महाभारत · अध्याय 5.48
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.48.1
पृच्छामि त्वां सञ्जय राजमध्ये ।
किमब्रवीद्वाक्यमदीनसत्वः।
धनञ्जयस्तात युधां प्रेणता ।
दुरात्मनां जीवितच्छिन्महात्मा ॥ ५.४८.१ ॥
संजया, मी तुला विचारतो. राजांच्या मध्ये अदीनसत्त्व धनंजयाने (अर्जुनाने) कोणते वचन सांगितले? हे तात, युद्धात अग्रणी असलेला, दुरात्म्यांचे प्राण हरण करणारा तो महात्मा काय म्हणाला?
5.48.2
दुर्योधनो वाचमिमां श्रृणोतु ।
यदब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानः।
युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा ।
धनञ्जयः श्रृण्वतः केशवस्य ॥ ५.४८.२ ॥
दुर्योधनाने ही वाणी ऐकावी. युद्धास सिद्ध झालेल्या अर्जुनाने युधिष्ठिराच्या अनुमतीने, केशव ऐकत असताना, महात्मा धनंजय जे बोलला ते ऐकावे.
5.48.3
अवित्रस्तो बाहुवीर्यं विजान-
न्नुपह्वरे वासुदेवस्य धीरः।
अवोचन्मां योत्स्यमानः किरीटी ।
मध्ये ब्रूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम् ॥ ५.४८.३ ॥
वासुदेवाच्या समीप आपल्या बाहुबलाचे ज्ञान असलेला, निर्भय आणि धीर किरीटी (अर्जुन) युद्धास सज्ज होऊन मला म्हणाला: कुरूंच्या मध्ये धृतराष्ट्राच्या पुत्राला हे सांग.
5.48.4
संश्रृण्वतस्तस्य दुर्भाषिणो वै ।
दुरात्मनः सूतपुत्रस्य सूत।
यो योद्धुमाशंसति मां सदैव ।
मन्दप्रज्ञः कालपक्वोऽतिमूढः ॥ ५.४८.४ ॥
त्या दुर्भाषी, दुरात्मा सूतपुत्राचे (कर्णाचे) बोलणे ऐकताना—जो नेहमी माझ्याशी युद्ध करू इच्छितो—तो मंदबुद्धी, काळाने पिकलेला आणि अत्यंत मूर्ख आहे.
5.48.5
ये वै राजानः पाण्डवायोधनाय ।
समानीताः श्रृण्वतां चापि तेषाम् ।
यथा समग्रं वचनं मयोक्तं ।
सहामात्यं श्रावयेथा नृपं तत ॥ ५.४८.५ ॥
पांडवांसाठी युद्धासाठी जमलेले राजे, त्यांच्या ऐकण्यात असताना, मी जे संपूर्ण वचन सांगितले ते, अमात्यांसह त्या राजाला ऐकवावे.
5.48.6
यथा नूनं देवराजस्य देवाः ।
शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे।
तथाऽश्रृण्वन्पाण्डवाः सृञ्जयाश्च ।
किरीटिना वाचमुक्तां समर्थाम् ॥ ५.४८.६ ॥
जसे देव वज्रहस्त देवराजाचे सर्व शुश्रूषा करून ऐकतात, तसेच पांडव आणि सृंजय किरीटीने सांगितलेले योग्य वचन ऐकत होते.
5.48.7
इत्यब्रवीदर्जुनो योत्स्यमानो ।
गाण्डीवधन्वा लोहितपद्मनेत्रः।
न चेद्राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रो ।
यधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥ ५.४८.७ ॥
युद्धास सज्ज झालेला अर्जुन, गांडीव धनुष्य धारण करणारा, लाल कमलनेत्री असा म्हणाला: जर धृतराष्ट्राचा पुत्र अजमीढवंशीय राजा युधिष्ठिराचे राज्य सोडणार नसेल.
5.48.8
अस्ति नूनं कर्म कृतं पुरस्ता-
दनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः।
येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां ।
तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव ॥ ५.४८.८ ॥
निश्चितच धृतराष्ट्राच्या पुत्रांनी पूर्वी असे पापकर्म केले आहे ज्याचे प्रायश्चित्त झाले नाही; म्हणूनच भीमसेन, अर्जुन, अश्विनीकुमार आणि वासुदेव यांच्याशी त्यांचे युद्ध होईल.
5.48.9
शैनयेन ध्रुवमात्तायुधेन ।
धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च।
युधिष्ठिरेणेन्द्रकल्पेन चैव ।
योऽपध्यानान्निर्दहेद्गां दिवं च ॥ ५.४८.९ ॥
शैनेय (सात्यकी), आयुध घेतलेला धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि इंद्रासमान युधिष्ठिर यांच्याकडून खात्रीने (ते मारले जातील); जो क्रोधाने पृथ्वी आणि स्वर्ग जाळू शकतो.
5.48.10
तैश्चेद्योद्धुं मन्यते धार्तराष्ट्रो ।
निर्वृत्तोऽर्थः सकलः पाण्डवानाम्।
मा तत्कार्षीः पाण्डवस्यार्थहेतो-
रुपैहि युद्धं यदि मन्यसे त्वम् ॥ ५.४८.१० ॥
त्यांच्याशी युद्ध करण्याचा धृतराष्ट्रपुत्र विचार करत असेल, तर पांडवांचे सर्व प्रयोजन आधीच पूर्ण झाले आहे. पांडवांच्या हितासाठी ते कर्म करू नकोस; युद्धच तुला योग्य वाटत असेल तर युद्धाला ये.
5.48.11
यां तां वने दुःखशय्यामवात्सी-
त्प्रव्राजितः पाण्डवो धर्मचारी।
आप्नोतु तां दुःखतरामनर्था-
मन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः पराशुः ॥ ५.४८.११ ॥
धर्माचरण करणारा पांडव वनात हद्दपार होऊन ज्या दुःखशय्येवर राहिला, त्यापेक्षाही अधिक दुःखद अनर्थाची अंतिम शय्या धृतराष्ट्रपुत्राला लाभो; तो मृत होऊन पडो.
5.48.12
ह्रिया ज्ञानेन तपसा दमेन ।
शौर्येणाथो धर्मगुप्त्या धनेन।
अन्यायवृत्तिः कुरु पाण्डवे या-
नध्यातिष्ठद्धार्तराष्ट्रो दुरात्मा ॥ ५.४८.१२ ॥
लज्जा, ज्ञान, तप, दम, शौर्य, धर्मरक्षण आणि धन यांनीही—कुरुवंशी पांडवाशी अन्यायाने वागणाऱ्या दुरात्मा धृतराष्ट्रपुत्राने जे आचरले नाही.
5.48.13
मायोपधं प्रतिधानार्जवाभ्यां ।
तपोदमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन।
सत्यं ब्रुवन्प्रतिपन्नो नृपो न-
स्तितिक्षमाणः क्लिश्यमानोऽतिवेलम् ॥ ५.४८.१३ ॥
कपट-मायेने, प्रतिकाराने व सरळपणाने, तप व दमाने, धर्मरक्षणाने व बलाने—सत्य बोलणाऱ्या राजा (युधिष्ठिर) यांपैकी काहीही स्वीकारले नाही; सहन करत अतिशय क्लेश भोगत राहिले.
5.48.14
यदा ज्येष्ठः पाण्डवः संशितात्मा ।
क्रोधं यत्तं वर्षपूगान्सुघोरम्।
अवस्त्रष्टा कुरुपूद्वृत्तचेता-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.१४ ॥
ज्येष्ठ पाण्डव, संयमित मनाचा, अनेक वर्षे दाबून ठेवलेला भयंकर क्रोध मोकळा करील, तेव्हा कुरुश्रेष्ठ, प्रौढ बुद्धीचा तो युद्धासाठी धृतराष्ट्रपुत्र पश्चात्ताप करील.
5.48.15
कृष्णवर्त्मेव ज्वलितः समिद्धो ।
यथा दहेत्कक्षमग्निर्निदाघे।
एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां ।
युधिष्ठिरः क्रोधदीप्तोन्ववेक्ष्य ॥ ५.४८.१५ ॥
काळ्या मार्गाच्या अग्नीप्रमाणे पेटून, उन्हाळ्यात अग्नी रानाला जाळतो तसा, क्रोधाने तेजस्वी युधिष्ठिर धृतराष्ट्रपुत्राच्या सैन्याकडे पाहून ते जाळून टाकील.
5.48.16
यदा द्रष्टा भीमसेनं रथस्यं ।
गदाहस्तं क्रोधविषं वमन्तम्।
अमर्षणं पाण्डवं भीमवेगं ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.१६ ॥
रथात उभा राहून, हातात गदा घेऊन, क्रोधविष ओकणाऱ्या, असहिष्णु, भयंकर वेगाच्या पाण्डव भीमसेनाला जेव्हा पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्रपुत्र त्या युद्धासाठी पश्चात्ताप करील.
5.48.17
सेनागगं दंशितं भीमसेनं ।
सुलक्षणं वीरहणं परेषाम्।
घ्नन्तं चमूमन्तकसन्निकाशं ।
तदा स्मर्ता वचनस्यातिमानी ॥ ५.४८.१७ ॥
सैन्याच्या अग्रभागी कवच घातलेला, शुभ लक्षणांचा, शत्रुवीरांचा संहारक, यमासारखा सैन्याला मारणारा भीमसेन पाहून, तेव्हा अतिमानी तो आपली वचने आठवील.
5.48.18
यदा द्रष्टा भीमसेनेन नागा-
न्निपातितान्गिरिकूटप्रकाशान्।
किम्भैरिवासृग्वमतो भिन्नकुम्भां-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.१८ ॥
पर्वतशिखरांसारखे चमकणारे हत्ती भीमसेनाने पाडले, आणि फुटलेल्या कुंभस्थळांतून रक्त वाहत असताना, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.19
महासिंहो गा इव संप्रविश्य ।
गदापाणिर्धार्तराष्ट्रानुपेत्य।
यदा भीमो भीमरूपो निहन्ता ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.१९ ॥
जसा महासिंह गाईंच्या कळपात शिरतो, तसा गदा हाती घेतलेला भयंकररूपी भीम धृतराष्ट्राच्या पुत्रांजवळ जाऊन त्यांचा संहार करील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.20
महाभये वीतभयः कृतास्त्रः ।
समागमे शत्रुबलावमर्दी।
सकृद्रथेनाप्रतिमान्रथौघा-
न्पदातिसङ्घान्गदयाभिनिघ्नन् ॥ ५.४८.२० ॥
महाभयातही निर्भय, शस्त्रविद्येत निपुण, शत्रुबल मर्दन करणारा तो, युद्धात एकाच रथाने अतुलनीय रथसमूहांना आणि पायदळाच्या तुकड्यांना गदेने प्रहार करून पाडताना.
5.48.21
सैन्याननेकांस्तरसा विगृह्ण-
न्यदा छेत्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम्।
छिन्दन्वनं परशुनेव शूर-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.२१ ॥
वीर भीम अनेक सैन्यांना वेगाने वेढून, कुऱ्हाडीने वन तोडावे तसे धृतराष्ट्राचे सैन्य तोडील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.22
तृणप्रायं ज्वलनेनेव दग्धं ।
ग्रामं यथा धार्तराष्ट्रान्समीक्ष्य।
पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं ।
परासिक्तं विपुलं स्वं बलौघम् ॥ ५.४८.२२ ॥
अग्नीने गवताप्रमाणे जाळलेल्या गावाप्रमाणे, धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना पाहून; विजेने जळालेल्या पिकलेल्या धान्याप्रमाणे, स्वतःच्या विशाल सैन्याचा प्रवाह विखुरला गेला.
5.48.23
हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं ।
पराङ्मुखं प्रायशोऽनष्टयोधम्।
शस्त्रार्चिषा भिमसेनेन दग्धं ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्त्सत् ॥ ५.४८.२३ ॥
वीर मारले गेलेले, तोंड फिरवलेले, भयाने पीडित, पाठ फिरवलेले, बहुतेक योद्धे न मेलेले सैन्य शस्त्रज्वालेने भीमसेनाने जाळले; तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र युद्धाने संतप्त झाला.
5.48.24
उपासङ्गानाचरेद्दक्षिणेन ।
वराङ्गानां नकुलश्चित्रयोधी।
यदा रथाग्र्यो रथिनः प्रचेता ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.२४ ॥
नकुल, विचित्र योद्धा, रथींमध्ये श्रेष्ठ रथी, सावधपणे, उजव्या बाजूने भाते घेऊन उत्तम अंगांच्या योद्ध्यांकडे गेला तेव्हा; तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र युद्धाने संतप्त झाला.
5.48.25
सुखोचितो दुःखशय्यां वनेषु ।
दीर्घं कालं नकुलो यामशेत।
आशीविषः क्रुद्ध इवोद्वमन्विषं ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.२५ ॥
सुखाची सवय असलेला नकुल वनांत दीर्घकाळ दुःखशय्येवर निजला; क्रुद्ध सर्प विष ओकतो तसा; तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र युद्धाने संतप्त झाला.
5.48.26
त्यक्तात्मानः पार्थिवायोधनाय ।
समादिष्टा धर्मराजेन सूत।
रथैः शुभ्रैः सैन्यमभिद्रवन्तो ।
दृष्ट्वा पश्चात्तप्स्यते धार्तराष्ट्रः ॥ ५.४८.२६ ॥
प्राणांचा त्याग केलेले, राजांच्या युद्धासाठी धर्मराजाने आज्ञा दिलेले, तेजस्वी रथांनी सैन्यावर धावून येणाऱ्यांना पाहून, हे सूता, धृतराष्ट्राचा पुत्र नंतर पश्चात्ताप करील.
5.48.27
शिशून्कृतास्त्रानशिशुप्रकाशान् ।
यदा द्रष्टा कौरवः पञ्च शूरान्।
त्यक्त्वा प्राणान्कौरवानाद्रवन्त-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.२७ ॥
शस्त्रविद्येत निपुण, बालकांसारखे दिसले तरी बालक नसलेले ते पाच शूर प्राणांचा त्याग करून कौरवांवर धावून येताना कौरव पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.28
यथा शक्रो दानवनाशनार्थं ।
सुवर्णतारं रथमुत्तमाश्वैः।
दान्तैर्युक्तं सहदेवोऽधिरूढः ।
शिरांसि राज्ञां क्षेप्स्यते मार्गणौघैः ॥ ५.४८.२८ ॥
दानवांच्या नाशासाठी इंद्र सोन्याच्या ताऱ्यांनी सजवलेल्या, उत्तम, माळलेल्या घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर आरूढ होतो, तसा सहदेव त्या रथावर आरूढ होऊन बाणांच्या प्रवाहाने राजांची मस्तके छाटील.
5.48.29
महाभये संप्रवृत्ते रथस्थं ।
विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम्।
सर्वा दिशः सपतन्तं समीक्ष्य ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.२९ ॥
महाभय उत्पन्न झाल्यावर, रथावर उभा राहून युद्धात फिरणाऱ्या, शस्त्रविद्येत निपुण त्याला सर्व दिशांना झेपावताना पाहून, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.30
ह्रीनिषेवो निपुणः सत्यवादी ।
महाबलः सर्वधर्मोपपन्नः।
गान्धारिमार्छंस्तुमुले क्षिप्रकारी ।
क्षेप्ता जनान्सहदेवस्तरस्वी ॥ ५.४८.३० ॥
लज्जाशील, निपुण, सत्यवादी, महाबली, सर्वधर्मसंपन्न सहदेव तुमुल युद्धात गांधारीपुत्रावर धावून जातो; शीघ्रकारी आणि वेगवान तो लोकांना फेकून देतो.
5.48.31
यदा द्रष्टा द्रौपदेयान्महेषून् ।
शूरान्कृतास्त्रान्रथयुद्धकोविदान्।
आशीविषान्घोरविषानिवायत-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३१ ॥
द्रौपदीच्या पुत्रांना—महाधनुर्धर, शूर, अस्त्रनिपुण, रथयुद्धात कुशल, घोर विषाच्या सर्पांसारखे पुढे सरसावणारे—पाहिले की धृतराष्ट्रपुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.32
यदाभिमन्युः परवीरघाती ।
शरैः परान्मेघ इवाभिवर्षन्।
विगाहिता कृष्णसमः कृतास्त्र-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३२ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणारा अभिमन्यू मेघाप्रमाणे बाणांचा वर्षाव करत शत्रूंवर तुटून पडतो, कृष्णासमान अस्त्रनिपुण होऊन युद्धात प्रवेश करतो—तेव्हा धृतराष्ट्रपुत्र त्या युद्धाबद्दल शोक करील.
5.48.33
यदा द्रष्टा बालमबालवीर्यं ।
द्विषच्चमूं मृत्युमिवोत्पतन्तम्।
सौभद्रमिन्द्रप्रतिमं कृतास्त्रं ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३३ ॥
बालक असूनही ज्याचे पराक्रम बालकासारखे नाही—शत्रुसेनेवर मृत्यूप्रमाणे झेपावणारा, इंद्रासमान, अस्त्रनिपुण सुभद्रापुत्र पाहिला की धृतराष्ट्रपुत्र त्या युद्धाबद्दल शोक करील.
5.48.34
प्रभद्रकाः शीघ्रतरा युवानो ।
विशारदाः सिंहसमानवीर्याः।
यदा क्षेप्तारो धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३४ ॥
वेगवान, कुशल, सिंहासमान पराक्रमी प्रभद्रक तरुण सैन्यासह धृतराष्ट्राच्या पुत्रांवर तुटून पडतील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.35
वृद्धौ विराटद्रुपदौ महारथौ ।
पथक्कमूभ्यामभिवर्तमानौ।
यदा द्रष्टारौ धार्तराष्ट्रान्ससैन्यां-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३५ ॥
वृद्ध महारथी विराट व द्रुपद स्वतंत्र दोन तुकड्यांनिशी पुढे सरसावून धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना व त्यांच्या सैन्याला पाहतील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.36
यदा कृतास्त्रो द्रुपदः प्रचिन्वन् ।
शिरांसि यूनां समरे रथस्थः।
क्रूद्धः शरैश्छेत्स्यति चापमुक्तै-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३६ ॥
शस्त्रविद्येत कुशल द्रुपद रथावर उभा राहून युद्धात तरुणांची मस्तके गोळा करत, क्रोधाने धनुष्यातून सोडलेल्या बाणांनी ती छेदतील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.37
यदा विराटः परवीरघाती ।
रथान्तरे शत्रुचमूं प्रवेष्टा।
मात्स्यैः सार्धमनृशंसरूपै-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३७ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणारा विराट मत्स्यांसह रथांच्या मधून शत्रूच्या सैन्यात शिरेल, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.38
ज्येष्ठं मात्स्यमनृसंसार्यरूपं ।
विराटपुत्रं रथिनं पुरस्तात्।
यदा द्रष्टा दंशतिं पाण्डवार्थे ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.३८ ॥
पांडवांसाठी कवच धारण केलेला, कोमल रूपाचा, ज्येष्ठ मत्स्य विराटपुत्र रथात पुढे उभा असलेला जेव्हा तो पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्रपुत्र त्या युद्धामुळे संतप्त होईल.
5.48.39
रणे हते कौरवाणां प्रवीरे ।
शिखण्डिना शन्तनोर्वै तनूजे।
न जातु नः शत्रवो धारयेयु-
रशंशयं सत्यमेतद्ब्रवीति ॥ ५.४८.३९ ॥
युद्धात कौरवांचा वीर शंतनूचा पुत्र शिखंडीच्या हातून मारला गेल्यास आमचे शत्रू कधीही टिकणार नाहीत — हे सत्य आहे, यात शंका नाही, असे तो म्हणतो.
5.48.40
यदा शिखण्डी रथिनः प्रचिन्वन् ।
भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी।
दिव्यैर्हयैरवमृद्गन् रथौघां-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.४० ॥
शिखंडी रथिकांचा शोध घेत, कवच धारण करून आपल्या रथातून भीष्मावर चाल करून, दिव्य घोड्यांनी रथसमूह चिरडत असताना, धृतराष्ट्रपुत्र त्या युद्धामुळे संतप्त होईल.
5.48.41
यदा द्रष्टा सृञ्जयानामनीके ।
धृष्टद्नुम्नं प्रमुखे रोचमानम्।
अस्त्रं यस्मै गुह्यमुवाच धीमा-
न्द्रोणस्तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ॥ ५.४८.४१ ॥
सृंजयांच्या सेनेत पुढे तळपणाऱ्या धृष्टद्युम्नाला, ज्याला शहाण्या द्रोणाने गुप्त अस्त्र शिकवले, तो जेव्हा पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्रपुत्र संतप्त होईल.
5.48.42
यदा स सेनापतिरप्रमेयः ।
परामृद्गन्निषुभिर्धार्तराष्ट्रान्।
द्रोणं रणे शत्रुसहोभियाता ।
तदा युद्धं धार्ताराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.४२ ॥
तो अप्रमेय सेनापती, बाणांनी धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना चिरडत, रणात शत्रूंना जिंकणाऱ्या द्रोणावर चाल करील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धासाठी संतप्त होईल.
5.48.43
ह्रीमान्मनीपी बलवान्मनस्वी ।
स लक्ष्मीवान्सोमकानां प्रबर्हः ।
न जातु तं शत्रवोऽन्ये सहेर-
न्योपां स स्यादग्रणीर्वृष्णिसिंहः ॥ ५.४८.४३ ॥
तो लज्जाशील, बुद्धिमान, बलवान आणि उदारमनाचा आहे; तो सोमकांचे वैभव व श्रेष्ठ अलंकार आहे. शत्रू त्याला कधीही सहन करू शकणार नाहीत, आणि इतरांमध्येही तो अग्रगण्य असेल, वृष्णींचा सिंह.
5.48.44
इदं च ब्रूया मा वृणीष्वेति लोके ।
युद्धेऽद्वितीयं सचिवं रथस्थम्।
शिनेर्नप्तारं प्रवृणीम सात्यकिं ।
महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम् ॥ ५.४८.४४ ॥
जगात असे म्हणावे: 'नको, निवडू नका.' युद्धात अद्वितीय, रथावर उभा असलेला, शिनीचा नातू सात्यकी याला आम्ही सचिव म्हणून निवडतो; तो महाबलवान, निर्भय आणि अस्त्रविद्येत निपुण आहे.
5.48.45
महोरस्को दीर्घबाहुः प्रमाथी ।
युद्धेऽद्वितीयः परमास्त्रवेदी।
शिनेर्नप्ता तालमात्रायधोऽयं ।
महारथो वीतभयः कृतास्त्रः ॥ ५.४८.४५ ॥
विशाल छाती आणि लांब बाहू असलेला, शत्रूंना मथून टाकणारा, युद्धात अद्वितीय, परम अस्त्रांचा जाणकार, शिनीचा नातू; ताडाच्या झाडाइतके लांब आयुध असलेला. हा महारथी निर्भय आणि अस्त्रविद्येत निपुण आहे.
5.48.46
यदा शिनीनामधिपो मयोक्तः ।
शरैः परान्मेघ इव प्रवर्षन्।
प्रच्छादयिष्यत्यरिहा योधमुख्यां-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.४६ ॥
मी ज्यांच्याविषयी सांगितले ते शिनींचे अधिपती मेघाप्रमाणे बाणांचा वर्षाव करून शत्रूंना झाकून टाकतील, शत्रुहंता प्रमुख योद्ध्यांना आच्छादतील; तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.47
यदा धृतिं कुरुते योत्स्यमानः ।
स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा ।
सिंहस्येव गन्धमाघ्राय गावः ।
संचेष्टन्ते शत्रवोऽस्माद्रणाग्रे ॥ ५.४८.४७ ॥
युद्धासाठी सज्ज झालेला तो दीर्घबाहू, दृढधनुर्धारी महात्मा जेव्हा निश्चय करतो, तेव्हा सिंहाचा गंध हुंगून गाई जशा चळतात, तसे रणाग्रात त्याच्यामुळे शत्रू चळचळतात.
5.48.48
स दीर्घबाहुर्दृढधन्वा महात्मा ।
भिन्द्याद्गिरीन्संहरेत्सर्वलोकान्।
अस्त्रे कृती निपुणः क्षिप्रहस्तो ।
दिवि स्थितः सूर्य इवाभिभाति ॥ ५.४८.४८ ॥
तो दीर्घबाहू, दृढधनुर्धारी महात्मा पर्वत फोडू शकतो, सर्व लोकांचा संहार करू शकतो; अस्त्रांत कुशल, निपुण, क्षिप्रहस्त तो आकाशात स्थित सूर्याप्रमाणे तेजाने झळकतो.
5.48.49
चित्रः सूक्ष्मः सुकृतो यादवस्य ।
अस्त्रे योगो वृष्णिसिंहस्य भूयान्।
यथाविधं योगमाहुः प्रशस्तं ।
सर्वैर्गुणैः सात्यकिस्तैरुपेतः ॥ ५.४८.४९ ॥
यादवाचा अस्त्रयोग विचित्र, सूक्ष्म आणि सुसंस्कृत आहे; वृष्णिसिंहाचा अस्त्रयोग अत्यधिक आहे. विधीनुसार श्रेष्ठ मानलेल्या त्या योगाने सात्यकी सर्व गुणांनी युक्त आहे.
5.48.50
हिरण्मयं श्वेतहयैश्चतुर्भि-
र्यदा युक्तं स्यन्दनं माधवस्य।
द्रष्टा युद्धे सात्यकेर्धार्तराष्ट्र-
स्तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ॥ ५.४८.५० ॥
युद्धात सात्यकीसह माधवाचा सोन्याचा रथ चार पांढऱ्या घोड्यांना जुंपलेला पाहिल्यावर, अनिर्बंध मनाचा तो मूर्ख धृतराष्ट्रपुत्र शोकाने जळून जाईल.
5.48.51
यदा रथं हेममणिप्रकाशं ।
श्वेताश्वयुक्तं वानरकेतुमुग्रम्।
दृष्ट्वा ममाप्यास्थितं केशवेन ।
तदा तप्स्यत्यकृतात्मा स मन्दः ॥ ५.४८.५१ ॥
सोन्यासारख्या आणि रत्नांसारख्या चमकणाऱ्या, पांढऱ्या घोड्यांना जुंपलेल्या, वानरध्वजाच्या भयंकर रथात माझ्यासह केशव बसलेला पाहिल्यावर, अनिर्बंध मनाचा तो मूर्ख शोकाने जळेल.
5.48.52
यदा मौर्व्यास्तलनिष्पेपमुग्रं ।
महाशब्दं वज्रनिष्पेपतुल्यम्।
विद्यूयमानस्य महारणे मया ।
स गाण्डिवस्य श्रोष्यति मन्दबुद्धिः ॥ ५.४८.५२ ॥
महायुद्धात मी विजेसारखा फिरत असताना, धनुष्याच्या दोरीचा आणि तळहाताच्या आघाताचा भयंकर आवाज, वज्रगर्जनेसारखा महानाद, तो मंदबुद्धी गांडीवाचा नाद ऐकेल.
5.48.53
तदा मूढो धृतराष्ट्रस्य पुत्र-
स्तप्ता युद्धे दुर्मतिर्दुःसहायः।
दृष्ट्वा सैन्यं बाणवर्षान्धकारे ।
प्रभज्यन्तं गोकुलवद्रणाग्रे ॥ ५.४८.५३ ॥
तेव्हा धृतराष्ट्राचा मूढ पुत्र, दुर्बुद्धी आणि दुर्बल साहाय्यकांचा, बाणवर्षावाच्या अंधारात, रणाग्रभागी आपले सैन्य गोकुळातील गाईंप्रमाणे विखुरलेले पाहून युद्धात तप्त होईल.
5.48.54
बलाहकादुच्चरतः सुभीमा-
न्विद्युत्स्फुलिङ्गानिव घोररूपान्।
सहस्रघ्नान्द्विषतां सङ्गरेषु ।
अस्थिच्छिदो मर्मभिदः सुपुङ्खान् ॥ ५.४८.५४ ॥
ढगातून उठणारे अत्यंत भयंकर, विजेच्या ठिणग्यांसारख्या घोर रूपाचे, युद्धात शत्रूंचे हजारो जण मारणारे, हाडे छेदणारे, मर्मस्थळे भेदणारे, सुंदर पिसे असलेले (बाण).
5.48.55
यदा द्रष्टा ज्यामुखाद्बाणसङ्घान् ।
गाण्डीवमुक्तानापततः शिताग्रान्।
हयान्गजान्वर्मिणश्चाददानां-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.५५ ॥
धनुष्याच्या दोरीतून गांडीवाने सोडलेले तीक्ष्ण अग्र असलेले बाणसमूह उडत येताना, घोडे, हत्ती व चिलखतधारी योद्धे पकडताना पाहून, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.56
यदा मन्दः परबाणान्विमुक्ता-
न्ममेषुभिर्हियमाणान्प्रतीपम्।
तिर्यग्विध्य च्छिद्यमानान्पृषत्कै-
स्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.५६ ॥
मूर्ख असा तो, शत्रूंचे सोडलेले बाण माझ्या बाणांनी उलट दिशेने वाहून नेले जात असताना, आडवे भेदले जाऊन ठिपक्यांच्या बाणांनी तुटताना पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.57
यदा विपाठा मद्भुजविप्रमुक्ता ।
द्विजाः फलानीव महीरुहाग्रात्।
प्रचेतार उत्तमाङ्गानि यूनां ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.५७ ॥
माझ्या बाहूंतून सुटलेले भेदक बाण, झाडाच्या शेंड्यावरून फळे पडावीत तसे, तरुणांची मस्तके पाडतील तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धाबद्दल पश्चात्ताप करील.
5.48.58
यदा द्रष्टा पततः स्यन्दनेभ्यो ।
महागजेभ्योऽश्वगतान्सुयोधनान्।
शरैर्हतान्पातितांश्चैव रङ्गे ।
तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.५८ ॥
जेव्हा द्रष्टा रथांवरून, महागजांवरून पडणाऱ्या आणि अश्वारूढ सुयोधनाच्या योद्ध्यांना बाणांनी मारलेले व पाडलेले रणांगणात पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धासाठी पश्चात्ताप करील.
5.48.59
असंप्राप्तानस्त्रपथं परस्य ।
यदा द्रष्टा नश्यतो धार्तराष्ट्रान्।
अकुर्वतः कर्म युद्धे समन्ता-
त्तदा युद्धं धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.५९ ॥
शत्रूच्या अस्त्रांच्या पल्ल्यापर्यंत न पोहोचता, युद्धात सर्वत्र कोणतेही कर्म न करता नष्ट होत असलेल्या धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना जेव्हा द्रष्टा पाहील, तेव्हा धृतराष्ट्राचा पुत्र त्या युद्धासाठी पश्चात्ताप करील.
5.48.60
पदातिसङ्घान्रथसङ्घान्समन्ता-
द्व्यात्ताननः काल इवाततेषुः।
प्रणोत्स्यामि ज्वलितैर्बाणवर्षैः ।
शत्रूंस्तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः ॥ ५.४८.६० ॥
कालासारखे तोंड उघडून, बाण सज्ज करून मी जळत्या बाणवर्षावाने चारही बाजूंनी पायदळांच्या तुकड्यांना आणि रथसमूहांना पुढे ढकलीन; त्या शत्रूंसाठी तेव्हा मंदबुद्धी पश्चात्ताप करील.
5.48.61
सर्वा दिशः संपतता रथेन ।
रजोध्वस्तं गाण्डिवेन प्रकृत्तम्।
यदा द्रष्टा स्वबलं संप्रमूढं ।
तदा पश्चात्तप्स्यति मन्दबुद्धिः ॥ ५.४८.६१ ॥
सर्व दिशांना झेपावणाऱ्या रथाने, धुळीने माखलेल्या, गांडीवाने छिन्न झालेल्या आपल्या सैन्याला पूर्णपणे मोहग्रस्त पाहिल्यावर, तेव्हा मंदबुद्धी नंतर पश्चात्ताप करील.
5.48.62
कान्दिग्भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं ।
दुर्योधनो द्रक्ष्यति सर्वसैन्यम्।
हताश्ववीराग्र्यनरेन्द्रनागं ।
पिपासितं श्रान्तपत्रं भयार्तम् ॥ ५.४८.६२ ॥
दुर्योधन आपले सर्व सैन्य पाहील—दिशाहीन, छिन्नगात्र, बेशुद्ध, घोडे, श्रेष्ठ वीर, राजे आणि हत्ती मारले गेलेले, तहानलेले, थकलेले आणि भयग्रस्त.
5.48.63
आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च ।
विकीर्णकेशास्थिकपालसङ्घम्।
प्रजापतेः कर्म यथार्थनिष्ठितं ।
तदा दृष्ट्वा तप्स्यति मन्दबुद्धिः ॥ ५.४८.६३ ॥
आक्रोश करत मारले जाणारे आणि मारलेले, विखुरलेले केस, हाडे आणि कवट्यांचा ढीग पाहून—प्रजापतीचे कर्म खरोखर पूर्ण झाले असे समजून—तेव्हा तो मंदबुद्धी पश्चात्ताप करील.
5.48.64
यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं ।
दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश्च।
तूणावक्षय्यौ देवदत्तं च मां च ।
दृष्ट्वा युद्धे धार्तराष्ट्रोऽन्वतप्स्यत् ॥ ५.४८.६४ ॥
युद्धात रथात गाण्डीव, वासुदेव, दिव्य शंख पाञ्चजन्य, घोडे, दोन अक्षय भाते, देवदत्त आणि मला पाहिल्यावर धृतराष्ट्राचा पुत्र पश्चात्ताप करील.
5.48.65
उद्वर्तयन्दस्युसङ्घान्समेतान् ।
प्रवर्तयन्युगमन्यद्युगान्ते।
यदा धक्ष्याम्यग्निवत्कौरवेयां-
स्तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः ॥ ५.४८.६५ ॥
एकत्र झालेल्या दस्युसमूहांना मुळासकट उखडून, युगान्तात दुसरे युग प्रवर्तित करीत, अग्नीप्रमाणे कौरवांना जाळीन तेव्हा पुत्रांसह धृतराष्ट्र संतप्त होईल.
5.48.66
सभ्राता वै सहसैन्यः सभृत्यो ।
भ्रष्टैश्वर्यः क्रोधवशोऽल्पचेताः।
दर्पस्यान्ते निहतो वेपमानः ।
पश्चान्मन्दस्तप्स्यति धार्तराष्ट्रः ॥ ५.४८.६६ ॥
बंधू, सेना आणि सेवकांसह, ऐश्वर्य गमावून, क्रोधाच्या अधीन आणि अल्पबुद्धी होऊन, गर्वाच्या अंती मारला जाऊन कापत, नंतर मूर्ख धार्तराष्ट्र शोक करील.
5.48.67
पूर्वाह्णे मां कृतजप्यं कदाचि-
द्विप्रः प्रोवाचोदकान्ते मनोज्ञम्।
कर्तव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ ।
योद्धव्यं कते शत्रुभिः सव्यसाचिन् ॥ ५.४८.६७ ॥
एकदा पूर्वाह्नी जप केल्यानंतर पाण्याच्या काठी एका ब्राह्मणाने मला मनोहर शब्द सांगितले: हे पार्था, तुला कठीण कर्म करायचे आहे, शत्रूंशी युद्ध करायचे आहे, हे सव्यसाची.
5.48.68
इन्द्रो वा ते हरिवान्वज्रहस्तः ।
पुरस्ताद्यातु समरेऽरीन्विनिघ्नन्।
सुग्रीवयुक्तेन रथेन वा ते ।
पश्चात्कृष्णो रक्षतु वासुदेवः ॥ ५.४८.६८ ॥
हरींचा स्वामी, हाती वज्र असलेला इंद्र युद्धात शत्रूंना मारत करत तुझ्या पुढे चालो; किंवा सुग्रीवाने जुंपलेल्या रथातून तुझ्या मागे वासुदेव कृष्ण रक्षण करो.
5.48.69
वज्रे चाहं वज्रहस्तान्महेन्द्रा-
दस्मिन्युद्धे वासुदेवं सहायम्।
स मे लब्धो दस्युवधाय कृष्णो ।
मन्ये चेतद्विहितं दैवतेर्मे ॥ ५.४८.६९ ॥
मला वज्र मिळाले आहे, आणि वज्रहस्त महेंद्राकडून या युद्धात सहाय्यक म्हणून वासुदेव मला मिळाला आहे. दस्युंच्या वधासाठी कृष्ण मला लाभला आहे; हे देवांनी माझ्यासाठी ठरवले आहे असे मला वाटते.
5.48.70
अयुद्ध्यमानो मनसापि यस्य ।
जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत्।
एवं सर्वान्स व्यतीयादमित्रान् ।
सेन्द्रान्देवान्मानुषे नास्ति चिन्ता ॥ ५.४८.७० ॥
युद्ध न करताही, मनानेही ज्याच्या विजयाचे कृष्ण अभिनंदन करतो, तो असा सर्व शत्रूंना पार करतो; इंद्रासह देवांविषयीही मनुष्याला चिंता राहत नाही.
5.48.71
स बाहुभ्यां सागरमुत्तितीर्षे-
न्महोदधिं सलिलस्याप्रमेयम्।
तेजस्विनं कृष्णमत्यन्तशूरं ।
युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत् ॥ ५.४८.७१ ॥
जो आपल्या बाहूंनी अमाप जल असलेला महासागर पार करू इच्छितो, आणि युद्धात तेजस्वी, अत्यंत शूर वासुदेव कृष्णाला जिंकू इच्छितो.
5.48.72
गिरिं य इच्छेत्तु तलेन भेत्तुं ।
शिलोच्चयं श्वेतमतिप्रमाणम्।
तस्यैव पाणिः सनखो विशीर्ये-
न्न चापि किञ्चित्स गिरेस्तु कुर्यात् ॥ ५.४८.७२ ॥
जो तळहाताने पर्वत फोडू इच्छितो, त्या पांढऱ्या, अत्यंत मोठ्या शिलासमूहाला — त्याचाच हात नखांसह चुरडला जाईल; तो पर्वताचे काहीही करू शकणार नाही.
5.48.73
अग्निं समिद्धं शमयेद्भुजाभ्यां ।
चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत।
हरेद्देवानाममृतं प्रसह्य ।
युद्धेन यो वासुदेवं जिगीषेत् ॥ ५.४८.७३ ॥
जो आपल्या बाहूंनी प्रज्वलित अग्नी विझवू इच्छितो, चंद्र आणि सूर्याला अडवू इच्छितो, देवांचे अमृत बळाने हरण करू इच्छितो — जो युद्धात वासुदेव कृष्णाला जिंकू इच्छितो.
5.48.74
यो रुक्मिणीमेकरथेन भोज-
नुत्साद्य राज्ञः समरे प्रसह्य।
उवाह भार्यां यशसा ज्वलन्तीं ।
यस्यां जज्ञे रौक्मिणेयो महात्मा ॥ ५.४८.७४ ॥
एकाच रथावरून युद्धात भोज आणि राजांना बळाने पराभूत करून, कीर्तीने तेजस्वी रुक्मिणीला पत्नी म्हणून नेले; तिच्यापासून महात्मा रौक्मिणेय जन्मले.
5.48.75
अयं गान्धारांस्तरसा संप्रमथ्य ।
जित्वा पुत्रान्नग्नजितः समग्रान्
बद्धं मुमोच विनदन्तं प्रसह्य ।
सुदर्शनं वै देवतानां ललामम् ॥ ५.४८.७५ ॥
या वीराने बळाने गांधारांना चिरडले, नग्नजिताच्या सर्व पुत्रांना जिंकले आणि गर्जणाऱ्या बद्ध पुरुषाला बळजबरीने सोडवले. हे सुदर्शन चक्र आहे, जे देवतांचे अलंकार आहे.
5.48.76
अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं ।
तथा कलिङ्गान्दन्तवक्रं ममर्द।
अनेन दग्धा वर्षपूगान्विनाथा ।
वाराणसी नगरी संबभूव ॥ ५.४८.७६ ॥
या वीराने कवाटावर पांड्य राजाला ठार केले; तसेच कलिंगांना आणि दन्तवक्राला चिरडले. याने जाळलेले वाराणसी नगर अनेक वर्षे रक्षकाशिवाय राहिले.
5.48.77
अयं स्म युद्धे मन्यतेऽन्यैरजेयं ।
तमेकलव्यं नाम निषादराजम्।
वेगेनैव शैलमभिहत्य जम्भः ।
शेते स कृष्णेन हतः परासुः ॥ ५.४८.७७ ॥
हा वीर युद्धात इतरांकडून अजेय मानला जात असे. तो निषादांचा राजा एकलव्य नावाचा आहे. वेगाने पर्वतावर आदळलेल्या जंभाप्रमाणे, कृष्णाने मारल्यामुळे प्राणहीन होऊन पडला आहे.
5.48.78
तथोग्रसेनस्य सुतं सुदुष्टं ।
वृष्ण्यन्धकानां मध्यगतं सभास्थम्।
अपातयद्बलदेवद्वितीयो ।
हत्वा ददौ चोग्रसेनाय राज्यम् ॥ ५.४८.७८ ॥
तसेच, उग्रसेनाच्या अत्यंत दुष्ट पुत्राला, वृष्णि आणि अंधकांच्या मध्ये सभेत बसलेल्याला, बलदेवासह पाडले. त्याला ठार करून उग्रसेनाला राज्य दिले.
5.48.79
अयं सौभं योधयामास स्वस्थं ।
विभीषणं मायया साल्वराजम्।
सौभद्वारि प्रत्यगृह्णाच्छतघ्नीं ।
दोर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः ॥ ५.४८.७९ ॥
हा वीर सौभाशी लढला; मायेने स्थिर राहिलेल्या भयंकर शाल्वराजाविरुद्ध लढला. सौभाच्या दारी त्याने शतघ्नी दोन्ही हातांनी परत झेलली. याला कोणता मर्त्य सहन करू शकेल?
5.48.80
प्राग्ज्योतिषं नाम बभूव दुर्गं ।
पुरं घोरमसुराणामसह्यम्।
महाबलो नरकस्तत्र भौमो ।
जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे ॥ ५.४८.८० ॥
प्राग्ज्योतिष नावाचा एक दुर्ग होता, असुरांचे भयंकर आणि अजेय नगर. तेथे महाबली भौम नरकाने अदितीची सुंदर मणिकुंडले हरण केली.
5.48.81
न तं देवाः सह शक्रेण शेकुः ।
समागता युधि मृत्योरभीताः ।
दृष्ट्वा च तं विक्रमं केशवस्य ।
बलं तथैवास्त्रमवारणीयम् ॥ ५.४८.८१ ॥
इंद्रासह युद्धासाठी एकत्र आलेले, मृत्यूलाही न भिणारे देवसुद्धा त्याला रोखू शकले नाहीत. केशवाचा तो पराक्रम, त्याचे बल आणि न अडवता येणारे अस्त्र पाहूनही त्यांना ते जमले नाही.
5.48.82
जानन्तोऽस्य प्रकृतिं केशवस्य ।
न्ययोजयन्दस्युवधाय कृष्णम्।
स तत्कर्म प्रतिशुश्राव दुष्कर-
मैश्वर्यवान्सिद्धिषु वासुदेवः ॥ ५.४८.८२ ॥
केशवाचा स्वभाव जाणूनही त्यांनी त्या दस्यूच्या वधासाठी कृष्णालाच नेमले. ऐश्वर्यसंपन्न वासुदेवाने ते कठीण कर्म स्वीकारले, जे सिद्धींमध्येही दुष्कर होते.
5.48.83
निर्मोचने षट्सहस्राणि हत्वा ।
संच्छिद्य पाशान्सहसा क्षुरान्तान्।
मुरं हत्वा विनिहत्यौघरक्षो ।
निर्मोचनं चापि जगाम वीरः ॥ ५.४८.८३ ॥
निर्मोचनात सहा हजार जणांना मारून, क्षुरांत बाणांनी पाश एकाएकी तोडून, मुराला मारून आणि राक्षससमूहाचा नाश करून तो वीर निर्मोचनालाही गेला.
5.48.84
तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं ।
महाबलेनातिबलस्य विष्णोः ।
शेते स कृष्णेन हतः परासु-
र्वातेनेव मथितः कर्णिकारः ॥ ५.४८.८४ ॥
तिथेच त्याचे अतिबली विष्णूशी, त्या महाबलीशी युद्ध झाले. कृष्णाने मारलेला तो प्राणहीन होऊन पडला आहे, वाऱ्याने मोडलेल्या कर्णिकार वृक्षासारखा.
5.48.85
आहृत्य कृष्णो मणिकुण्डले ते ।
हत्वा च भौमं नरकं मुर च।
श्रिया वृतो यशसा चैव विद्वा-
न्प्रत्याजगामाप्रतिमप्रभावः ॥ ५.४८.८५ ॥
कृष्ण मणिकुंडले घेऊन परतला; भौम नरक आणि मुर यांना मारून, श्री आणि यशाने वेढलेला, विद्वान आणि अप्रतिम प्रभावी तो परत आला.
5.48.86
अस्मै वराण्यददंस्तत्र देवा ।
दृष्ट्वा भीमं कर्म कृतं रणे तत्।
श्रमश्च ते युध्यमानस्य न स्या-
दाकाशे चाप्सु च ते क्रमः स्यात् ॥ ५.४८.८६ ॥
तेथे देवांनी त्याला वर दिले, रणात त्याने केलेले भयंकर कर्म पाहून. युद्ध करणाऱ्या तुला थकवा येऊ नये, आणि आकाशात व पाण्यातही तुझी गती असावी.
5.48.87
शस्त्राणि गात्रे न च ते क्रमेर-
न्नित्येव कृष्णश्च ततः कृतार्थः ।
एवं रूपे वासुदेवेऽप्रमेये ।
महाबले गुणसंपत्सदैव ॥ ५.४८.८७ ॥
शस्त्रे तुझ्या शरीराला स्पर्श करू नयेत, अशा प्रकारे कृष्ण तेव्हा कृतार्थ झाला. अशा रूपाच्या, अप्रमेय, महाबली वासुदेवामध्ये गुणसंपत्ती सदैव असते.
5.48.88
तमसह्यं विष्णुमनन्तवीर्य-
माशंसते धार्तराष्ट्रो विजेतुम् ।
सदा ह्येनं तर्कयते दुरात्मा ।
तच्चाप्ययं सहतेऽस्मान्समीक्ष्य ॥ ५.४८.८८ ॥
धृतराष्ट्राचा दुरात्मा पुत्र त्या असह्य, अनंतवीर्य विष्णूला जिंकण्याची आशा धरतो. तो दुरात्मा सदा त्यालाच मोजतो; आणि हा आमच्याकडे पाहून ते सहन करतो.
5.48.89
पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव ।
यो मन्यते कलहं संप्रसह्य।
शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं ।
तद्वेदिता संयुगं तत्र गत्वा ॥ ५.४८.८९ ॥
माझ्या आणि कृष्णाच्या कलहाला सहन करून, पांडवांचे ममत्व हिरावून घेता येईल असे जो मानतो, तो त्या युद्धात जाऊन ते जाणेल.
5.48.90
नमस्कृत्वा शान्तनवाय राज्ञे ।
द्रोणायाथो सहपुत्राय चैव।
शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च ।
योत्स्याम्यहं राज्यमभीप्समानः ॥ ५.४८.९० ॥
शंतनूचा पुत्र असलेल्या राजाला नमस्कार करून, आणि पुत्रासह द्रोणाला, तसेच अप्रतिम प्रतिस्पर्धी शारद्वताला नमस्कार करून, राज्याची इच्छा धरून मी युद्ध करीन.
5.48.91
धर्मेणाप्तं निधनं तस्य मन्ये ।
यो योत्स्यते पाण्डवैर्धर्मचारी ।
मिथ्या ग्लहे निर्जिता वै नृशंसैः ।
संवत्सरान्वै द्वादश राजपुत्राः ॥ ५.४८.९१ ॥
धर्माने चालणारा जो पांडवांशी युद्ध करेल, त्याचा मृत्यू धर्मानेच होईल असे मला वाटते. क्रूर लोकांनी खोट्या द्यूतात राजपुत्रांना जिंकले होते, बारा वर्षे.
5.48.92
वासः कृच्छ्रो विहितश्चाप्यरण्ये ।
दीर्घं कालं चैकमज्ञातवर्षम्।
ते हि कस्माज्जीवतां पाण्डवानां ।
नन्दिष्यन्ते धार्तराष्ट्राः पदस्थाः ॥ ५.४८.९२ ॥
अरण्यात कठोर वास विहित केला होता, दीर्घकाळ, आणि एक वर्ष अज्ञातवास. पांडव जिवंत असताना, पदावर असलेले धृतराष्ट्राचे पुत्र कसे आनंदित होतील?
5.48.93
ते चेदस्मान्युध्यमानाञ्जयेयु-
र्देवैर्महेन्द्रप्रमुखैः सहायैः।
धर्मादधर्मश्चरितो गरीयां-
स्ततो ध्रुवं नास्ति कृतं च साधु ॥ ५.४८.९३ ॥
ते आमच्याशी युद्ध करून महेंद्रप्रमुख देवांच्या साहाय्याने आम्हाला जिंकतील, तर धर्मापेक्षा अधर्माचे आचरण अधिक जड होते; तेव्हा निश्चितच कोणतेही चांगले कर्म उरत नाही.
5.48.94
न चेदिदं पौरुषं कर्मबद्धं ।
न चेदस्मान्मन्यतेऽसौ विशिष्टान्।
आशंसेऽहं वासुदेवद्वितीयो ।
दुर्योधनं सानुबन्धं निहन्तुम् ॥ ५.४८.९४ ॥
हे पौरुष कर्माने बद्ध नसले आणि त्यांनी आम्हांस श्रेष्ठ मानले नाही तरी, वासुदेवांना सहाय्यक ठेवून अनुयायांसह दुर्योधनाचा वध होईल अशी मला आशा आहे.
5.48.95
न चेदिदं कर्म नरेन्द्र वन्ध्यं ।
न चेद्भवेत्सुकृतं निष्फलं वा।
इदं च तच्चाभिसमीक्ष्य नूनं ।
पराजयो धार्तराष्ट्रस्य साधुः ॥ ५.४८.९५ ॥
हे नरेंद्रा, हे कर्म वांझ नसले आणि सुकृत निष्फळ नसले, तरी या सर्वांचा विचार करता धृतराष्ट्रपुत्रांचा पराजयच निश्चितपणे योग्य आहे.
5.48.96
प्रत्यक्षं वः कुरवो यद्ब्रवीमि ।
युद्ध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति।
अन्यत्र युद्धात्कुरवो यदि स्यु-
र्न युद्धे वै शेष इहास्ति कश्चित् ॥ ५.४८.९६ ॥
हे कुरूंनो, मी जे सांगतो ते तुमच्या डोळ्यांसमोरच स्पष्ट आहे: युद्ध करणारे धृतराष्ट्रपुत्र उरणार नाहीत. युद्धापासून दूर राहिले तरी कुरू असतील तर युद्धात येथे कोणीच शेष राहणार नाही.
5.48.97
हत्वा त्वहं धार्तराष्ट्रान्सकर्णा-
न्राज्यं कुरूणामवजेता समग्रम्।
यद्वः कार्यं तत्कुरुध्वं यथास्व-
मिष्टान्दरानात्मभोगान्भजध्वम् ॥ ५.४८.९७ ॥
कर्णासह धृतराष्ट्रपुत्रांना ठार मारून मी कुरूंचे संपूर्ण राज्य जिंकीन. म्हणून तुमचे जे कर्तव्य आहे ते करा, आणि प्रत्येकाने आपापल्या इच्छित पत्नी व स्वतःच्या उपभोगांचा आनंद घ्या.
5.48.98
अप्येवं नो ब्राह्मणाः सन्ति वृद्धा ।
बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः।
सांवत्सरा ज्योतिषि चाभियुक्ता ।
नक्षत्रयोगेषु च निश्चयज्ञाः ॥ ५.४८.९८ ॥
आमच्याकडेही वृद्ध ब्राह्मण आहेत; ते बहुश्रुत, शीलवान आणि कुलीन आहेत; संवत्सर-गणना जाणणारे, ज्योतिषात निपुण आणि नक्षत्रयोगांचे निश्चित ज्ञाते आहेत.
5.48.99
उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं ।
दिव्याः प्रश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः ।
क्षयं महान्तं कुरुसृञ्जयानां ।
निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च ॥ ५.४८.९९ ॥
नानाविध, दैवयुक्त गुप्त चिन्हे, दिव्य प्रश्न, मृगचक्रे आणि मुहूर्त कुरु व सृंजयांचा महान क्षय आणि पांडवांचा विजय सांगत आहेत.
5.48.100
यथा हि नो मन्यतेऽजातशत्रुः ।
संसिद्धार्थो द्विपतां निग्रहाय।
जनार्दनश्चाप्यपरोक्षविद्यो ।
न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः ॥ ५.४८.१०० ॥
आम्हाला वाटते त्याप्रमाणे, अजातशत्रू (युधिष्ठिर) सिद्धार्थ होऊन मानवांना वश करण्यास सिद्ध आहे; प्रत्यक्ष ज्ञानी जनार्दन आणि वृष्णिसिंह यांनाही कोणताही संशय दिसत नाही.
5.48.101
अहं तथैनं खलु भाविरूपं ।
पश्यामि बुद्धया स्वयमप्रमत्तः।
दृष्टिश्च मे न व्यथते पुराणी ।
संयुध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति ॥ ५.४८.१०१ ॥
मीही तसेच, सावध राहून माझ्या बुद्धीने याचे भावी रूप पाहतो; माझी जुनी दृष्टी विचलित होत नाही: युद्ध करणारे धृतराष्ट्राचे पुत्र उरणार नाहीत.
5.48.102
अनालब्धं जृम्भति गाण्डिवं धनु-
रनाहता कम्पति मे धनुर्ज्या।
बाणाश्च मे तूणमुखाद्विसृत्य ।
मुहुर्मुहुर्गन्तुमुशन्ति चैव ॥ ५.४८.१०२ ॥
स्पर्श न करताच गांडीव धनुष्य जांभई देते; आघात न होताच माझ्या धनुष्याची दोरी कंपित होते; आणि माझे बाण भात्याच्या तोंडातून बाहेर पडून वारंवार जाऊ इच्छितात.
5.48.103
खङ्गः कोशान्निःसरति प्रसन्नो ।
हित्वेव जीर्णासुरगस्त्वचं स्वाम्।
ध्वजे वाचो रौद्ररूपा भवन्ति ।
कदा रथो योक्ष्यते ते किरीटिन् ॥ ५.४८.१०३ ॥
म्यानातून तलवार तेजाने बाहेर येते, जुने सर्पकवच टाकल्यासारखे. ध्वजावर भयंकर रूपाचे स्वर उठतात. हे किरीटी, तुझा रथ केव्हा जोडला जाईल?
5.48.104
गोमायुसङ्घाश्च नदन्ति रात्रौ ।
रक्षांस्यथो निष्पतन्त्यन्तरिक्षात्।
मृगाः श्रृगालाः शितिकण्ठाश्च काका ।
गृध्रा बकाश्चैव तरक्षवश्च ॥ ५.४८.१०४ ॥
रात्री कोल्ह्यांचे कळप ओरडतात; मग आकाशातून राक्षस खाली उतरतात. हरिण, कोल्हे, निळकंठ पक्षी, कावळे, गिधाडे, बगळे, तरस.
5.48.105
सुवर्णपत्राश्च पतन्ति पञ्चा-
दृष्ट्वा रथं श्वेतहयप्रयुक्तम् ।
अहं ह्येकः पार्थिवान्सर्वयोधान् ।
शरान्वर्पन्मृत्युलोकं नयेयम् ॥ ५.४८.१०५ ॥
सोनेरी पंखांचे बाण पाच दिशांनी पडतात. पांढऱ्या घोड्यांनी जोडलेला रथ पाहून मी एकटाच बाणवर्षाव करून राजे व सर्व योद्ध्यांना मृत्युलोकात पाठवीन.
5.48.106
समादेदानः पृथगस्त्रमार्गा-
न्यथाप्रिरिद्धो गहनं निदाघे।
स्थूणाकर्णं पाशुपतं महास्त्रं ।
ब्राह्मं चास्त्रं यच्च शक्रोऽप्यदान्मे ॥ ५.४८.१०६ ॥
उन्हाळ्यात पेटलेला अग्नी जसा दाट रानाला जाळतो, तसे त्याने निरनिराळ्या अस्त्रांचे मार्ग साधले. स्थूणाकर्ण, पाशुपत, महास्त्र, ब्रह्मास्त्र आणि इंद्राने मला दिलेले अस्त्रही.
5.48.107
वधे धृतो वेगवतः प्रमुञ्च-
न्नाहं प्रजाः किञ्चिदिहावशिष्ये ।
शान्तिं लप्स्ये परमो ह्येप भावः ।
स्थिरो मम ब्रूहि गावल्गणे तान् ॥ ५.४८.१०७ ॥
वेगवान वीराचा वध करण्यात दृढ राहून बाण सोडत मी या जगात प्रजांपैकी काहीही शिल्लक ठेवणार नाही. मला शांती मिळेल; हाच माझा परम निश्चय आहे. हे गावल्गणे, माझा दृढ निश्चय त्यांना सांग.
5.48.108
ये वैजय्याः समरे सूत लब्ध्वा ।
देवानपीन्द्रग्रमुखान्समेतात्।
तैर्मन्मते कलहं संप्रसह्य ।
स धार्तराष्ट्रः पश्यत मोहमस्य ॥ ५.४८.१०८ ॥
हे सूता, युद्धात विजय मिळवणारे आणि इंद्र ज्यांच्या पुढे आहे अशा एकत्र जमलेल्या देवांशीही ते बळजबरीने कलह इच्छितात. तो धृतराष्ट्राचा पुत्र आहे — याचा मोह पाहा.
5.48.109
वृद्धो भीष्मः शान्तनवः कृपश्च ।
द्रोणः सपुत्रो विदुरश्च धीमान्।
एते सर्वे यद्वदन्ते तदस्तु ।
आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे ॥ ५.४८.१०९ ॥
वृद्ध भीष्म, शंतनूचा पुत्र, कृप, पुत्रासह द्रोण आणि बुद्धिमान विदुर — हे सर्व जे म्हणतील ते होवो. सर्व कौरव दीर्घायुषी होवोत.