महाभारत · अध्याय 6.102
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.102.1
कथं द्रोणो महेष्वासः पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
समीयतू रणे यत्तौ तावुभौ पुरुषर्षभौ ॥ ६.१०२.१ ॥
महान धनुर्धर द्रोण आणि पांडुपुत्र धनंजय युद्धात एकमेकांसमोर कसे आले? ते दोन्ही पुरुषश्रेष्ठ उत्सुक होऊन सिद्ध होते.
6.102.2
प्रियो हि पाण्डवो नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः ।
आचार्यश्च रणे नित्यं प्रियः पार्थस्य सञ्जय ॥ ६.१०२.२ ॥
हे सञ्जया, पांडुपुत्र नेहमी बुद्धिमान भारद्वाज (द्रोण) यांना प्रिय आहे; आचार्य द्रोणही युद्धात नेहमी पार्थाला प्रिय आहेत.
6.102.3
तावुभौ रथिनो सङ्ख्ये हृष्टौ सिंहाविवोत्कटौ ।
कथं समीयतुर्यत्तौ भारद्वाजधनञ्जयौ ॥ ६.१०२.३ ॥
युद्धात हर्षित, उग्र सिंहांसारखे ते दोन रथी भारद्वाज (द्रोण) आणि धनंजय उत्सुक होऊन एकमेकांसमोर कसे आले?
6.102.4
न द्रोणः समरे पार्थं जानीते प्रियमात्मनः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थो वा गुरुमाहवे ॥ ६.१०२.४ ॥
युद्धात द्रोण पार्थाला आपला प्रिय मानत नाहीत, आणि पार्थही युद्धात गुरूचा विचार करत नाही; दोघेही क्षत्रधर्म पुढे ठेवतात.
6.102.5
न क्षत्रिया रणे राजन्वर्जयन्ति परस्परम् ।
निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर्भ्रातृभिः सह ॥ ६.१०२.५ ॥
हे राजा, युद्धात क्षत्रिय एकमेकांना सोडत नाहीत; मर्यादा सोडून लढतात, वडील आणि भावांशीही.
6.102.6
रणे भारत पार्थेन द्रोणो विद्धस्त्रिभिः शरैः ।
नाचिन्तयच्च तान्बाणान्पार्थचापच्युतान्युधि ॥ ६.१०२.६ ॥
हे भारता, युद्धात पार्थाच्या तीन बाणांनी विद्ध झालेल्या द्रोणांनी पार्थाच्या धनुष्यातून सुटलेल्या त्या बाणांची पर्वा केली नाही.
6.102.7
शरवृष्ट्या पुनः पार्थश्छादयामास तं रणे ।
स प्रजज्वाल रोषेण गहनेऽग्निरिवोर्जितः ॥ ६.१०२.७ ॥
युद्धात पार्थाने पुन्हा बाणांच्या वर्षावाने त्याला झाकले; तो क्रोधाने घनदाट अरण्यातील प्रचंड अग्नीप्रमाणे पेटला.
6.102.8
ततोऽर्जुनं रणे द्रोणः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
छादयामास राजेन्द्र नचिरादेव भारत ॥ ६.१०२.८ ॥
नंतर युद्धात द्रोणाने सरळ पेरे असलेल्या बाणांनी अर्जुनाला झाकले; हे राजेंद्रा, हे भारता, लवकरच.
6.102.9
ततो दुर्योधनो राजा सुशर्माणमचोदयत् ।
द्रोणस्य समरे राजन्पार्ष्णिग्रहणकारणात् ॥ ६.१०२.९ ॥
नंतर राजा दुर्योधनाने सुशर्म्याला प्रवृत्त केले; हे राजा, युद्धात द्रोणाचा रथाच्या मागील भाग धरल्यामुळे.
6.102.10
त्रिगर्तराडपि क्रुद्धो भृशमायम्य कार्मुकम् ।
छादयामास समरे पार्थं बाणैरयोमुखैः ॥ ६.१०२.१० ॥
त्रिगर्तांच्या राजानेही क्रुद्ध होऊन धनुष्य पूर्ण ओढून, युद्धात लोखंडी टोकाच्या बाणांनी पार्थाला झाकले.
6.102.11
ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्नन्तरिक्षे विरेजिरे ।
हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले ॥ ६.१०२.११ ॥
त्या दोघांनी सोडलेले बाण, हे राजा, आकाशात शरद ऋतूत आकाशतळावरील हंसांप्रमाणे चमकले, हे महाराजा.
6.102.12
ते शराः प्राप्य कौन्तेयं समन्ताद्विविशुः प्रभो ।
फलभारनतं यद्वत्स्वादुवृक्षं विहंगमाः ॥ ६.१०२.१२ ॥
ते बाण कौंतेयाला गाठून सर्व बाजूंनी घुसले, हे प्रभो; फळांच्या भाराने वाकलेल्या गोड फळांच्या झाडात पक्षी शिरतात तसे.
6.102.13
अर्जुनस्तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः ।
त्रिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः ॥ ६.१०२.१३ ॥
रणात सिंहनाद करून, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुनाने युद्धात पुत्रासह त्रिगर्तराजाला बाणांनी विद्ध केले.
6.102.14
ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये ।
पार्थमेवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः ।
मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं प्रति ॥ ६.१०२.१४ ॥
पार्थाकडून मारले जात असलेले ते, युगक्षयाच्या कालाप्रमाणे, मरणाचा निश्चय करून पार्थावरच चालून गेले आणि पाण्डवाच्या रथाकडे बाणांचा वर्षाव केला.
6.102.15
शरवृष्टिं ततस्तां तु शरवर्षैः समन्ततः ।
प्रतिजग्राह राजेन्द्र तोयवृष्टिमिवाचलः ॥ ६.१०२.१५ ॥
हे राजेंद्रा, तेव्हा त्या बाणवर्षावाला त्याने सर्व बाजूंनी बाणांच्या वर्षावानेच प्रतिकार केला, जसा पर्वत पावसाच्या धारा झेलतो.
6.102.16
तत्राद्भुतमपश्याम बीभत्सोर्हस्तलाघवम् ।
विमुक्तां बहुभिर्योधैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदाम् ॥ ६.१०२.१६ ॥
तेथे बीभत्सूच्या (अर्जुनाच्या) हस्तलाघवाचे अद्भुत दृश्य आम्ही पाहिले; अनेक योद्ध्यांनी सोडलेल्या दुर्निवार शस्त्रवर्षावाला त्याने रोखले.
6.102.17
यदेको वारयामास मारुतोऽभ्रगणानिव ।
कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर्देवदानवाः ॥ ६.१०२.१७ ॥
एकटा वारा जसा ढगांच्या समूहांना रोखतो, तसे त्याने एकट्याने केलेल्या त्या कर्मामुळे, पार्थाच्या त्या कर्मामुळे देव आणि दानव संतुष्ट झाले.
6.102.18
अथ क्रुद्धो रणे पार्थस्त्रिगर्तान्प्रति भारत ।
मुमोचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतनामुखे ॥ ६.१०२.१८ ॥
तेव्हा, हे भारता, क्रोधित झालेल्या पार्थाने रणात त्रिगर्तांवर, हे महाराजा, सैन्याच्या अग्रभागी वायव्यास्त्र सोडले.
6.102.19
प्रादुरासीत्ततो वायुः क्षोभयाणो नभस्तलम् ।
पातयन्वै तरुगणान्विनिघ्नंश्चैव सैनिकान् ॥ ६.१०२.१९ ॥
तेव्हा आकाश हलवत वारा प्रकट झाला; त्याने वृक्षांचे समूह पाडले आणि सैनिकांनाही घायाळ केले.
6.102.20
ततो द्रोणोऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम् ।
शैलमन्यन्महाराज घोरमस्त्रं मुमोच ह ॥ ६.१०२.२० ॥
तेव्हा द्रोणाने त्या अत्यंत भयंकर वायव्यास्त्राकडे पाहून, हे महाराजा, दुसरे घोर शैलास्त्र सोडले.
6.102.21
द्रोणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्नस्त्रे नराधिप ।
प्रशशाम ततो वयुः प्रसन्नाश्च दिशो दश ॥ ६.१०२.२१ ॥
हे नराधिपा, युद्धात द्रोणाने ते अस्त्र सोडताच वारा शांत झाला आणि दहा दिशा प्रसन्न झाल्या.
6.102.22
ततः पाण्डुसुतो वीरस्त्रिगर्तस्य रथव्रजान् ।
निरुत्साहान्रणे चक्रे विमुखान्विपराक्रमान् ॥ ६.१०२.२२ ॥
तेव्हा पांडुपुत्र वीराने युद्धात त्रिगर्तांचे रथसमूह उत्साहहीन, विमुख आणि पराक्रमहीन केले.
6.102.23
ततो दुर्योधनश्चैव कृपश्च रथिनां वरः ।
अश्वत्थामा तथा शल्यः काम्भोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६.१०२.२३ ॥
तेव्हा दुर्योधन, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ कृप, अश्वत्थामा, शल्य आणि कांबोज सुदक्षिण पुढे आले.
6.102.24
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः ।
महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन्दिशः ॥ ६.१०२.२४ ॥
विंद आणि अनुविंद, आवंत्य आणि बाह्लिक आपल्या बाह्लिकांसह, मोठ्या रथसमूहाने पार्थाच्या दिशा अडवू लागले.
6.102.25
तथैव भगदत्तश्च श्रतायुश्च महाबलः ।
गजानीकेन भीमस्य ताववारयतां दिशः ॥ ६.१०२.२५ ॥
त्याचप्रमाणे भगदत्त आणि महाबली श्रुतायु यांनी गजसेनेने भीमाच्या दिशा अडवल्या.
6.102.26
भूरिश्रवाः शलश्चैव सौबलश्च विशांपते ।
शरौघैर्विमलैस्तीक्ष्णैर्माद्रीपुत्राववारयन् ॥ ६.१०२.२६ ॥
हे राजा, भूरिश्रवा, शल्य आणि सुबलपुत्र यांनी निर्मल व तीक्ष्ण बाणांच्या वर्षावाने माद्रीच्या दोन पुत्रांना अडवले.
6.102.27
भीष्मस्तु संहतः सङ्ख्ये धार्तराष्ट्रैः ससैनिकैः ।
युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत् ॥ ६.१०२.२७ ॥
पण भीष्म धृतराष्ट्रपुत्र व त्यांचे सैनिक यांच्यासह एकवटून युद्धात युधिष्ठिराजवळ जाऊन सर्व बाजूंनी त्याला वेढले.
6.102.28
आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थो वृकोदरः ।
लोलिहन्सृक्किणी वीरो मृगराडिव कानने ॥ ६.१०२.२८ ॥
आक्रमण करणारी गजसेना पाहून पृथापुत्र वृकोदर वीर, अरण्यातील सिंहाप्रमाणे आपले ओठांचे कोपरे चाटू लागला.
6.102.29
भीमस्तु रथिनां श्रेष्ठो गदां गृह्य महाहवे ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णं तव सैन्यान्यभीषयत् ॥ ६.१०२.२९ ॥
पण रथींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भीमाने महायुद्धात गदा हाती घेऊन, रथातून वेगाने उडी घेऊन तुमच्या सैन्यांना भयभीत केले.
6.102.30
तमुद्वीक्ष्य गदाहस्तं ततस्ते गजसादिनः ।
परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः ॥ ६.१०२.३० ॥
हातात गदा घेतलेल्या त्याला पाहून ते गजस्वार युद्धात सावध होऊन भीमसेनाला सर्व बाजूंनी वेढू लागले.
6.102.31
गजमध्यमनुप्राप्तः पाण्डवः स व्यराजत ।
मेघजालस्य महतो यथा मध्यगतो रविः ॥ ६.१०२.३१ ॥
हत्तींच्या मध्यभागी पोहोचलेला तो पांडव विशाल मेघसमूहाच्या मध्यभागी असलेल्या सूर्याप्रमाणे शोभला.
6.102.32
व्यधमत्स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभः ।
महाभ्रजालमतुलं मातरिश्वेव सन्ततम् ॥ ६.१०२.३२ ॥
पांडवश्रेष्ठ भीमाने गदेने हत्तींच्या सैन्याला चिरडून टाकले, जसा वारा सतत अतुल्य मोठ्या मेघसमूहाला विखरून टाकतो.
6.102.33
ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः ।
आर्तनादं रणे चक्रुर्गर्जन्तो जलदा इव ॥ ६.१०२.३३ ॥
बलवान भीमसेनाकडून मारले जात असलेले ते हत्ती गर्जणाऱ्या मेघांप्रमाणे रणात आर्तनाद करू लागले.
6.102.34
बहुधा दारितश्चैव विषाणैस्तत्र दन्तिभिः ।
फुल्लाशोकनिभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि ॥ ६.१०२.३४ ॥
तेथे हत्तींच्या सुळ्यांनी अनेक प्रकारे जखमी होऊनही पृथापुत्र रणाग्री फुललेल्या अशोक वृक्षासारखा शोभला.
6.102.35
सादिनां शस्त्रवृष्टिं च व्यधमद्गदया ततः ।
वायुवेगसमायुक्तो व्यचरत्पाण्डवो युधि ॥ ६.१०२.३५ ॥
मग त्याने स्वारांचा शस्त्रवर्षावही गदेने विखरून टाकला; वायूच्या वेगाने युक्त तो पांडव युद्धात संचार करू लागला.
6.102.36
विषाणोल्लिखितैर्गात्रौर्विषाणाभिहतो भृशम् ।
विषाणे दन्तिनं गृह्य निर्विषाणमथाकरोत् ॥ ६.१०२.३६ ॥
हत्तींच्या सुळ्यांनी शरीर ओरबाडलेले असूनही आणि सुळ्यांच्या आघातांनी अतिशय जखमी असूनही त्याने एका हत्तीचा सुळा धरून त्याला सुळेविरहित केले.
6.102.37
विषाणेन च तेनैव कुम्भोऽभ्याहत्य दन्तिनम् ।
पातयामास समरे दण्डहस्त इवान्तकः ॥ ६.१०२.३७ ॥
कुंभाने त्याच सुळ्याने हत्तीवर प्रहार करून युद्धात त्याला पाडले; हातात दंड घेतलेल्या अंतकासारखा तो दिसला.
6.102.38
शोणिताक्तां गदां बिभ्रन्मेदोभञ्जाकृतच्छविः ।
कृताभ्यङ्गः शोणितेन रुद्रवत्प्रत्यदृश्यत ॥ ६.१०२.३८ ॥
रक्ताने भिजलेली गदा धारण करून, मेदाने चिरडलेल्या शरीरकांतीने, रक्ताने लेपलेला तो रुद्रासारखा दिसला.
6.102.39
एवं के वध्यमानाश्च हतशेषा महागजाः ।
प्राद्रवन्त दिशो राजन्विमृद्गन्तः स्वकं बलम् ॥ ६.१०२.३९ ॥
अशा प्रकारे मारले जाणारे उरलेले काही महाहत्ती, हे राजा, आपल्याच सैन्याला तुडवत दिशांकडे पळाले.
6.102.40
द्रवद्भिस्तैर्महानागैः समन्ताद्भरतर्षभ ।
दुर्योधनबलं सर्वं पुनरासीत्पराङ्भुखम् ॥ ६.१०२.४० ॥
पळणाऱ्या त्या महाहत्तींमुळे, हे भरतश्रेष्ठा, सर्व बाजूंनी दुर्योधनाचे संपूर्ण सैन्य पुन्हा पाठ फिरवून पळाले.