरो, ठहरो” कहकर आकाश में खड़ी हो गई।

5.110.14

अत्र वायुस्तथा वह्निरापः खं चापि गालव ।
आह्निकं चैव नैशं च दुःखं स्पर्शं विमुञ्चति ॥ ५.११०.१४ ॥

हे गालव, यहाँ वायु, अग्नि, जल और आकाश भी हैं; और दिन तथा रात का दुःख और स्पर्श भी यहाँ छूट जाता है।

5.110.15

अतःप्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्तते गतिः ।
अत्र ज्योतींषि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम् ॥ ५.११०.१५ ॥

इसके बाद से सूर्य की गति तिरछी होकर घूमती है; यहाँ सभी ज्योतिष्क सूर्य-मण्डल में प्रवेश कर जाते हैं।

5.110.16

अष्टाविंशतिरात्रं च क्रम्य सह भानुना ।
निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः ॥ ५.११०.१६ ॥

अट्ठाईस रात्रियों तक सूर्य के साथ गति करके वे फिर चन्द्रमा के संयोग-योग से सूर्य से निकल पड़ते हैं।

5.110.17

अत्र नित्यं स्रवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः ।
अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये ॥ ५.११०.१७ ॥

यहाँ नदियों का निरंतर उद्गम और समुद्र का उदय है; यहाँ तीनों लोकों के जल वरुण के आलय में स्थित रहते हैं।

5.110.18

अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् ।
अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥ ५.११०.१८ ॥

यहाँ नागराज अनन्त का भी निवास है, और आदि-अन्तरहित विष्णु का सर्वोत्तम स्थान भी यहीं है।

5.110.19

अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम् ।
महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम् ॥ ५.११०.१९ ॥

यहाँ अनल के सखा पवन का भी निवास है। यहाँ महर्षि कश्यप का और मारीच का निवास है।

5.110.20

एष ते पश्चिमो मार्गो दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः ।
ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धिः का द्विजसत्तम ॥ ५.११०.२० ॥

यह तुम्हारा पश्चिमी मार्ग है, जो दिशा के द्वार से होकर बताया गया है। कहो, गालव, हम चलें? हे द्विजश्रेष्ठ, तुम्हारा क्या विचार है?