महाभारत · अध्याय 5.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.46.1
यत्तच्छुक्रं महञ्ज्योतिर्दीप्यमानं महद्यशः ।
तद्वै देवा उपासते तस्मात्सूर्यो विराजते।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१ ॥
जे शुक्र, महान ज्योती, तेजस्वी आणि महान यशस्वी आहे, त्याचीच देव उपासना करतात; म्हणूनच सूर्य प्रकाशतो. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.2
शुक्राद्ब्रह्म प्रभवति ब्रह्म शुक्रेण वर्धते ।
तच्छुकं ज्योतिषां मध्येऽतप्तं तपति तापनम् ।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.२ ॥
शुक्रापासून ब्रह्म उत्पन्न होते, आणि शुक्राने ब्रह्म वाढते. ते शुक्र ज्योतींमध्ये स्वतः न तापता तापवते. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.3
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.३ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.4
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.४ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.5
चक्रे रथस्य तिष्ठन्तोऽध्रुवस्याव्ययकर्मणः ।
केतुमन्तं वहन्त्यश्वास्तं दिव्यमजरं दिवि।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.५ ॥
रथाच्या चाकावर उभे राहून, अचल आणि अव्यय कर्म असलेल्या त्याच्या रथाला ध्वजांकित घोडे वाहून नेतात — स्वर्गातील त्या दिव्य, अजर याला. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.6
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.६ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.7
द्वादशपूगां सरितं पिबन्तो देवरक्षिताम् ।
मध्वीक्षन्तश्च ते तस्याः संचरन्तीह घोराम् ।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.७ ॥
बारा प्रवाह असलेल्या, देवांनी रक्षिलेल्या त्या नदीचे पाणी पिणारे आणि तिचे मधुर जल पाहणारे, येथे भयंकरपणे संचार करणारे योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.8
तदर्धमासं पिबति संचितं भ्रमरो मधु ।
ईशानः सर्वभूतेषु हविर्भूतमकल्पयत्।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.८ ॥
भ्रमर अर्ध महिना साठवलेले मध पितो; ईशानाने त्याला सर्व भूतांमध्ये हविःरूप ठरवले. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.9
हिरण्यपर्णमश्वत्थमभिपद्य ह्यपक्षकाः ।
ते तत्र पक्षिणो भूत्वा प्रपतन्ति यथादिशम्।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.९ ॥
सोनेरी पानांच्या अश्वत्थ वृक्षाजवळ पोहोचून पंखहीन जीव तेथे पक्षी होऊन हव्या त्या दिशेला उडतात. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.10
पूर्णात्पूर्णान्युद्धरन्ति पूर्णात्पूर्णानि चक्रिरे ।
हरन्ति पूर्णात्पूर्णानि पूर्णमेवावशिष्यते।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१० ॥
पूर्णातून पूर्ण काढतात, पूर्णातून पूर्ण निर्माण करतात, पूर्णातून पूर्ण नेतात; तरीही पूर्णच उरते. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.11
तस्माद्वै वायुरायातस्तस्मिंश्च प्रयतः सदा ।
तस्मादग्निश्च सोमश्च तस्मिंश्च प्राण आततः ॥ ५.४६.११ ॥
त्याच्यापासूनच वायू आला, आणि त्याच्यातच तो सदा संयमित राहतो; त्याच्यापासूनच अग्नी आणि सोमही आले, आणि त्याच्यातच प्राण विस्तारलेला आहे.
5.46.12
सर्वमेव ततो विद्यात्तत्तद्वक्तुं न शक्नुमः ।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१२ ॥
तेव्हा सर्व जाणावे; प्रत्येक गोष्ट सांगणे आम्हांस शक्य नाही. योगी त्या सनातन भगवंतांना पाहतात.
5.46.13
अपानं गिरपि प्राणः प्राणं गिरति चन्द्रमाः ।
आदित्यो गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः ।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१३ ॥
अपान प्राणाला गिळतो; चंद्र प्राणाला गिळतो; सूर्य चंद्राला गिळतो; परम सूर्याला गिळतो. योगी त्या सनातन भगवंतांना पाहतात.
5.46.14
एकं पादं नोत्क्षिपति सलिलाद्धंस उच्चरन् ।
तं चेत्सन्ततमूर्ध्वाय न मृत्युर्नामृतं भवेत्।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१४ ॥
हंस पाण्यातून वर येताना एक पाय वर उचलत नाही; तो सतत वर उचलला तर मृत्यू नाही आणि अमृतही नाही. योगी त्या सनातन भगवंतांना पाहतात.
5.46.15
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१५ ॥
योगी त्या सनातन भगवंतांना पाहतात.
5.46.16
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१६ ॥
योगी त्या सनातन भगवंतांना पाहतात.
5.46.17
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१७ ॥
योगी त्या सनातन भगवंतांना पाहतात.
5.46.18
एवंरूपो महात्मा स पावकं पुरुषो गिरन् ।
यो वै तं पुरुषं वेद तस्येहार्थो न रिष्यते।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१८ ॥
असे रूप असलेला तो महात्मा अग्नी गिळणारा पुरुष आहे. जो त्या पुरुषाला जाणतो, त्याचे येथील प्रयोजन नष्ट होत नाही. योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.19
यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान्संतत्य संपतेत् ।
मध्यमे मध्य आगच्छेदपिचेत्स्यान्मनोजवः।
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.१९ ॥
हजारो हजार पंख पसरून जो उडतो, मध्यभागी मध्यापर्यंत येतो, मनासारखा वेगवान असला तरी — योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.20
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.२० ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.21
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.२१ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.22
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.२२ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.23
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.२३ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.24
योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम् ॥ ५.४६.२४ ॥
योगी त्या सनातन भगवंताला पाहतात.
5.46.25
एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानमनुपश्यति ।
अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शोचेत्ततः परम् । ॥ ५.४६.२५ ॥
अशा प्रकारे जो सर्व भूतांमध्ये आत्म्याला पाहतो, विविध कार्यांत गुंतलेल्यांमध्येही, तो त्यानंतर का शोक करील?
5.46.26
यथोदपाने महति सर्वतः संप्लुतोदके ।
एवं सर्वेषु वेदेषु आत्मानमनुजानतः ॥ ५.४६.२६ ॥
एका मोठ्या विहिरीत सर्व बाजूंनी पाणी भरलेले असते, त्याप्रमाणे सर्व वेदांत आत्म्याला जाणणाऱ्यास (सर्व काही आहे).
5.46.27
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो महात्मा ।
न दृश्यतेऽसौ हृदि संनिविष्टः ।
अजश्चरो दिवारात्रमतन्द्रितश्च ।
स तं मत्वा कविरास्ते प्रसन्नः ॥ ५.४६.२७ ॥
अंगठ्याएवढा तो महात्मा पुरुष हृदयात स्थित असूनही दिसत नाही. तो अजन्मा आहे; दिवसरात्र अथकपणे संचार करतो. त्याला जाणून ज्ञानी प्रसन्न होऊन राहतो.
5.46.28
अहमेव स्मृतो माता पिता पुत्रोऽस्म्यहं पुनः ।
आत्माहमपि सर्वस्य यच्च नास्ति यदस्ति च ॥ ५.४६.२८ ॥
मीच माता व पिता म्हणून स्मरला जातो; मीच पुन्हा पुत्र आहे. सर्वांचा आत्माही मीच आहे; जे आहे आणि जे नाही तेही मीच.
5.46.29
पितामहोऽस्मि स्थविरः पिता पुत्रश्च भारत ।
ममैव यूयमात्मस्था न मे यूयं न वो ह्यहम् ॥ ५.४६.२९ ॥
मी पितामह, वृद्ध, पिता व पुत्रही आहे, हे भारता. तुम्ही सर्व माझ्यातच आत्मस्थ आहात; तुम्ही माझे नाही, मीही तुमचा नाही.
5.46.30
आत्मैव स्थानं मम जन्म चात्मा ।
ओतप्रोतोऽहमजरप्रतिष्ठः।
अजश्चरो दिवारात्रमतन्द्रितोऽहं ।
मां विज्ञाय कविरास्ते प्रसन्नः ॥ ५.४६.३० ॥
आत्मा हेच माझे स्थान आहे, आत्मा हाच माझा जन्म आहे. अजर आधारात मी ओतप्रोत होऊन स्थित आहे. अजन्मा आणि चालणारा मी दिवसरात्र अथक असतो. मला जाणून कवी प्रसन्न होऊन राहतो.
5.46.31
अणोरणीयान्सुमनाः सर्वभूतेषु जाग्रति ।
पितरं सर्वभूतेषु पुष्करे निहितं विदुः ॥ ५.४६.३१ ॥
अणूपेक्षाही सूक्ष्म, सर्व भूतांमध्ये प्रसन्नमनाने जागृत असणारा. सर्व भूतांमध्ये पुष्करात (हृदयकमळात) स्थित असलेल्या पित्याला ते जाणतात.