महाभारत · अध्याय 6.106
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.106.1
ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमैः ।
आजघान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्ततः ॥ ६.१०६.१ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या तुझ्या पित्याने युद्धात तीक्ष्ण उत्तम बाणांनी पृथेच्या पुत्रांना त्यांच्या सेनांसह सर्व बाजूंनी प्रहार केला.
6.106.2
भीमं द्वादशभिर्विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः ।
नकुलं च त्रिभिर्विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः ॥ ६.१०६.२ ॥
भीमाला बारा, सात्यकीला नऊ, नकुलाला तीन आणि सहदेवाला सात बाणांनी विद्ध करून.
6.106.3
युधिष्ठिरं द्वादशभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत् ।
धृष्टद्युम्नं ततो विद्ध्वा ननाद सुमहाबलः ॥ ६.१०६.३ ॥
युधिष्ठिराला बारा बाणांनी बाहूंत व छातीत विद्ध करून, मग धृष्टद्युम्नाला विद्ध करून तो महाबलवान गर्जला.
6.106.4
तं द्वादशाख्यैर्नकुलो माधवश्च त्रिभिः शरैः ।
धृष्टद्युम्नश्च सप्तत्या भीमसेनश्च सप्तभिः ।
युधिष्ठिरो द्वादशभिः प्रत्यविध्यत्पितामहम् ॥ ६.१०६.४ ॥
नकुलाने बारा बाणांनी, माधवाने (सात्यकीने) तीन बाणांनी, धृष्टद्युम्नाने सत्तर बाणांनी, भीमसेनाने सात बाणांनी आणि युधिष्ठिराने बारा बाणांनी पितामहाला (भीष्मांना) प्रतिप्रहार केला.
6.106.5
द्रोणस्तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनमविध्यत ।
एकैकं पञ्चभिर्बाणैर्यमदण्डोपमैः शितैः ॥ ६.१०६.५ ॥
पण द्रोणाने सात्यकीला विद्ध करून भीमसेनालाही यमदंडासारख्या पाच तीक्ष्ण बाणांनी प्रत्येकाला विद्ध केले.
6.106.6
तौ च तं प्रत्यविध्येतां त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
तोत्रैरिव महानागं द्रोणं ब्राह्मणपुङ्गवम् ॥ ६.१०६.६ ॥
ते दोघेही त्याला सरळ जाणाऱ्या बाणांनी तीन-तीन बाणांनी प्रतिप्रहार करून विद्ध करू लागले, अंकुशांनी महागजाला टोचावे तसे, ब्राह्मणश्रेष्ठ द्रोणाला.
6.106.7
सौवीरा कितवाः प्राच्याः प्रतीच्योदीच्यमालवाः ।
अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः।
संग्रमे नाजहुर्भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः ॥ ६.१०६.७ ॥
सौवीर, कितव, पूर्वेकडील, पश्चिम, उत्तरेकडील व मालव, अभीषाह, शूरसेन, शिबि आणि वसाती युद्धात तीक्ष्ण बाणांनी घायाळ होत असतानाही भीष्मांना सोडून गेले नाहीत.
6.106.8
तथैवान्ये महीपाला नानादेशसमागताः ।
पाण्डवानभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः ।
तथैव पाण्डवा राजन्परिवव्रुः पितामहम् ॥ ६.१०६.८ ॥
त्याचप्रमाणे विविध देशांतून आलेले इतर राजे विविध शस्त्रे हाती घेऊन पांडवांवर चालून गेले. हे राजा, त्याचप्रमाणे पांडवांनी पितामहांना वेढले.
6.106.9
स समन्तात्परिवृतो रथौघैरपराजितः ।
गहनेऽग्निरिवोत्सृष्टः प्रजज्वाल दहन्परान् ॥ ६.१०६.९ ॥
ते सर्व बाजूंनी रथसमूहांनी वेढलेले असूनही अपराजित होते; अरण्यात सोडलेल्या अग्नीप्रमाणे शत्रूंना जाळत ते प्रज्वलित झाले.
6.106.10
रथाग्न्यगारश्चापार्चिरसिशक्तिगजेन्धनः ।
शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निर्ददाह क्षत्रियर्षभान् ॥ ६.१०६.१० ॥
रथ हे ज्याचे अग्निगृह, धनुष्ये ज्वाला, तलवारी, शक्ती व हत्ती हे इंधन, बाण हे ठिणग्या — अशा भीष्माग्नीने क्षत्रियश्रेष्ठांना जाळले.
6.106.11
यथा हि सुमहानग्निः कक्षे चरसि सानिलः ।
तथा भीष्मो महाराज दिव्यमस्त्रमुदीरयन् ॥ ६.१०६.११ ॥
जसा अरण्यात वाऱ्यासह मोठा अग्नी पसरतो, तसे हे महाराजा, भीष्म दिव्य अस्त्रे सोडत पुढे सरकले.
6.106.12
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः ।
कर्णिनालीकनाराचैश्छादयामास तद्बलम् ॥ ६.१०६.१२ ॥
सोनेरी पंख आणि गिधाड-पंख असलेल्या तीक्ष्ण बाणांनी — कर्णी, नाल, ईक व नाराच बाणांनी — त्यांनी ते सैन्य झाकून टाकले.
6.106.13
अपातयद्ध्वजांश्चैव रथिनश्च शितैः शरैः ।
मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान् ॥ ६.१०६.१३ ॥
त्याने तीक्ष्ण बाणांनी ध्वज आणि रथी पाडले. शेंडे छाटलेल्या ताडवनांप्रमाणे त्याने रथसमूह केले.
6.106.14
निर्मनुष्यान्रथान्राजन्गजानश्वांश्च संयुगे ।
अकरोत्स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ६.१०६.१४ ॥
हे राजा, त्या महाबाहूने युद्धात रथ, हत्ती आणि घोडे माणसांविना केले. तो सर्व शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ होता.
6.106.15
तस्य ज्यातलनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत ॥ ६.१०६.१५ ॥
हे भारता, त्याच्या धनुष्याच्या दोरीचा आवाज वीज कडाडल्यासारखा ऐकून सर्व प्राणी एकत्र थरथरले.
6.106.16
अमोघा ह्यपत्नबाणाः पितुस्ते भरतर्षभ ।
नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः ॥ ६.१०६.१६ ॥
हे भरतर्षभा, भीष्माच्या धनुष्यातून सुटलेले तुझ्या पित्याचे (पक्षाचे) ते अमोघ बाण चिलखतात अडकले नाहीत.
6.106.17
हतवीरान्रथान्राजन्संयुक्ताञ्जवनैर्हयैः ।
अपश्याम महाराज ह्रियमाणान्रणाजिरे ॥ ६.१०६.१७ ॥
हे राजा, हे महाराजा, रणभूमीत वीर मारले जाऊन, वेगवान घोडे जुंपलेले रथ ओढून नेले जात असल्याचे आम्ही पाहिले.
6.106.18
चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश ।
महारथाः समाख्याताः कलपुत्रास्तनुत्यजः ।
अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः ॥ ६.१०६.१८ ॥
चेदी, काशी आणि रूषांचे चौदा हजार महारथी. कालपुत्र म्हणून प्रसिद्ध, देह त्यागण्यास तयार. सर्व माघार न घेणारे, सोन्याचे ध्वज असलेले.
6.106.19
संग्रामे भीष्ममासाद्य व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
निमग्नाः परलोकाय सवाजिरथकुञ्जराः ॥ ६.१०६.१९ ॥
युद्धात भीष्मापर्यंत पोहोचून, उघड्या तोंडाच्या अंतकाप्रमाणे, घोडे, रथ व हत्तींसह ते परलोकात बुडाले.
6.106.20
भग्नाक्षोपस्करान्कांश्चिद्भग्नचक्रांश्च भारत ।
अपश्याम महाराज शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०६.२० ॥
हे भरता! आस व सामान तुटलेले काही रथ, चाके तुटलेले, हे महाराजा, शेकडो व हजारो आम्ही पाहिले.
6.106.21
सवरूथै रथैर्भग्नै रथिभिश्च निपातितैः ।
शरैः सुकवचैश्छिन्नैः पट्टसैश्च विशांपते ॥ ६.१०६.२१ ॥
छत्रांसह तुटलेले रथ, पडलेले रथी, उत्तम कवचांसह तुटलेले बाण व तलवारी, हे प्रजापते!
6.106.22
गदाभिर्भिण्डिपालैश्च निशितैश्च शिलीमुखैः ।
अनुकर्षैरुपासङ्गैश्चक्रैर्भग्नैश्च मारिष ॥ ६.१०६.२२ ॥
गदा, भिंडिपाल, तीक्ष्ण शिलीमुख बाण, अनुकर्ष, उपासंग, तुटलेली चाके, हे मारिष!
6.106.23
बाहुभिः कार्मुकैः खङ्गैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
तलत्रैरङ्गुलित्रैश्च ध्वजैश्च विनिपातितैः।
चापैश्च बहुधा च्छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६.१०६.२३ ॥
बाहू, धनुष्ये, तलवारी, कुंडलांसह मस्तके, तलत्रे, अंगुलित्रे, ध्वज पाडले गेले; अनेक प्रकारे तुटलेल्या धनुष्यांनी पृथ्वी आच्छादली गेली.
6.106.24
गजारोहा गजान्राजन्हयांश्च हयसादिनः ।
अभिपेतुर्द्रुतं तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०६.२४ ॥
हे राजा! हत्तींवरील स्वार हत्तींवर व घोडेस्वार घोड्यांवर तेथे वेगाने शेकडो व हजारोंनी तुटून पडले.
6.106.25
यतमानाश्च ते वीरा द्रवमाणान्महारथान् ।
नाशक्नुवन्वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान् ॥ ६.१०६.२५ ॥
लढण्याचा प्रयत्न करूनही ते वीर भीष्माच्या बाणांनी पीडित होऊन पळणाऱ्या महारथींना रोखू शकले नाहीत.
6.106.26
महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः ।
अभज्यत महाराज न च द्वौ समधावताम् ॥ ६.१०६.२६ ॥
महाराज, इंद्रासमान पराक्रमी (भीष्मांकडून) मारली जाणारी ती महासेना विखुरली; दोन योद्धेही एकत्र पळाले नाहीत.
6.106.27
आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजसंकुलम् ।
अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतमचेतनम् ॥ ६.१०६.२७ ॥
पांडुपुत्रांची ती सेना, रथ, हत्ती आणि घोडे विखुरलेली, पडलेल्या ध्वजांनी भरलेली, हाहाकारात बुडालेली आणि निश्चेष्ट झालेली होती.
6.106.28
जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथ ।
प्रियं सखाय चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः ॥ ६.१०६.२८ ॥
येथे पित्याने पुत्राला आणि पुत्राने पित्याला मारले; प्रिय मित्राने मित्राला हाक मारली, आणि मित्र दैवबलाने प्रेरित झाला.
6.106.29
विमुच्य कवचानन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
प्रकीर्य केशान्धावन्तः प्रत्यदृश्यन्त सर्वशः ॥ ६.१०६.२९ ॥
पांडुपुत्राचे इतर सैनिक चिलखते उतरवून, केस विस्कटून धावताना सर्वत्र दिसत होते.
6.106.30
तद्गोकुलमिवोद्भ्रान्तमुद्भान्तरथकूबरम् ।
ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यमार्तस्वरं तदा ॥ ६.१०६.३० ॥
तेव्हा पांडुपुत्राची ती सेना, गोठ्याप्रमाणे भांबावलेली व विखुरलेली, रथांचे कूबर हलत असता, आर्त स्वराने रडताना दिसली.
6.106.31
प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः ।
उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥ ६.१०६.३१ ॥
सैन्य पळताना पाहून यादवनंदन कृष्णाने उत्तम रथ थांबवून बीभत्सु पार्थाला म्हटले.
6.106.32
अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस्तव ।
प्रहरास्मै नरव्याघ्र भीष्मायाहवशोभिने ॥ ६.१०६.३२ ॥
हे पार्था, तू ज्याची इच्छा केलीस तो काळ आला आहे. हे नरव्याघ्रा, युद्धात शोभणाऱ्या या भीष्मावर प्रहार कर.
6.106.33
यत्पुरा कथितं वीर त्वया राज्ञां समागमे ।
विराटनगरे तात सञ्जयस्य समीपतः ॥ ६.१०६.३३ ॥
हे वीरा, पूर्वी विराटनगरात राजांच्या सभेत, हे तात, संजयाजवळ तू जे सांगितले होतेस.
6.106.34
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वान्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान् ।
सानुबन्धान्हनिष्यामि ये मां योत्स्यन्ति सङ्गरे ॥ ६.१०६.३४ ॥
भीष्म आणि द्रोण यांच्या नेतृत्वातील धृतराष्ट्रपुत्राचे सर्व सैनिक, त्यांच्या अनुयायांसह, जे युद्धात माझ्याशी लढतील त्यांना मी ठार करीन.
6.106.35
इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम ।
क्षत्रधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ६.१०६.३५ ॥
हे कौंतेया, तेच कर. हे अरिंदमा, हे सत्य वचन आहे. क्षत्रियधर्माचे स्मरण करून, शोकरहित होऊन युद्ध कर.
6.106.36
इत्युक्तो वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः ।
अकाम इव बीभत्सुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ ६.१०६.३६ ॥
वासुदेवाने असे सांगितल्यावर, तिरक्या नजरेने आणि खाली मान घालून, अनिच्छुकासारखा बीभत्सु हे वचन बोलला.
6.106.37
अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् ।
दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत् ॥ ६.१०६.३७ ॥
अवध्यांचा वध करून राज्य मिळवणे, किंवा नरकापेक्षाही मोठे दुःख, की वनवासाचे कष्ट — यात माझे कोणते पुण्य होईल?
6.106.38
चोदयाश्वान्यतो भीष्मः करिष्ये वचनं तव ।
पातयिष्यामि दुर्धर्षं भीष्मं कुरुपितामहम् ॥ ६.१०६.३८ ॥
"घोडे दुसरीकडे हाकावेत; तुझ्या बोलण्याप्रमाणे करीन. दुर्धर्ष भीष्माला, कुरूंच्या पितामहाला, मी पाडीन."
6.106.39
स चाश्वान्रजतप्रख्यांश्चोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव । ॥ ६.१०६.३९ ॥
माधवाने रुप्यासारखे चमकणारे ते घोडे हाकले; भीष्म जिथे होते तिकडे, हे राजा — किरणांनी तळपणाऱ्या सूर्यासारखे, डोळे दिपवणाऱ्या तेजाने ते धावले.
6.106.40
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् ।
दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायोद्यतमाहवे ॥ ६.१०६.४० ॥
तेव्हा युधिष्ठिराचे ते विशाल सैन्य पुन्हा फिरले; युद्धात भीष्माकडे चाल करणाऱ्या महाबाहू पार्थाला (अर्जुनाला) पाहून.
6.106.41
ततो भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैरवाकिरत् ॥ ६.१०६.४१ ॥
तेव्हा कुरुश्रेष्ठ भीष्म सिंहासारखे वारंवार गर्जना करीत धनंजयाच्या (अर्जुनाच्या) रथाला बाणांच्या वर्षावाने वेगाने झाकून टाकले.
6.106.42
क्षणेन स रथस्तस्य सहयः सहसारथिः ।
शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत भारत ॥ ६.१०६.४२ ॥
क्षणार्धात त्याचा तो रथ, घोडे आणि सारथ्यासह, त्या प्रचंड बाणवर्षावात झाकला गेला; हे भारता, तो दिसेनासा झाला.
6.106.43
वासुदेवस्त्वसंभ्रान्तो धैर्यमास्थाय सत्वरः ।
चोदयामास तानश्वान्विनुन्नान्भीष्मसायकैः ॥ ६.१०६.४३ ॥
परंतु वासुदेव अविचल राहून धैर्याने त्वरेने, भीष्मांच्या बाणांनी घायाळ झालेल्या त्या घोड्यांना हाकू लागला.
6.106.44
ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनिःस्वनम् ।
पातयामास भीष्मस्य धनुश्छित्त्वा शितैः शरैः ॥ ६.१०६.४४ ॥
तेव्हा पार्थाने मेघगर्जनेसारखा दिव्य धनुष्य घेऊन, तीक्ष्ण बाणांनी भीष्मांचे धनुष्य तोडून पाडले.
6.106.45
स च्छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनरन्यन्महद्धनुः ।
निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव ॥ ६.१०६.४५ ॥
धनुष्य तुटलेल्या त्या कौरवाने पुन्हा दुसरे मोठे धनुष्य घेतले आणि क्षणार्धात त्याला प्रत्यंचा चढवली; तुमच्या पित्याने ते केले.
6.106.46
चकर्ष च ततो दोर्भ्यां धनुर्जलदनिःस्वनम् ।
अथास्य तदपि क्रुद्धश्चिच्छेद धनुरर्जुनः ।
तस्य तत्पूजयामास लाघवं शन्तनोः सुतः ॥ ६.१०६.४६ ॥
मग त्याने दोन्ही बाहूंनी मेघगर्जनेसारखे धनुष्य ओढले; तेव्हा संतप्त अर्जुनाने तेही तोडले. शंतनूचा पुत्र त्याच्या चपळाईची प्रशंसा करत राहिला.
6.106.47
गाङ्गेयस्त्वब्रवीत्पार्थं धन्विश्रेष्ठमरिंदम ।
साधुसाधु महाबाहो साधु कुन्तीसुतेति च ॥ ६.१०६.४७ ॥
परंतु गांगेय धनुर्धरांत श्रेष्ठ आणि शत्रूंचे दमन करणाऱ्या पार्थाला म्हणाला — "साधु, साधु! हे महाबाहो, कुंतीपुत्रा, साधु!"
6.106.48
समाभाष्यैवमपरं प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।
मुमोच समरे भीष्मः शरान्पार्थरथं प्रति ॥ ६.१०६.४८ ॥
असे बोलून भीष्मांनी दुसरे सुंदर धनुष्य घेतले आणि युद्धात पार्थाच्या रथाकडे बाण सोडले.
6.106.49
अदर्शयद्वसुदेवो हययाने परं बलम् ।
मोघान्कुर्वञ्शरांस्तस्य मण्डलानि निदर्शयन् ॥ ६.१०६.४९ ॥
वसुदेवाने घोड्यांनी जुंपलेल्या रथात आपले परम बल दाखवले; त्याचे बाण निष्फळ करीत वर्तुळाकार गती दाखवल्या.
6.106.50
शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ ।
गोवृषाविव संरब्धौ विषाणोल्लिखिताङ्कितौ ॥ ६.१०६.५० ॥
भीष्माच्या बाणांनी जखमी झालेले ते दोन नरव्याघ्र, शिंगांनी ओरबाडलेल्या खुणांनी चिन्हांकित संतप्त वृषभांप्रमाणे शोभू लागले.
6.106.51
वासुदेवस्तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम् ।
भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तमनिशं युधि ॥ ६.१०६.५१ ॥
पण वासुदेवाने पार्थाची मृदु युद्धपद्धती आणि युद्धात सतत बाणांचा वर्षाव करणारा भीष्म चांगल्या प्रकारे पाहिला.
6.106.52
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ।
वरान्वरान्विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ॥ ६.१०६.५२ ॥
दोन्ही सेनांच्या मध्ये येऊन सूर्यासारखा तपत, पांडुपुत्राच्या श्रेष्ठ सैनिकांना एकामागून एक घायाळ करीत होता.
6.106.53
युगान्तमिव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले ।
नामृष्यत महाबाहुर्माधवः परवीरहा ॥ ६.१०६.५३ ॥
युधिष्ठिराच्या सैन्यात युगांतासारखा संहार करणाऱ्या भीष्माला पाहून महाबाहू माधव सहन करू शकला नाही; तो शत्रुवीरांचा संहारक होता.
6.106.54
उत्सृज्य रजतप्रख्यान्हयान्पार्थस्य मारिष ।
वासुदेवस्ततो योगी प्रचस्कन्द महारथात् ॥ ६.१०६.५४ ॥
हे मारिष, तेव्हा योगी वासुदेवाने पार्थाचे रुपेरी घोडे सोडले आणि महारथावरून उडी मारली.
6.106.55
अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणो बली ।
प्रतोदपाणिस्तेजस्वी सिंहवद्विनदन्मुहुः ॥ ६.१०६.५५ ॥
बाहूंनाच शस्त्र बनवलेला तो बलवान आणि तेजस्वी वीर, हातात अंकुश घेऊन, सिंहासारखा वारंवार गर्जना करत भीष्माकडे धावला.
6.106.56
दारयन्निव पद्भ्यां स जगतीं जगदीश्वरः ।
क्रोधताम्रेक्षणः कृष्णो जिघांसुरमितद्युतिः ॥ ६.१०६.५६ ॥
पायांनी जणू पृथ्वी फोडत, जगदीश्वर, क्रोधाने लालभडक नेत्रांचा, अमित तेजस्वी कृष्ण वध करण्याच्या इच्छेने पुढे सरसावला.
6.106.57
ग्रसन्निव च तेजांसि तावकानां महाहवे ।
दृष्ट्वा माधवमाक्रन्दे भीष्मायोद्यतमन्तिके ॥ ६.१०६.५७ ॥
महायुद्धात तुमच्या सैनिकांचे तेज जणू गिळत, भीष्माजवळ उभारलेल्या माधवाला पाहून,
6.106.58
हतो भीष्मो हतो भीष्म इति तत्रस्म सैनिकाः ।
क्रोशन्तः प्राद्रवन्सर्वे वासुदेवभयातुराः ॥ ६.१०६.५८ ॥
"भीष्म मेला! भीष्म मेला!" असे ओरडत वासुदेवाच्या भयाने व्याकूळ झालेले सर्व सैनिक पळाले.
6.106.59
पीतकौशेयसंवीतो मणिश्यामो जनार्दनः ।
शुशुभे विद्रवन्भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः ॥ ६.१०६.५९ ॥
पिवळे रेशमी वस्त्र परिधान केलेले, मण्यासारखे श्यामल जनार्दन भीष्माकडे धावताना, विजांची माळ घातलेल्या मेघासारखे शोभले.
6.106.60
स सिंह इव मातङ्गं यथर्षभ इवर्षभम् ।
अभिदुद्राव वेगेन विनदन्यादवर्षभः ॥ ६.१०६.६० ॥
सिंह जसा हत्तीवर, वृषभ जसा वृषभावर झेपावतो, तसा यादवश्रेष्ठ गर्जत वेगाने भीष्मावर झेपावला.
6.106.61
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे ।
असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः ।
उवाच चैव गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा ॥ ६.१०६.६१ ॥
युद्धात आपल्यावर धावून येणाऱ्या पुंडरीकाक्षाला पाहून भीष्मांनी रणात विचलित न होता आपले महान धनुष्य ओढले आणि अक्षुब्ध मनाने गोविंदाला म्हटले.
6.106.62
एह्येहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोस्तु ते ।
मामद्य सात्वतश्रेष्ठ तापयस्त महाहवे ॥ ६.१०६.६२ ॥
ये, ये, हे पुंडरीकाक्षा, देवदेवा, तुला नमस्कार. हे सात्वतश्रेष्ठा, आज या महायुद्धात मला पीडा दे.
6.106.63
त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ ।
श्रेय एव परं कृष्ण लोके भवति सर्वतः ॥ ६.१०६.६३ ॥
हे देवा, हे निष्पापा कृष्णा, युद्धात तुझ्याकडून मारला गेलो तरीही माझ्यासाठी जगात सर्वत्र परम कल्याणच होते.
6.106.64
संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे ।
प्रहरस्व यथेष्टं वै दासोऽस्मि तव चानघ ॥ ६.१०६.६४ ॥
हे गोविंदा, आज या युद्धात मी त्रिलोकांकडून सन्मानित आहे. तुला हवे तसे प्रहार कर, हे निष्पापा; मी तुझा दास आहे.
6.106.65
अन्वगेव ततः पार्थः समभिद्रुत्य केशवम् ।
निजग्राह महाबाहुर्बाहुभ्यां परिगृह्य वै ॥ ६.१०६.६५ ॥
मग पार्थ मागून धावत केशवाजवळ पोहोचला आणि त्या महाबाहूने दोन्ही बाहूंनी त्याला घट्ट धरले.
6.106.66
निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः ।
जगामैवैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः ॥ ६.१०६.६६ ॥
पार्थाने धरले असतानाही कमळनयन कृष्ण, पुरुषोत्तम, त्यालाच घेऊन वेगाने पुढे निघाला.
6.106.67
पार्थस्तु विष्टभ्य बलाच्चरणौ परवीरहा ।
निजग्राह हृषीकेशं कथंचिद्दशमे पदे ॥ ६.१०६.६७ ॥
पार्थाने बलाने चरण धरून, शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या त्याने हृषीकेशाला दहाव्या पावलावर कसेबसे पकडले.
6.106.68
तत एवमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम् ।
निःश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः प्रणयात्सखा ॥ ६.१०६.६८ ॥
तेव्हा दुःखी अर्जुन, क्रोधाने व्याकुल डोळ्यांच्या, हत्तीसारखे उसासे टाकणाऱ्या आपल्या सख्याला प्रेमाने असे म्हणाला.
6.106.69
निवर्तस्व महाबाहो नानृतं कर्तुमर्हसि ।
यत्त्वया कथितं पूर्वं न योत्स्यामीति केशव ॥ ६.१०६.६९ ॥
हे महाबाहो, परत फिर; खोटे वागणे तुला शोभत नाही. हे केशवा, मी युद्ध करणार नाही, असे तू पूर्वी म्हटले होतेस.
6.106.70
मिथ्यावादीति लोकास्त्वां कथयिष्यन्ति माधव ।
ममैष भारः सर्वो हि हनिष्यामि पितामहम् ॥ ६.१०६.७० ॥
हे माधवा, लोक तुला खोटारडा म्हणतील. हा सर्व भार माझाच आहे; मी पितामहांना नक्की मारीन.
6.106.71
शपे केशव शस्त्रेण सत्येन सुकृतेन च ।
अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुसूदन ॥ ६.१०६.७१ ॥
हे केशवा, शस्त्र, सत्य आणि सत्कर्म यांची शपथ घेतो; हे शत्रुसूदना, मी शत्रूंच्या अंतापर्यंत नक्की पोहोचेन.
6.106.72
अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महारथम् ।
तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यदृच्छया ॥ ६.१०६.७२ ॥
आजच पाहा, तो दुर्धर्ष महारथी पाडला जात आहे; अंतकाळी यदृच्छेने क्षीण झालेल्या ताराधिपती चंद्रासारखा.
6.106.73
माधवस्तु वचः श्रुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः ।
अभवत्परमप्रीतो दृष्ट्वा पार्थस्य विक्रमम्।
न किंचिदुक्त्वा सक्रोध आरुरोह रथं पुनः ॥ ६.१०६.७३ ॥
महात्मा फल्गुनाचे शब्द ऐकून आणि पार्थाचा पराक्रम पाहून माधव अत्यंत प्रसन्न झाले. काही न बोलता, क्रोधाने ते पुन्हा रथावर चढले.
6.106.74
तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शान्तनवः पुनः ।
ववर्ष शरवर्षेण मेघो वृष्ट्या यथाऽचलौ ॥ ६.१०६.७४ ॥
रथावर उभ्या असलेल्या त्या दोन नरव्याघ्रांवर शंतनूपुत्र भीष्माने पुन्हा बाणांचा वर्षाव केला, जसा मेघ वृष्टीने दोन पर्वतांवर वर्षाव करतो.
6.106.75
प्राणानादत्त योधानां पिता देवव्रतस्तव ।
गभस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ॥ ६.१०६.७५ ॥
आपले पिता देवव्रत यांनी योद्ध्यांचे प्राण घेतले, जसा शिशिर ऋतूच्या अखेरीस सूर्य आपल्या किरणांनी तेज हरण करतो.
6.106.76
यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्जुर्युधि पाण्डवाः ।
तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता ॥ ६.१०६.७६ ॥
ज्याप्रमाणे पांडवांनी युद्धात कौरवांची सैन्ये मोडली, त्याचप्रमाणे आपल्या पित्याने युद्धात पांडवांची सैन्ये मोडून टाकली.
6.106.77
हतविद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विचेतसः ।
निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे ॥ ६.१०६.७७ ॥
मारले गेलेले आणि पळालेले सैन्य, उत्साहहीन व गोंधळलेले, युद्धात अप्रतिम भीष्माकडे पाहण्यासही समर्थ झाले नाहीत.
6.106.78
मध्यं गतमिवादित्यं प्रतपन्तं स्वतेजसा ।
ते वध्यमाना भीष्मेण शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०६.७८ ॥
मध्यान्हीला आलेल्या सूर्यासारखा आपल्या तेजाने तापणाऱ्या भीष्माकडून ते शेकडो आणि हजारो संख्येने मारले जात होते.
6.106.79
कुर्वाणं समरे कर्माण्यतिमानुषविक्रमम् ।
वीक्षांचक्रुर्महाराज पाण्डवा भयपीडिताः ॥ ६.१०६.७९ ॥
हे महाराज, युद्धात अतिमानुष पराक्रमाने कर्मे करणाऱ्या त्याला भयपीडित पांडवांनी पाहिले.
6.106.80
तथा पाण्डवसैन्यानि द्राव्यमाणानि भारत ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव।
पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला बलिना रणे ॥ ६.१०६.८० ॥
हे भारता, याप्रमाणे पांडवसेना पळवली जात असताना चिखलात अडकलेल्या गाईंप्रमाणे त्यांना रक्षक मिळाला नाही; बलवानाने युद्धात दुर्बल मुंग्यांप्रमाणे चिरडले.
6.106.81
तथैव योधा राजेन्द्र भीष्मेणामित्रघातिना ।
समरे मृदिताः सर्वे पाण्डवाः सह सृञ्जयैः ॥ ६.१०६.८१ ॥
हे राजेंद्रा, त्याचप्रमाणे शत्रुघाती भीष्माकडून युद्धात पांडव योद्धे आणि सृंजय सर्व चिरडले गेले.
6.106.82
महारथं भारत दुष्प्रकम्पं ।
शरौघिणं प्रतपन्तं नरेन्द्रान्।
भीष्मं न शेकुः प्रतिवीक्षितुं ते ।
शरार्चिषं सूर्यमिवातपन्तम् ॥ ६.१०६.८२ ॥
हे भारता, महारथी, अचल, बाणांचा वर्षाव करणारा, राजांना तापवणाऱ्या भीष्माकडे, बाणांच्या ज्वालांनी युक्त सूर्यासारख्या तापणाऱ्याकडे त्यांना पाहणेही शक्य झाले नाही.
6.106.83
विमृद्गतस्तस्य तु पाण्डुसेना-
मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः।
ततो हि भीष्मः सबलान्ससैन्या-
न्न्यवारयत्पाण्डुसुताञ्शरौघैः ॥ ६.१०६.८३ ॥
त्याच्याकडून पांडवसेना चिरडली जात असताना सहस्ररश्मी सूर्य अस्ताला गेला; तेव्हा भीष्माने सैन्य आणि बलासह पांडुपुत्रांना बाणांच्या प्रवाहाने रोखले.
6.106.84
मनोऽवहारं प्रति संबभूव ॥ ६.१०६.८४ ॥
मन मागे वळण्याची स्थिती निर्माण झाली.