મહાભારત · અધ્યાય 6.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.14.1
कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना ।
कथं रथार्त्स न्यपतित्पिता मे वासवोपमः ॥ ६.१४.१ ॥
કુરુઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મ શિખંડી દ્વારા કેવી રીતે હણાયા? ઇન્દ્ર સમાન મારા પિતા રથમાંથી કેવી રીતે પડ્યા?
6.14.2
कथमाचक्ष्व मे योधा हीना भीष्मेण संजय ।
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥ ६.१४.२ ॥
હે સંજય, દેવતુલ્ય, બળવાન, ગુરુના હિત માટે બ્રહ્મચારી ભીષ્મને ગુમાવેલા મારા યોદ્ધાઓ કેવા હતા તે કહે.
6.14.3
तस्मिन्हते महाप्राज्ञे महेष्वासे महाबले ।
महासत्वे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तव ॥ ६.१४.३ ॥
તે મહાપ્રાજ્ઞ, મહાધનુર્ધર, મહાબળવાન, મહાસત્ત્વ, નરવ્યાઘ્ર હણાયા ત્યારે તારા મનમાં શું થયું?
6.14.4
आर्तिं परामाविशति मनः शंससि मे हतम् ।
कुरूणामृषभं वीरमकम्पं पुरुषर्षभम् ॥ ६.१४.४ ॥
મારા મનમાં ભારે પીડા પ્રવેશે છે. કુરુઓના વૃષભ, અચળ વીર, પુરુષશ્રેષ્ઠ હણાયા એમ તું મને કહે છે.
6.14.5
के तं यान्तमनुप्राप्ताः के वास्यसन्पुरोगमाः ।
केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽन्ववर्तन्त सञ्जय ॥ ६.१४.५ ॥
હે સંજય, તે જતો હતો ત્યારે તેને કોણ અનુસર્યા, કોણ આગળ હતા, કોણ ઊભા રહ્યા, કોણ પાછા ફર્યા અને કોણ પાછળ ગયા?
6.14.6
के शूरा रथशार्दूलमद्भुतं क्षत्रियर्षभम् ।
तथाऽनीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ६.१४.६ ॥
રથશાર્દૂલ, અદ્ભુત, ક્ષત્રિયવૃષભ એવો તે સૈન્યમાં પ્રવેશતો હતો ત્યારે કયા શૂરવીરો અચાનક તેની પાછળ ગયા?
6.14.7
यस्तमोर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा ।
सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत् ॥ ६.१४.७ ॥
સૂર્ય અંધકારને દૂર કરે તેમ શત્રુસેનાને હટાવનાર, શત્રુઓનો સંહારક, હજાર કિરણોવાળા સૂર્ય સમાન, શત્રુઓમાં ભય ઉત્પન્ન કરનાર.
6.14.8
अकरोद्दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुतेषु यः ।
ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन् ॥ ६.१४.८ ॥
યુદ્ધમાં પાંડુપુત્રો સામે દુષ્કર કર્મ કરનાર, સેનાઓને ગળી જતો; તેમણે તેને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધો.
6.14.9
कृतिनं तं दुराधर्षं सञ्जयास्य त्वमन्तिके ।
कथं शान्तनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥ ६.१४.९ ॥
હે સંજય, તું તેની પાસે હતો; કુશળ અને અજેય એવા તે શાંતનવને યુદ્ધમાં પાંડવોએ કેવી રીતે રોક્યો?
6.14.10
निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं मनस्विनम् ।
चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम् ॥ ६.१४.१० ॥
સેનાઓને કાપનાર, બાણો જ દાંત ધરાવનાર, મનસ્વી, ધનુષ્યથી પહોળા મુખવાળો, ભયંકર, તલવાર જ જીભ ધરાવનાર, દુરાસદ (નજીક જવું કઠિન).
6.14.11
अनर्हं पुरुषव्याघ्रं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि ॥ ६.१४.११ ॥
જે તેને યોગ્ય ન હતો, પુરુષવ્યાઘ્ર, લજ્જાશીલ, અપરાજિત એવા તેમને કૌંતેયે પાડ્યા; યુદ્ધમાં અજેય એવા તેને કેવી રીતે પાડ્યા?
6.14.12
उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे ।
परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तमथेषुभिः ॥ ६.१४.१२ ॥
ઉગ્ર ધનુષ્યધારી, ઉગ્ર બાણોવાળો, ઉત્તમ રથ પર રહેલો; બાણોથી શત્રુઓનાં મસ્તક એકઠાં કરનાર.
6.14.13
पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे ।
कालाग्निमिव दुर्धर्षं समचेष्टत नित्यशः ॥ ६.१४.१३ ॥
યુદ્ધમાં ઊભેલી પાંડવોની મહાન સેના જોઈને, કાળાગ્નિ જેવું દુર્ધર્ષ એ સૈન્ય સતત હલચલ કરતું હતું.
6.14.14
परिकृष्य स सेनां तु दशरात्रमनीकहा ।
दगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.१४.१४ ॥
શત્રુસેનાનો સંહાર કરનારે દસ રાત સુધી સેનાનું નેતૃત્વ કર્યું; અતિ દુષ્કર કર્મ કરીને સૂર્ય અસ્ત થાય તેમ તે અસ્ત પામ્યો.
6.14.15
यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं क्षिपन् ।
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥ ६.१४.१५ ॥
ઇન્દ્રની જેમ અક્ષય બાણવર્ષા કરનારે દસ દિવસમાં યુદ્ધમાં યોદ્ધાઓનો એક અર્બુદ (સો કરોડ) વધ કર્યો.
6.14.16
स शेते निहतो भूमौ वातभुग्न इव द्रुमः ।
मम दुर्मन्त्रितेनाजौ यथा नार्हति भारतः ॥ ६.१४.१६ ॥
યુદ્ધમાં હણાઈને પવનથી ઉખડેલા વૃક્ષની જેમ તે ભૂમિ પર પડ્યો છે—મારી દુષ્ટ મંત્રણાથી; ભારત (ભીષ્મ) તે માટે યોગ્ય નહોતો.
6.14.17
कथं शान्तनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी ।
प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ ६.१४.१७ ॥
શંતનુના પુત્ર ભીષ્મને, ભયંકર પરાક્રમીને જોઈને પાંડવોની સેના ત્યાં પ્રહાર કરવા કેવી રીતે સમર્થ થઈ?
6.14.18
कथं भीष्मेण संग्रामं प्राकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः ।
कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति सञ्जय ॥ ६.१४.१८ ॥
ભીષ્મ સાથે પાંડુપુત્રોએ યુદ્ધ કેવી રીતે કર્યું? સંજય, દ્રોણ જીવિત હતા ત્યારે ભીષ્મ કેમ જીતી ન શક્યા?
6.14.19
कृपे सन्निहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः ॥ ६.१४.१९ ॥
કૃપ ત્યાં હાજર હતા, ભરદ્વાજપુત્ર પણ હતા; છતાં પ્રહાર કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મ કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યા?
6.14.20
कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ।
भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरासदः ॥ ६.१४.२० ॥
દેવોને પણ દુર્જય એવા અતિરથી ભીષ્મ યુદ્ધમાં તે પાંચાલ શિખંડી દ્વારા કેવી રીતે હણાયા?
6.14.21
यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् ।
अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६.१४.२१ ॥
જે યુદ્ધમાં સદા મહાબલી જમદગ્નિપુત્ર (પરશુરામ) સાથે સ્પર્ધા કરતા; જમદગ્નિપુત્રથી પણ અજેય; ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમ ધરાવનાર.
6.14.22
तं हतं समरे भीष्मं महारथकुलोदितम् ।
सञ्जयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे ॥ ६.१४.२२ ॥
હે સંજય, યુદ્ધમાં હણાયેલા, મહારથી કુળમાં જન્મેલા તે વીર ભીષ્મની વાત મને કહે; જેમના મૃત્યુથી અમને શાંતિ ક્યાંય દેખાતી નથી.
6.14.23
मामकाः के महेष्वासा नाजहुः सञ्जयाच्युतम् ।
दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन् ॥ ६.१४.२३ ॥
હે સંજય, મારા પક્ષના કયા મહાધનુર્ધરોએ તે અચ્યુત (ભીષ્મ)નો ત્યાગ ન કર્યો? દુર્યોધનના આદેશથી કયા વીરોએ તેમને ઘેરી રાખ્યા?
6.14.24
यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः ।
कच्चित्ते कुरवः सर्वे नाजहुः सञ्जयाच्युतम् ॥ ६.१४.२४ ॥
શિખંડીને આગળ રાખીને બધા પાંડવો ભીષ્મ પર ચડી આવ્યા ત્યારે, હે સંજય, તારા બધા કૌરવોએ તે અચ્યુતનો ત્યાગ ન કર્યો હશે?
6.14.25
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥ ६.१४.२५ ॥
ખરેખર મારું હૃદય લોખંડ-પથ્થર જેવું કઠોર છે; પુરુષવ્યાઘ્ર ભીષ્મ હણાયા એ સાંભળીને પણ તે ફાટતું નથી.
6.14.26
यस्मिन्सत्यं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥ ६.१४.२६ ॥
જેમનામાં સત્ય, બુદ્ધિ અને નીતિ અપાર હતાં, તે ભરતશ્રેષ્ઠ, અજેય, યુદ્ધમાં કેવી રીતે હણાયા?
6.14.27
मौर्वीघोषस्तनयुत्नुः पृषत्कपृषतो महान् ।
धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः ॥ ६.१४.२७ ॥
ધનુષ્યની પણછનો ઘોષ ગર્જના હતો, બાણોની વર્ષા મહાન હતી; ધનુષ્યનો નાદ મહાશબ્દ હતો, જાણે ઊંચો ઊઠેલો મહામેઘ.
6.14.28
योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान् ।
निघ्नन्परथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत् ॥ ६.१४.२८ ॥
જેણે કુંતીના પુત્રો પર, પાંચાલો અને સૃંજયો સહિત વર્ષા વરસાવી, રથોને હણતાં, જેમ વજ્રધારી ઇન્દ્ર દાનવોને.
6.14.29
इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्रहं दुरासदम् ।
कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं चलमप्लवम् ॥ ६.१४.२९ ॥
બાણ-અસ્ત્રોનો ભયંકર સાગર, બાણરૂપી ગ્રાહવાળો, દુર્ગમ; ધનુષ્ય જ મોજાં, અક્ષય, દ્વીપવિહીન, ચંચળ અને નાવ વિનાનો.
6.14.30
गदासिमकरावासं हयावर्त्तं गजाकुलम् ।
पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम् ॥ ६.१४.३० ॥
ગદા અને તલવારરૂપી મકરોનું નિવાસ, ઘોડા ભમરા, હાથીઓથી ભરેલો, પાયદળ માછલીરૂપે ભરાયેલો, શંખ અને દુંદુભિના નાદવાળો.
6.14.31
हयान्गजपदातींश्च रथांश्च तरसा बहून् ।
निमञ्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम् ॥ ६.१४.३१ ॥
યુદ્ધમાં ઘોડા, હાથી, પાયદળ અને અનેક રથોને વેગથી ડુબાડતો, શત્રુવીરોનું હરણ કરનારો [ભીષ્મ].
6.14.32
विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् ।
वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन् ॥ ६.१४.३२ ॥
ક્રોધ અને તેજથી બળતા, શત્રુઓને તપાવનાર [ભીષ્મને], મકરોના આવાસ સમુદ્રને કિનારો ઘેરે તેમ, કયા વીરોએ ઘેર્યા?
6.14.33
भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे सञ्जयारिहा ।
दुर्योधनहितार्थाय के तस्यास्य पुरोऽभवन् ॥ ६.१४.३३ ॥
હે સંજય, યુદ્ધમાં ભીષ્મે જે કર્મ કર્યું અને દુર્યોધનના હિત માટે તેમની આગળ કયા વીરો ઊભા રહ્યા, તે [કહે].
6.14.34
के रक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः ।
पृष्ठतः के परान्वीरानपासेधन्यतव्रताः ॥ ६.१४.३४ ॥
અમિત તેજસ્વી ભીષ્મના જમણા ચક્ર (વ્યૂહ)નું કોણ રક્ષણ કરતું હતું, અને પાછળથી શત્રુવીરોને કયા ધન્યવ્રત વીરોએ હટાવ્યા?
6.14.35
के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके ।
के रक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरकस्य युध्यतः ॥ ६.१४.३५ ॥
ભીષ્મની નજીક આગળ રહીને તેમનું રક્ષણ કોણ કરતું હતું, અને વીરક સાથે યુદ્ધ કરતા કયા વીરો ઉત્તર ચક્રનું રક્ષણ કરતા હતા?
6.14.36
वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्सञ्जय सृञ्जयान् ।
अग्नतोऽग्न्यमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम् ॥ ६.१४.३६ ॥
હે સંજય, ડાબા ચક્ર પર રહીને સૃંજયોને કોણે માર્યા, અને અગ્નિ-સેનાઓની આગળ રહીને તે દુર્ધર્ષનું રક્ષણ કોણે કર્યું?
6.14.37
पार्श्वतः केऽभ्यरक्षन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् ।
समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त सञ्जय ॥ ६.१४.३७ ॥
હે સંજય, જેઓ બાજુઓ પર દુર્ગમ ગતિએ ચાલતા તેમનું રક્ષણ કરતા હતા, અને જેઓ સમૂહમાં શત્રુવીરો સાથે લડતા હતા, તેઓ કોણ હતા?
6.14.38
रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते ।
दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि ॥ ६.१४.३८ ॥
વીરો દ્વારા રક્ષિત અને તેમના વડે સુરક્ષિત હોવા છતાં, યુદ્ધમાં દુર્જય સેનાઓને બળપૂર્વક કેમ જીતી ન શક્યા?
6.14.39
सर्वलोकेश्वरस्येव परमस्य प्रजापतेः ।
कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः सञ्जय पाण्डवाः ॥ ६.१४.३९ ॥
હે સંજય, સર્વલોકેશ્વર પરમ પ્રજાપતિ સમાન તેને પાંડવો કેવી રીતે પ્રહાર કરી શક્યા?
6.14.40
यस्मिन्द्वीपे समाश्वस्य युध्यन्ते कुरवः परैः ।
तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि सञ्जय ॥ ६.१४.४० ॥
હે સંજય, જે દ્વીપમાં આશ્વસ્ત થઈને કુરુઓ શત્રુઓ સામે લડે છે, તે ડૂબેલા નરવ્યાઘ્ર ભીષ્મનું તું વર્ણન કરે છે.
6.14.41
यस्य वीर्यं समाश्रित्य मम पुत्रो बृहद्बलः ।
न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः ॥ ६.१४.४१ ॥
જેના પરાક્રમનો આશ્રય લઈને મારો મહાબળવાન પુત્ર પાંડવોને ગણતો ન હતો, તે શત્રુઓ દ્વારા કેવી રીતે હણાયો?
6.14.42
यः पुरा विबुधैः सर्वैः सहाये युद्धदुर्मदः ।
काङ्क्षितो दानवान्ध्नद्भिः पिता मम महाव्रतः ॥ ६.१४.४२ ॥
પૂર્વે સર્વ દેવોના સહાયક બનીને યુદ્ધમાં મદમસ્ત રહેલા, દાનવોનો સંહાર કરતી વખતે જેમને ઇચ્છવામાં આવ્યા હતા — તે મારા પિતા મહાવ્રત છે.
6.14.43
यस्मिज्जाते महावीर्ये शान्तनुर्लोकविश्रुतः ।
शोकं दैन्यं च दुःस्वं च प्राजहात्स च तत्क्षणे ॥ ६.१४.४३ ॥
જેના જન્મ વખતે લોકવિખ્યાત મહાવીર્ય શંતનુએ તે જ ક્ષણે શોક, દીનતા અને દુઃખ ત્યજી દીધાં.
6.14.44
प्रोक्तं परायणं प्राज्ञं स्वधर्मनिरतं शुचिम् ।
वेदवेदाङ्गतत्वज्ञं कथं शंससि मे हतम् ॥ ६.१४.४४ ॥
આશ્રય ગણાયેલા, પ્રાજ્ઞ, સ્વધર્મનિષ્ઠ, શુચિ, વેદ-વેદાંગના તત્ત્વજ્ઞ તે હણાયા એમ તું મને કેમ કહે છે?
6.14.45
सर्वास्त्रविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम् ।
हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम् ॥ ६.१४.४५ ॥
સર્વ અસ્ત્રોની વિનયશિક્ષાથી યુક્ત, શાંત, દાંત, મનસ્વી શાંતનવ હણાયા એમ સાંભળીને મને લાગે છે કે બાકીનું સૈન્ય પણ હણાયું.
6.14.46
धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः ।
यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६.१४.४६ ॥
મારો મત છે કે ધર્મથી અધર્મ બળવાન થયો છે; વૃદ્ધ અને ગુરુને હણીને પાંડવો રાજ્ય ઇચ્છે છે.
6.14.47
जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः ।
अम्बार्थमुद्यतः सङ्ख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ॥ ६.१४.४७ ॥
પૂર્વે જમદગ્નિનો પુત્ર રામ, સર્વ અસ્ત્રોનો અનુત્તમ જ્ઞાતા, અંબા માટે યુદ્ધે ઉદ્યત થયો; ભીષ્મે યુદ્ધમાં તેને જીતી લીધો.
6.14.48
तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् ।
हतं शंससि मे भीष्मं किं नु दुःखमतः परम् ॥ ६.१४.४८ ॥
ઇન્દ્ર સમાન કર્મવાળા, સર્વ ધનુર્ધરોમાં શ્રેષ્ઠ તે ભીષ્મ હણાયા એમ તું મને કહે છે; આનાથી મોટું દુઃખ શું?
6.14.49
असकृत्क्षत्रियव्राताः सङ्ख्ये येन विनिर्जिताः ।
जामदग्न्येन वीरेण परवीरनिघातिना।
न हतो यो महाबुद्धिः स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ ६.१४.४९ ॥
પરવીરોનો સંહાર કરનાર જમદગ્નિપુત્ર વીરે યુદ્ધમાં ક્ષત્રિયસમૂહોને વારંવાર પરાજિત કર્યા; જે મહાબુદ્ધિમાન કદી મર્યા ન હતા, તે આજે શિખંડી વડે માર્યા ગયા.
6.14.50
तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात् ।
तेजोवीर्यबलैर्यूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः ॥ ६.१४.५० ॥
તેથી, મહાવીર્યવાન, યુદ્ધમદથી ઉન્મત્ત ભાર્ગવ કરતાં તેજ, વીર્ય અને બળમાં તમે — દ્રુપદપુત્ર શિખંડીએ નિશ્ચયે (તેને જીત્યો).
6.14.51
यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम् ।
परमास्त्रविदं वीरं जघान भग्तर्षभम् ॥ ६.१४.५१ ॥
યુદ્ધમાં શૂર, કુશળ, સર્વ શસ્ત્રોમાં નિપુણ, પરમાસ્ત્રોના જ્ઞાતા વીર ભગ્નઋષભ (પુરુષશ્રેષ્ઠ)ને જેણે માર્યો.
6.14.52
के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शस्त्रसंसदि ।
शंस मे तद्यथा चासीद्युद्भं भीष्मस्य पाण्डवैः ॥ ६.१४.५२ ॥
શસ્ત્રોની સભામાં (યુદ્ધમાં) તે શત્રુઘાતકની પાછળ કયા વીરો ગયા? ભીષ્મનું પાંડવો સાથે યુદ્ધ કેવી રીતે થયું તે મને કહો.
6.14.53
योषेव हतवीरा मे सेन्म पुत्रस्य सञ्जय ।
अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम ॥ ६.१४.५३ ॥
હે સંજય, મારા પુત્રની સેના વીરો હણાઈ જવાથી સ્ત્રીઓ જેવી થઈ ગઈ છે; ગોવાળ વિનાના વિખરાયેલા ગોકુળ જેવી મારી તે સેના થઈ ગઈ છે.
6.14.54
पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्मिन्महाहवे ।
परासक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा ॥ ६.१४.५४ ॥
સર્વ લોકનું પરમ પૌરુષ જે મહાયુદ્ધમાં હતું, શત્રુમાં આસક્ત એવું તેમનું મન ત્યારે કેવું હતું?
6.14.55
जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु सञ्जय ।
घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ॥ ६.१४.५५ ॥
હે સંજય, મહાવીર્યવાન, લોકધર્મનું પાલન કરનારા અમારા પિતા (ભીષ્મ) ને મરાવ્યા પછી, આજે અમારા જીવનમાં શું સામર્થ્ય બચ્યું છે?
6.14.56
अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः ।
भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ६.१४.५६ ॥
અગાધ જળમાં ડૂબેલી નાવ જોઈને કિનારે પહોંચેલા લોકો શોક કરે તેમ, ભીષ્મ હણાયા પછી મારા પુત્રો અત્યંત દુઃખથી શોક કરતા હશે એમ હું માનું છું.
6.14.57
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥ ६.१४.५७ ॥
હે સંજય, નિશ્ચે મારું હૃદય પથ્થરના સારથી બનેલું છે; પુરુષવ્યાઘ્ર ભીષ્મ હણાયા એ સાંભળીને પણ તે ફાટતું નથી.
6.14.58
यस्मिन्नस्त्राणि मेधा च नीतिश्च पुरुषर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥ ६.१४.५८ ॥
જેનામાં અસ્ત્રો, મેધા અને નીતિ અપરિમિત હતાં, તે પુરુષર્ષભ, દુર્ધર્ષ યુદ્ધમાં કેવી રીતે હણાયો?
6.14.59
न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च ।
न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ॥ ६.१४.५९ ॥
શસ્ત્રથી નહીં, શૌર્યથી નહીં, તપથી નહીં, મેધાથી નહીં, ધૃતિથી નહીં, વળી ત્યાગથી પણ નહીં; મૃત્યુથી કોઈ મુક્ત થતું નથી.
6.14.60
कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः ।
यत्र शान्तनवं भीष्मं हतं शंससि सञ्जय ॥ ६.१४.६० ॥
હે સંજય, કાળ નિશ્ચે મહાવીર્યવાન અને સર્વ લોકોને દુર્લંઘ્ય છે; કારણ કે તું શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ હણાયાનું કહી રહ્યો છે.
6.14.61
पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन् ।
आशंसेऽहं परं त्राणं भीष्माच्छान्तनुनन्दनात् ॥ ६.१४.६१ ॥
પુત્રશોકથી સંતપ્ત થઈને, મહાદુઃખનો વિચાર ન કરતાં, હું શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ પાસેથી પરમ રક્ષણની આશા રાખું છું.
6.14.62
यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भ्रुवि सञ्जय ।
दुर्योधनः शान्तनवं किं तदा प्रत्यपद्मत ॥ ६.१४.६२ ॥
હે સંજય, સૂર્ય જેવા ભૂમિ પર પડેલા શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મને જોઈને દુર્યોધને ત્યારે શું કર્યું?
6.14.63
नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या सञ्जय चिन्तयन् ।
शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् ॥ ६.१४.६३ ॥
હે સંજય, મારા કે શત્રુઓના પક્ષનો બુદ્ધિથી વિચાર કરતાં, વિરોધી સેનાના રાજાઓમાં કંઈ બાકી રહેલું હું જોતો નથી.
6.14.64
दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः ।
यत्र शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६.१४.६४ ॥
ઋષિઓએ બતાવેલો ક્ષત્રિયધર્મ કઠોર છે; તેમાં શાંતનુના પુત્રને મારીને પાંડવો રાજ્ય ઇચ્છે છે.
6.14.65
वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा महाव्रतम् ।
क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ॥ ६.१४.६५ ॥
અથવા અમે મહાવ્રતને મરાવીને રાજ્ય ઇચ્છીએ છીએ; ક્ષત્રિયધર્મમાં સ્થિત પૃથાના પુત્રો અપરાધ કરતા નથી, મારા પુત્રો.
6.14.66
एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु सञ्जय ।
पराक्रमः पराशक्तिस्तत्तु तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ ६.१४.६६ ॥
હે સંજય, કઠિન આપત્તિઓમાં આર્યે આ જ કરવું જોઈએ; પરાક્રમ અને પરમ શક્તિ તેમાં જ સ્થિર છે.
6.14.67
अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
कथं शान्तनवं तातं पाण्डुपुत्रा न्यवारयन् ॥ ६.१४.६७ ॥
સેનાઓનો સંહાર કરતા, લજ્જાશીલ, અપરાજિત શંતનુના પુત્ર તાતને પાંડુપુત્રોએ કેવી રીતે રોક્યા?
6.14.68
यथायुक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः ।
कथं वा निहतो भीष्मः पिता सञ्जय मे परैः ॥ ६.१४.६८ ॥
યથાયોગ્ય વ્યૂહ રચેલી સેનાઓ અને મહાત્માઓનું યુદ્ધ કેવી રીતે થયું? અથવા હે સંજય, મારા પિતા ભીષ્મ શત્રુઓ વડે કેવી રીતે હણાયા?
6.14.69
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन् ॥ ६.१४.६९ ॥
દુર્યોધન, કર્ણ, સૌબલ શકુનિ અને જુગારી દુઃશાસન — ભીષ્મ હણાયા ત્યારે તેઓએ શું કહ્યું?
6.14.70
यच्छरीरैरुपास्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् ।
शरशक्तिमहाखङ्गतोमराक्षां महाभयाम्।
प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युद्धदुरासदाम् ॥ ६.१४.७० ॥
મનુષ્યો, હાથીઓ અને ઘોડાઓના દેહોથી છવાયેલી, બાણ, શક્તિ, મહાખડ્ગ અને તોમરને પાસા બનાવેલી, અત્યંત ભયાનક અને યુદ્ધ જેવી દુર્ગમ એ સભામાં મૂર્ખ જુગારીઓ પ્રવેશ્યા.
6.14.71
प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः ।
के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिताः ।
अन्ये भीष्माच्चान्तनवात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.१४.७१ ॥
પ્રાણ દાવ પર મૂકેલી એ ભયંકર જુગારમાં કયા નરશ્રેષ્ઠો રમ્યા? કોણ જીત્યા, કોણ હારીને ત્યાં નિશાન બનાવી પાડી દેવાયા? શંતનુના પુત્ર ભીષ્મ સિવાય બીજા કોણ હતા? હે સંજય, એ મને કહો.
6.14.72
न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम् ।
पितरं भीमकर्माणं भीष्ममाहवशोभिनम् ॥ ६.१४.७२ ॥
દેવવ્રત ભીષ્મ હણાયા એ સાંભળીને, ભયાનક કર્મ કરનારા, યુદ્ધમાં શોભતા પિતા ભીષ્મ હણાયા એ સાંભળીને, અહીં મને શાંતિ નથી.
6.14.73
आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रहानिजाम् ।
त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि सञ्जय ॥ ६.१४.७३ ॥
હે સંજય, પુત્રોની હાનિથી જન્મેલી મારા હૃદયમાં ઊંડે રોપાયેલી આ મહાન પીડાને તું ઘીથી અગ્નિને ભડકાવે તેમ વધારે ભડકાવે છે.
6.14.74
महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ६.१४.७४ ॥
વિશ્વવિખ્યાત, મહાન ભાર ઉઠાવનાર ભીષ્મને હણાયેલા જોઈ મારા પુત્રો શોક કરતા હશે એમ હું માનું છું.
6.14.75
श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् ।
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र सञ्जय ॥ ६.१४.७५ ॥
દુર્યોધને કરેલાં એ દુઃખો હું સાંભળીશ. તેથી હે સંજય, ત્યાં જે બન્યું તે બધું મને કહે.
6.14.76
यद्वृत्तं तत्र संग्रामे मन्दस्याबुद्धिसंभवम् ।
अपनीतं सुनीतं यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.१४.७६ ॥
એ યુદ્ધમાં મૂર્ખના અવિવેકથી જે બન્યું, જે ખોટું કરાયું અને જે સારું કરાયું તે બધું, હે સંજય, મને કહે.
6.14.77
यत्कृतं तत्र संग्रामे भीष्मेण जयमिच्छता ।
तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः ॥ ६.१४.७७ ॥
એ યુદ્ધમાં વિજય ઇચ્છતા, તેજસ્વી, અસ્ત્રનિપુણ ભીષ્મે જે કર્યું તે પણ સંપૂર્ણ કહે.
6.14.78
यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथाऽभवत् ॥ ६.१४.७८ ॥
કૌરવ અને પાંડવ સેનાઓ વચ્ચે યુદ્ધ કેવી રીતે થયું, કયા ક્રમે, કયા રીતે, કયા સમયે જે જેમ બન્યું તે બધું કહે.