महाभारत · अध्याय 5.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.110.1
इयं दिग्दियिता राज्ञो वरुणस्य तु गोपतेः ।
सदा सलिलराजस्य प्रतिष्ठा चादिरेव च ॥ ५.११०.१ ॥
ही दिशा राजा वरुणाला प्रिय आहे; तो गोपती आणि जलराज आहे. येथे त्याचे सदैव स्थान व पर्वत आहे.
5.110.2
अत्र पश्चादहः सूर्यो विसर्जयति गाः स्वयम् ।
पश्चिमेत्यभिविख्याता दिगियं द्विजसत्तम ॥ ५.११०.२ ॥
येथे दिवसाच्या शेवटी सूर्य स्वतः आपली किरणे आवरतो; हे द्विजश्रेष्ठा, ही दिशा पश्चिम नावाने प्रसिद्ध आहे.
5.110.3
यादसामत्र राज्येन सलिलस्य च गुप्तये ।
कश्यपो भगवान्देवो वरुणं स्माभ्यषेचयत् ॥ ५.११०.३ ॥
येथे जलचरांच्या व पाण्याच्या रक्षणासाठी भगवान देव कश्यपाने वरुणाचा राज्याभिषेक केला.
5.110.4
अत्र पीत्वा समस्तान्वै वरुणस्य रसांस्तु षट् ।
जायते तरुणः सोमः शुक्लस्यादौ तमिस्रहा ॥ ५.११०.४ ॥
येथे वरुणाचे सहा रस पूर्णपणे पिऊन, शुक्ल पक्षाच्या आरंभी अंधाराचा नाश करणारा तरुण चंद्र जन्म घेतो.
5.110.5
अत्र पञ्चात्कृता दैत्या वायुना संयतास्तदा ।
निश्चसन्तो महावातैरर्दिताः सुषुपुर्द्विज ॥ ५.११०.५ ॥
येथे पाचव्या दिशेला निर्माण झालेले दैत्य तेव्हा वायूने नियंत्रित केले गेले; महावातांनी पीडित होऊन उसासे टाकत ते झोपी गेले, हे द्विजा.
5.110.6
अत्र सूर्यं प्रणयिनं प्रतिगृह्णाति पर्वतः ।
अस्तो नाम यतः सन्ध्या पश्चिमा प्रतिसर्यति ॥ ५.११०.६ ॥
येथे प्रिय सूर्याला पर्वत स्वीकारतो; त्याला अस्त म्हणतात. तेथूनच पश्चिमेची संध्या परत सरकते.
5.110.7
अतो रात्रिश्च निद्रा च निर्गता दिवसक्षये ।
जायते जीवलोकस्य हर्तुमर्धमिवायुषः ॥ ५.११०.७ ॥
येथून दिवसाच्या अखेरीस रात्र आणि निद्रा बाहेर पडतात, जणू जीवलोकाचे अर्धे आयुष्य हरण करण्यासाठी.
5.110.8
अत्र देवीं दितिं सुप्तामात्मप्रसवधारिणीम् ।
विगर्भामकरोच्छक्रो यत्र जातो मरुद्गणः ॥ ५.११०.८ ॥
येथे झोपलेल्या देवी दितीला — जी स्वतःचा गर्भ धारण करीत होती — इंद्राने गर्भरहित केले; येथेच मरुद्गण जन्मले.
5.110.9
अत्र मूलं हिमवतो मन्दरं याति शाश्वतम् ।
अपि वर्षसहस्रेण न चास्यान्तोऽधिगम्यते ॥ ५.११०.९ ॥
येथे हिमवताचे मूळ शाश्वतपणे मंदरापर्यंत जाते; हजार वर्षांनीही त्याचा अंत गाठता येत नाही.
5.110.10
अत्र काञ्चनशैलस्य काञ्चनाम्बुरुहस्य च ।
उदधेस्तीरमासाद्य सुरभिः क्षरते पयः ॥ ५.११०.१० ॥
येथे सुवर्णपर्वत आणि सुवर्णकमळाजवळ, समुद्रतीरी पोहोचून सुरभी दूध पाझरते.
5.110.11
अत्र मध्ये समुद्रस्य कबन्धः प्रतिदृश्यते ।
स्वर्भानोः सूर्यकल्पस्य सोमसूर्यौ जिघांसतः ॥ ५.११०.११ ॥
येथे समुद्राच्या मध्यभागी एक कबंध (मस्तकहीन देह) दिसतो — सूर्यासारख्या स्वर्भानूचा; तो चंद्र आणि सूर्याला मारू इच्छितो.
5.110.12
सुवर्णशिरसोऽप्यत्र हरिरोम्णः प्रगायतः ।
अदृश्यस्याप्रमेयस्य श्रूयते विपुलो ध्वनिः ॥ ५.११०.१२ ॥
येथे सुवर्णमस्तक आणि हरिरोम असलेल्या — गात असलेल्या, अदृश्य, अप्रमेयाचा — प्रचंड ध्वनी ऐकू येतो.
5.110.13
अत्र ध्वजवती नाम कुमारी हरिमेधसः ।
आकाशे तिष्ठतिष्ठेति तस्थौ सूर्यस्य शासनात् ॥ ५.११०.१३ ॥
येथे हरिमेधसाची ध्वजवती नावाची कन्या आहे; सूर्याच्या आज्ञेने "थांब, थांब" म्हणत ती आकाशात उभी राहिली.
5.110.14
अत्र वायुस्तथा वह्निरापः खं चापि गालव ।
आह्निकं चैव नैशं च दुःखं स्पर्शं विमुञ्चति ॥ ५.११०.१४ ॥
हे गालवा, येथे वायू, अग्नी, जल आणि आकाशही आहे; दिवस व रात्रीचे दुःख आणि स्पर्श येथे सुटतात.
5.110.15
अतःप्रभृति सूर्यस्य तिर्यगावर्तते गतिः ।
अत्र ज्योतींषि सर्वाणि विशन्त्यादित्यमण्डलम् ॥ ५.११०.१५ ॥
तेव्हापासून सूर्याची गती तिरपी फिरते; येथे सर्व ज्योतिर्गण आदित्यमंडळात प्रवेश करतात.
5.110.16
अष्टाविंशतिरात्रं च क्रम्य सह भानुना ।
निष्पतन्ति पुनः सूर्यात्सोमसंयोगयोगतः ॥ ५.११०.१६ ॥
अठ्ठावीस रात्री सूर्यासह चालून, चंद्राच्या संयोगयोगाने ते पुन्हा सूर्यापासून बाहेर पडतात.
5.110.17
अत्र नित्यं स्रवन्तीनां प्रभवः सागरोदयः ।
अत्र लोकत्रयस्यापस्तिष्ठन्ति वरुणालये ॥ ५.११०.१७ ॥
येथे नद्यांचा सतत उगम आणि सागराचा उदय आहे; त्रिभुवनाचे जल वरुणाच्या आलयात स्थिर असते.
5.110.18
अत्र पन्नगराजस्याप्यनन्तस्य निवेशनम् ।
अनादिनिधनस्यात्र विष्णोः स्थानमनुत्तमम् ॥ ५.११०.१८ ॥
येथे नागराज अनंताचेही निवासस्थान आहे; आदि-अंतरहित विष्णूचे सर्वोत्तम स्थानही येथेच आहे.
5.110.19
अत्रानलसखस्यापि पवनस्य निवेशनम् ।
महर्षेः कश्यपस्यात्र मारीचस्य निवेशनम् ॥ ५.११०.१९ ॥
येथे अग्नीचा सखा वायूचेही निवासस्थान आहे. येथे महर्षी कश्यपाचे आणि मारीचाचे निवासस्थान आहे.
5.110.20
एष ते पश्चिमो मार्गो दिग्द्वारेण प्रकीर्तितः ।
ब्रूहि गालव गच्छावो बुद्धिः का द्विजसत्तम ॥ ५.११०.२० ॥
हा तुझा पश्चिमेचा मार्ग आहे, जो दिशेच्या द्वारातून सांगितला गेला आहे. गालवा, सांग; आपण जाऊया. हे द्विजश्रेष्ठा, तुझा निश्चय काय?