মহাভারত · অধ্যায় 5.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.88.1
यदाह विदुरः कृष्णे सर्वं तत्सत्यमच्युते ।
अनुरक्तो ह्यसंहार्यः पार्थान्प्रति जनार्दनः ॥ ५.८८.१ ॥
বিদুর কৃষ্ণের সম্বন্ধে যা বলেছেন, সবই সত্য। জনার্দন পাণ্ডবদের প্রতি অনুরক্ত; তাঁকে বিচলিত করা যায় না।
5.88.2
यत्तत्सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने ।
अनेकरूपं राजेन्द्र न तद्देयं कदाचन ॥ ५.८८.२ ॥
জনার্দনকে সৎকারসহ যা দেওয়ার মতো বহুরূপী সম্পদ আছে; হে রাজেন্দ্র, তা কখনও দেওয়া উচিত নয়।
5.88.3
देशः कालस्तथाऽयुक्तो न हि नार्हति केशवः ।
मंस्यत्यधोक्षजो राजन्भयादर्चति मामिति ॥ ५.८८.३ ॥
স্থান ও কাল উপযুক্ত নয়; কেশব সেরূপ সম্মানের যোগ্য নন। হে রাজন, অধোক্ষজ ভাববেন আমি ভয়ে তাঁকে সম্মান করছি।
5.88.4
अवमानश्च यत्र स्यात्क्षत्रियस्य विशांपते ।
न तत्कुर्याद्बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः ॥ ५.८८.४ ॥
হে বিশাংপতি, যেখানে ক্ষত্রিয়ের অপমান হয়, বুদ্ধিমান ব্যক্তি সেই কাজ করবে না — এটাই আমার নিশ্চিত মত।
5.88.5
स हि पूज्यतमो लोके कृष्णः पृथुललोचनः ।
त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा ॥ ५.८८.५ ॥
বিশালনয়ন কৃষ্ণ জগতে সর্বাধিক পূজনীয়; ত্রিলোকেও এ আমার সর্বপ্রকারে জানা।
5.88.6
न तु तस्मै प्रदेयं स्यात्तथा कार्यगतिः प्रभो ।
विग्रहः समुपारब्धो न हि शाम्यत्यविग्रहात् ॥ ५.८८.६ ॥
কিন্তু তাঁকে কিছু দেওয়া উচিত নয়; হে প্রভু, কার্যের গতিই এমন। শত্রুতা শুরু হয়ে গেছে; শত্রুতা ত্যাগ না করলে তা শান্ত হয় না।
5.88.7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः ।
वैचित्रवीर्यं राजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५.८८.७ ॥
তার সেই কথা শুনে কুরুপিতামহ ভীষ্ম বৈচিত্রবীর্যের পুত্র রাজাকে এই কথা বললেন।
5.88.8
सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि न क्रुध्येत जनार्दनः ।
नावमंस्यत्यवज्ञातॄनवज्ञातोऽपि केशवः।
नालमेनमवज्ञातुं नावज्ञेयो हि केशवः ॥ ५.८८.८ ॥
সম্মানিত হোক বা অসম্মানিত, জনার্দন ক্রুদ্ধ হন না। যারা অবজ্ঞা করে তাদেরও তিনি অবজ্ঞা করেন না; অবজ্ঞাত হলেও কেশব তা করেন না, কারণ কেশবকে অবজ্ঞা করা যায় না।
5.88.9
यत्तु कार्यं महाबाहो मनसा कार्यतां गतम् ।
सर्वोपायैर्न तच्छक्यं केनचित्कर्तुमन्यथा ॥ ५.८८.९ ॥
কিন্তু হে মহাবাহু, মনে যে কাজ স্থির হয়েছে, সমস্ত উপায়েও কেউ তা অন্যভাবে করতে পারবে না।
5.88.10
स यद्ब्रूयान्महाबाहुस्तत्कार्यमविशङ्कया ।
वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संशाभ्य पाण्डवैः ॥ ५.८८.१० ॥
সেই মহাবাহু যা বলবেন, তা নিঃসন্দেহে করা উচিত; বাসুদেবের মাধ্যমে, যথার্থ উপায়ে, শীঘ্র পাণ্ডবদের সঙ্গে সন্ধি করে।
5.88.11
धर्म्यमर्थ्यं च धर्मात्मा ध्रुवं वक्ता जनार्दनः ।
तस्मिन्वाच्याः प्रिया वाचो भवता बान्धवैः सह ॥ ५.८८.११ ॥
ধর্মসম্মত ও হিতকর কথা ধর্মাত্মা জনার্দন নিশ্চয়ই বলবেন। অতএব আপনার আত্মীয়দের সঙ্গে তাঁর কাছে প্রিয় কথা বলা উচিত।
5.88.12
न पर्याप्तोस्मि यद्राजञ्श्रियं निष्केवलामहम् ।
तैः सहेमामुपाश्रीयां यावज्जीवं पितामह ॥ ५.८८.१२ ॥
হে রাজন, এই একা রাজলক্ষ্মীতে আমি তৃপ্ত নই। হে পিতামহ, তাদের সঙ্গে মিলে আজীবন এটি ভোগ করতে চাই।
5.88.13
इदं तु सुमहत्कार्यं श्रुणु मे यत्समर्थितम् ।
परायणं पाण्डवानां नियच्छामि जनार्दनम् ॥ ५.८८.१३ ॥
এটি অতি মহৎ কাজ; আমি যা স্থির করেছি তা আমার কাছ থেকে শোনো। পাণ্ডবদের আশ্রয় জনার্দনকে আমি বন্দী করব।
5.88.14
तस्मिन्बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा ।
पाण्डवाश्च विधेया मे स च प्रातरिहैप्यति ॥ ५.८८.१४ ॥
তাকে বন্দী করা হলে বৃষ্ণিরা, পৃথিবী এবং পাণ্ডবরা আমার বশে আসবে; সে সকালে এখানে আসবে।
5.88.15
अत्रोपायान्यथा सम्यङ्न बुद्ध्येत जनार्दनः ।
न चापायो भवेत्कश्चित्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ ५.८८.१५ ॥
এতে এমন উপায় চাই যাতে জনার্দন পুরোপুরি বুঝতে না পারে এবং কোনো বিপদ না হয়; আপনি তা আমাকে বলুন।
5.88.16
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णेऽभिसंहितम् ।
धृतराष्ट्रः सहामात्यो व्यथितो विमनाभवत् ॥ ५.८८.१६ ॥
কৃষ্ণের বিরুদ্ধে সাজানো সেই ভয়ংকর কথা শুনে ধৃতরাষ্ট্র মন্ত্রীদের সঙ্গে ব্যথিত ও বিষণ্ণ হলেন।
5.88.17
ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वचः ।
मैवं वोचः प्रजापाल नैष धर्मः सनातनः ॥ ५.८८.१७ ॥
তখন ধৃতরাষ্ট্র দুর্যোধনকে এই কথা বললেন: "হে প্রজাপালক, এমন বলো না; এটি সনাতন ধর্ম নয়।"
5.88.18
दूतश्च हि हृषीकेशः संबन्धी च प्रियश्च नः ।
अपापः कौरवेयेषु स कथं बन्धमर्हति ॥ ५.८८.१८ ॥
হৃষীকেশ দূত, আমাদের আত্মীয় ও প্রিয়; কৌরবদের প্রতি সে নিষ্পাপ; সে কীভাবে বন্ধনের যোগ্য?
5.88.19
परीतस्तव पुत्रोऽयं धृतराष्ट्र सुमन्दधीः ।
वृणोत्यनर्थं नैवार्थं याच्यमानः सुहृज्जनैः ॥ ५.८८.१९ ॥
হে ধৃতরাষ্ট্র, তোমার এই পুত্র অতি মন্দবুদ্ধি, চারদিকে ঘেরা। সুহৃদজনের অনুরোধ সত্ত্বেও সে কল্যাণ নয়, অনর্থই বরণ করছে।
5.88.20
इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम् ।
वाक्यानि सुहृदां हित्वा त्वमप्यस्यानुवर्तसे ॥ ५.८८.२० ॥
এ কুপথে চলছে; পাপী, পাপের বাহক। সুহৃদদের বাক্য ত্যাগ করে তুমিও তাকেই অনুসরণ করছ।
5.88.21
कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः ।
तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन न भविष्यति ॥ ५.८८.२१ ॥
অনায়াসকর্মা কৃষ্ণের সম্মুখীন হলে অতি দুর্মতি তোমার এই পুত্র মন্ত্রিসহ মুহূর্তের মধ্যে থাকবে না।
5.88.22
पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः ।
नोत्सहेऽनर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथंचन ॥ ५.८८.२२ ॥
এই পাপী, নৃশংস, ধর্মত্যাগী ও দুর্মতির অনর্থযুক্ত বাক্য আমি কোনোভাবেই শুনতে ইচ্ছুক নই।
5.88.23
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् ।
उत्थाय तस्मात्प्रातिष्ठद्भीष्मः सत्यपराक्रमः ॥ ५.८८.२३ ॥
এ কথা বলে ভরতশ্রেষ্ঠ, বৃদ্ধ, অত্যন্ত ক্রুদ্ধ, সত্যপরাক্রম ভীষ্ম সেখান থেকে উঠে চলে গেলেন।