महाभारत · अध्याय 5.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
5.88.1
यदाह विदुरः कृष्णे सर्वं तत्सत्यमच्युते ।
अनुरक्तो ह्यसंहार्यः पार्थान्प्रति जनार्दनः ॥ ५.८८.१ ॥
विदुर ने कृष्ण के विषय में जो कहा, वह सब सत्य है। जनार्दन पाण्डवों के प्रति अनुरक्त हैं और उन्हें विचलित नहीं किया जा सकता।
5.88.2
यत्तत्सत्कारसंयुक्तं देयं वसु जनार्दने ।
अनेकरूपं राजेन्द्र न तद्देयं कदाचन ॥ ५.८८.२ ॥
जो धन सत्कारपूर्वक जनार्दन को देने योग्य है, हे राजेन्द्र, अनेक रूपों वाला वह (धन) कभी भी नहीं देना चाहिए।
5.88.3
देशः कालस्तथाऽयुक्तो न हि नार्हति केशवः ।
मंस्यत्यधोक्षजो राजन्भयादर्चति मामिति ॥ ५.८८.३ ॥
यह स्थान और समय उचित नहीं है; केशव (कृष्ण) ऐसा (सत्कार) पाने योग्य नहीं हैं। हे राजन्, अधोक्षज सोचेंगे कि मुझे भय से सम्मान दिया जा रहा है।
5.88.4
अवमानश्च यत्र स्यात्क्षत्रियस्य विशांपते ।
न तत्कुर्याद्बुधः कार्यमिति मे निश्चिता मतिः ॥ ५.८८.४ ॥
हे विशांपते, जहाँ क्षत्रिय का अपमान हो, बुद्धिमान व्यक्ति वह कार्य न करे — यह मेरा निश्चित मत है।
5.88.5
स हि पूज्यतमो लोके कृष्णः पृथुललोचनः ।
त्रयाणामपि लोकानां विदितं मम सर्वथा ॥ ५.८८.५ ॥
वह कृष्ण लोक में सबसे अधिक पूजनीय हैं, विशाल नेत्रों वाले; तीनों लोकों में भी (यह) मुझे हर प्रकार से ज्ञात है।
5.88.6
न तु तस्मै प्रदेयं स्यात्तथा कार्यगतिः प्रभो ।
विग्रहः समुपारब्धो न हि शाम्यत्यविग्रहात् ॥ ५.८८.६ ॥
लेकिन उन्हें (कुछ) नहीं दिया जाना चाहिए, हे प्रभो, कार्य की गति ऐसी ही है। शत्रुता आरंभ हो चुकी है, और वह बिना शत्रुता छोड़े शांत नहीं होती।
5.88.7
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीष्मः कुरुपितामहः ।
वैचित्रवीर्यं राजानमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५.८८.७ ॥
उसकी उस बात को सुनकर कुरुओं के पितामह भीष्म ने राजा वैचित्रवीर्य (धृतराष्ट्र) से यह वचन कहा।
5.88.8
सत्कृतोऽसत्कृतो वाऽपि न क्रुध्येत जनार्दनः ।
नावमंस्यत्यवज्ञातॄनवज्ञातोऽपि केशवः।
नालमेनमवज्ञातुं नावज्ञेयो हि केशवः ॥ ५.८८.८ ॥
सम्मान मिले या अपमान, जनार्दन क्रोध नहीं करेंगे। अनादर करने वालों का भी वे अपमान नहीं करेंगे; अपमानित होने पर भी केशव वैसा नहीं कर सकते, क्योंकि केशव की अवहेलना नहीं की जा सकती।
5.88.9
यत्तु कार्यं महाबाहो मनसा कार्यतां गतम् ।
सर्वोपायैर्न तच्छक्यं केनचित्कर्तुमन्यथा ॥ ५.८८.९ ॥
परन्तु हे महाबाहो, जो कार्य मन में निश्चित हो चुका है, उसे सब उपायों से भी कोई और प्रकार से नहीं कर सकता।
5.88.10
स यद्ब्रूयान्महाबाहुस्तत्कार्यमविशङ्कया ।
वासुदेवेन तीर्थेन क्षिप्रं संशाभ्य पाण्डवैः ॥ ५.८८.१० ॥
वह महाबाहु जो कहें, वही कार्य बिना संदेह के करना चाहिए; वासुदेव के माध्यम से, उचित उपाय द्वारा, शीघ्र ही पाण्डवों से मेल करके।
5.88.11
धर्म्यमर्थ्यं च धर्मात्मा ध्रुवं वक्ता जनार्दनः ।
तस्मिन्वाच्याः प्रिया वाचो भवता बान्धवैः सह ॥ ५.८८.११ ॥
धर्मसम्मत और हितकारी बात जनार्दन, जो धर्मात्मा हैं, निश्चय ही कहेंगे। इसलिए आपको अपने बान्धवों के साथ उनसे प्रिय वचन कहने चाहिए।
5.88.12
न पर्याप्तोस्मि यद्राजञ्श्रियं निष्केवलामहम् ।
तैः सहेमामुपाश्रीयां यावज्जीवं पितामह ॥ ५.८८.१२ ॥
हे राजन्, मैं इस अकेली राजलक्ष्मी से संतुष्ट नहीं हूँ। हे पितामह, मैं इसे उनके साथ मिलकर जीवनभर भोगना चाहता हूँ।
5.88.13
इदं तु सुमहत्कार्यं श्रुणु मे यत्समर्थितम् ।
परायणं पाण्डवानां नियच्छामि जनार्दनम् ॥ ५.८८.१३ ॥
यह बहुत बड़ा कार्य है, जो मैंने सोचा है, उसे मुझसे सुनो। पाण्डवों के आश्रय जनार्दन को मैं बाँध लूँगा।
5.88.14
तस्मिन्बद्धे भविष्यन्ति वृष्णयः पृथिवी तथा ।
पाण्डवाश्च विधेया मे स च प्रातरिहैप्यति ॥ ५.८८.१४ ॥
उसके बाँधे जाने पर वृष्णि, पृथ्वी और पाण्डव मेरे अधीन हो जाएँगे, और वह सुबह यहाँ आएगा।
5.88.15
अत्रोपायान्यथा सम्यङ्न बुद्ध्येत जनार्दनः ।
न चापायो भवेत्कश्चित्तद्भवान्प्रब्रवीतु मे ॥ ५.८८.१५ ॥
इस विषय में ऐसे उपाय हों कि जनार्दन पूरी तरह न समझ पाए, और कोई विपत्ति न आए; आप वह मुझे बताएँ।
5.88.16
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा घोरं कृष्णेऽभिसंहितम् ।
धृतराष्ट्रः सहामात्यो व्यथितो विमनाभवत् ॥ ५.८८.१६ ॥
उसके वचन सुनकर, जो कृष्ण के विरुद्ध भयंकर योजना थी, धृतराष्ट्र अपने मन्त्रियों के साथ व्यथित और उदास हो गए।
5.88.17
ततो दुर्योधनमिदं धृतराष्ट्रोऽब्रवीद्वचः ।
मैवं वोचः प्रजापाल नैष धर्मः सनातनः ॥ ५.८८.१७ ॥
तब धृतराष्ट्र ने दुर्योधन से यह वचन कहा: "हे प्रजापालक, ऐसा मत बोलो; यह सनातन धर्म नहीं है।"
5.88.18
दूतश्च हि हृषीकेशः संबन्धी च प्रियश्च नः ।
अपापः कौरवेयेषु स कथं बन्धमर्हति ॥ ५.८८.१८ ॥
हृषीकेश तो दूत हैं, हमारे सम्बन्धी और प्रिय हैं, कौरवों के प्रति निष्पाप हैं; वे बन्धन के योग्य कैसे हैं?
5.88.19
परीतस्तव पुत्रोऽयं धृतराष्ट्र सुमन्दधीः ।
वृणोत्यनर्थं नैवार्थं याच्यमानः सुहृज्जनैः ॥ ५.८८.१९ ॥
हे धृतराष्ट्र, तुम्हारा यह पुत्र, जो अत्यन्त मन्द बुद्धि वाला है, चारों ओर से घिरा हुआ है। मित्रजनों द्वारा याचना किए जाने पर भी वह लाभ नहीं, अनर्थ ही चुनता है।
5.88.20
इममुत्पथि वर्तन्तं पापं पापानुबन्धिनम् ।
वाक्यानि सुहृदां हित्वा त्वमप्यस्यानुवर्तसे ॥ ५.८८.२० ॥
यह पुत्र कुमार्ग पर चल रहा है, पापी है और पाप को ही आगे बढ़ाने वाला है। तुम भी सुहृदों के वचनों को छोड़कर इसी का अनुसरण कर रहे हो।
5.88.21
कृष्णमक्लिष्टकर्माणमासाद्यायं सुदुर्मतिः ।
तव पुत्रः सहामात्यः क्षणेन न भविष्यति ॥ ५.८८.२१ ॥
अनायास कर्म करने वाले कृष्ण का सामना करके यह अत्यन्त दुर्बुद्धि तुम्हारा पुत्र अपने मंत्रियों सहित क्षण भर में नहीं रहेगा।
5.88.22
पापस्यास्य नृशंसस्य त्यक्तधर्मस्य दुर्मतेः ।
नोत्सहेऽनर्थसंयुक्ताः श्रोतुं वाचः कथंचन ॥ ५.८८.२२ ॥
इस पापी, निर्दय, धर्म-त्यागी और दुर्बुद्धि के अनर्थ से जुड़े वचनों को मैं किसी भी प्रकार सुनने को तैयार नहीं हूँ।
5.88.23
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो वृद्धः परममन्युमान् ।
उत्थाय तस्मात्प्रातिष्ठद्भीष्मः सत्यपराक्रमः ॥ ५.८८.२३ ॥
ऐसा कहकर भरतश्रेष्ठ, वृद्ध और अत्यन्त क्रोधित भीष्म, सत्यपराक्रमी भीष्म, वहाँ से उठकर चले गए।