महाभारत · अध्याय 6.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.14.1
कथं कुरूणामृषभो हतो भीष्मः शिखण्डिना ।
कथं रथार्त्स न्यपतित्पिता मे वासवोपमः ॥ ६.१४.१ ॥
कुरूंमध्ये श्रेष्ठ असलेले भीष्म शिखंडीकडून कसे मारले गेले? इंद्रासमान माझे पिता रथातून कसे पडले?
6.14.2
कथमाचक्ष्व मे योधा हीना भीष्मेण संजय ।
बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे ब्रह्मचारिणा ॥ ६.१४.२ ॥
हे संजया, देवतुल्य, बलवान, गुरूंच्या हितासाठी ब्रह्मचारी असलेल्या भीष्मांना गमावलेले माझे योद्धे कसे होते ते सांग.
6.14.3
तस्मिन्हते महाप्राज्ञे महेष्वासे महाबले ।
महासत्वे नरव्याघ्रे किमु आसीन्मनस्तव ॥ ६.१४.३ ॥
त्या महाप्रज्ञ, महाधनुर्धर, महाबली, महासत्त्व, नरव्याघ्र असलेल्या वीराचा वध झाल्यावर तुझ्या मनात काय झाले?
6.14.4
आर्तिं परामाविशति मनः शंससि मे हतम् ।
कुरूणामृषभं वीरमकम्पं पुरुषर्षभम् ॥ ६.१४.४ ॥
माझ्या मनात मोठे दुःख शिरत आहे. कुरूंमधील वृषभ, अचल वीर, पुरुषश्रेष्ठ मारला गेला असे तू मला सांगतोस.
6.14.5
के तं यान्तमनुप्राप्ताः के वास्यसन्पुरोगमाः ।
केऽतिष्ठन्के न्यवर्तन्त केऽन्ववर्तन्त सञ्जय ॥ ६.१४.५ ॥
हे संजया, तो जात असताना त्याच्या मागे कोण गेले, पुढे कोण होते, कोण उभे राहिले, कोण परत फिरले आणि कोण मागे गेले?
6.14.6
के शूरा रथशार्दूलमद्भुतं क्षत्रियर्षभम् ।
तथाऽनीकं गाहमानं सहसा पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ६.१४.६ ॥
रथशार्दूल, अद्भुत, क्षत्रियवृषभ असलेला तो सैन्यात शिरत असताना कोणते शूर अचानक त्याच्या मागे गेले?
6.14.7
यस्तमोर्क इवापोहन्परसैन्यममित्रहा ।
सहस्ररश्मिप्रतिमः परेषां भयमादधत् ॥ ६.१४.७ ॥
सूर्य अंधार दूर करतो त्याप्रमाणे शत्रुसैन्य दूर सारणारा, शत्रुनाशक, सहस्र किरणांच्या सूर्यासारखा, शत्रूंच्या मनात भय उत्पन्न करणारा.
6.14.8
अकरोद्दुष्करं कर्म रणे पाण्डुसुतेषु यः ।
ग्रसमानमनीकानि य एनं पर्यवारयन् ॥ ६.१४.८ ॥
युद्धात पांडुपुत्रांविरुद्ध दुष्कर कर्म करणारा, सैन्यांना गिळंकृत करणारा; त्यांनी त्याला सभोवती वेढले.
6.14.9
कृतिनं तं दुराधर्षं सञ्जयास्य त्वमन्तिके ।
कथं शान्तनवं युद्धे पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥ ६.१४.९ ॥
हे संजया, तू त्याच्या जवळ होतास; कुशल आणि अजेय अशा त्या शंतनूपुत्राला युद्धात पांडवांनी कसे अडवले?
6.14.10
निकृन्तन्तमनीकानि शरदंष्ट्रं मनस्विनम् ।
चापव्यात्ताननं घोरमसिजिह्वं दुरासदम् ॥ ६.१४.१० ॥
सैन्यांना कापणारा, बाणांचे दात असलेला, मनस्वी, धनुष्याने विस्तारलेले मुख असलेला, भयंकर, तलवार ही जीभ असलेला, दुरासद (जवळ जाण्यास कठीण).
6.14.11
अनर्हं पुरुषव्याघ्रं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
पातयामास कौन्तेयः कथं तमजितं युधि ॥ ६.१४.११ ॥
जो त्याला योग्य नव्हता, पुरुषव्याघ्र, लज्जाशील, अपराजित अशा त्याला कौंतेयाने पाडले; युद्धात अजिंक्य त्याला कसे पाडले?
6.14.12
उग्रधन्वानमुग्रेषुं वर्तमानं रथोत्तमे ।
परेषामुत्तमाङ्गानि प्रचिन्वन्तमथेषुभिः ॥ ६.१४.१२ ॥
उग्र धनुष्य असलेला, उग्र बाण असलेला, उत्तम रथावर उभा असलेला; बाणांनी शत्रूंची मस्तके गोळा करणारा.
6.14.13
पाण्डवानां महत्सैन्यं यं दृष्ट्वोद्यतमाहवे ।
कालाग्निमिव दुर्धर्षं समचेष्टत नित्यशः ॥ ६.१४.१३ ॥
युद्धात सज्ज झालेले पांडवांचे महासैन्य पाहून, कालाग्नीप्रमाणे दुर्धर्ष असलेले ते सैन्य सतत हालचाल करत होते.
6.14.14
परिकृष्य स सेनां तु दशरात्रमनीकहा ।
दगामास्तमिवादित्यः कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ६.१४.१४ ॥
शत्रुसैन्याचा संहार करणाऱ्याने दहा रात्री सैन्याचे नेतृत्व केले; अत्यंत दुष्कर कर्म करून सूर्य अस्तास जावा तसा तो अस्तास गेला.
6.14.15
यः स शक्र इवाक्षय्यं वर्षं शरमयं क्षिपन् ।
जघान युधि योधानामर्बुदं दशभिर्दिनैः ॥ ६.१४.१५ ॥
इंद्राप्रमाणे अक्षय बाणांचा वर्षाव करणाऱ्याने दहा दिवसांत युद्धात योद्ध्यांचे एक अर्बुद (शंभर कोटी) वधले.
6.14.16
स शेते निहतो भूमौ वातभुग्न इव द्रुमः ।
मम दुर्मन्त्रितेनाजौ यथा नार्हति भारतः ॥ ६.१४.१६ ॥
युद्धात मारला जाऊन वाऱ्याने उन्मळलेल्या वृक्षाप्रमाणे तो भूमीवर पडला आहे—माझ्या दुष्ट मसलतीमुळे; भारत (भीष्म) त्यास योग्य नव्हता.
6.14.17
कथं शान्तनवं दृष्ट्वा पाण्डवानामनीकिनी ।
प्रहर्तुमशकत्तत्र भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥ ६.१४.१७ ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म, भयंकर पराक्रमी त्याला पाहून, पांडवांचे सैन्य तेथे प्रहार करण्यास कसे समर्थ झाले?
6.14.18
कथं भीष्मेण संग्रामं प्राकुर्वन्पाण्डुनन्दनाः ।
कथं च नाजयद्भीष्मो द्रोणे जीवति सञ्जय ॥ ६.१४.१८ ॥
भीष्मांबरोबर पांडुपुत्रांनी युद्ध कसे केले? संजया, द्रोण जिवंत असताना भीष्म विजयी का झाले नाहीत?
6.14.19
कृपे सन्निहिते तत्र भरद्वाजात्मजे तथा ।
भीष्मः प्रहरतां श्रेष्ठः कथं स निधनं गतः ॥ ६.१४.१९ ॥
कृप तेथे उपस्थित होते आणि भरद्वाजपुत्रही होते; तरीही प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीष्म कसे मृत्यू पावले?
6.14.20
कथं चातिरथस्तेन पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ।
भीष्मो विनिहतो युद्धे देवैरपि दुरासदः ॥ ६.१४.२० ॥
देवांनाही दुर्जय असलेले अतिरथी भीष्म युद्धात त्या पांचाल शिखंडीकडून कसे मारले गेले?
6.14.21
यः स्पर्धते रणे नित्यं जामदग्न्यं महाबलम् ।
अजितं जामदग्न्येन शक्रतुल्यपराक्रमम् ॥ ६.१४.२१ ॥
जे युद्धात नेहमी महाबली जमदग्निपुत्र (परशुराम) यांच्याशी स्पर्धा करत; जमदग्निपुत्रांनीही न जिंकलेले; इंद्रासमान पराक्रम असलेले.
6.14.22
तं हतं समरे भीष्मं महारथकुलोदितम् ।
सञ्जयाचक्ष्व मे वीरं येन शर्म न विद्महे ॥ ६.१४.२२ ॥
हे संजया, युद्धात मारल्या गेलेल्या, महारथी कुलात जन्मलेल्या त्या वीर भीष्मांविषयी मला सांग; ज्यांच्या मृत्यूमुळे आम्हाला शांती कुठे आहे हेच समजत नाही.
6.14.23
मामकाः के महेष्वासा नाजहुः सञ्जयाच्युतम् ।
दुर्योधनसमादिष्टाः के वीराः पर्यवारयन् ॥ ६.१४.२३ ॥
हे संजया, माझ्या पक्षातील कोणत्या महाधनुर्धरांनी त्या अच्युताला (भीष्मांना) सोडले नाही? दुर्योधनाच्या आज्ञेने कोणत्या वीरांनी त्यांना वेढा घातला?
6.14.24
यच्छिखण्डिमुखाः सर्वे पाण्डवा भीष्ममभ्ययुः ।
कच्चित्ते कुरवः सर्वे नाजहुः सञ्जयाच्युतम् ॥ ६.१४.२४ ॥
शिखंडीला पुढे करून सर्व पांडव भीष्मांवर चालून आले, तेव्हा हे संजया, तुझ्या सर्व कौरवांनी त्या अच्युताला सोडले नाही ना?
6.14.25
अश्मसारमयं नूनं हृदयं मुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥ ६.१४.२५ ॥
निश्चितच माझे हृदय लोखंड-दगडासारखे कठीण आहे; पुरुषव्याघ्र भीष्म मारला गेला हे ऐकूनही ते फुटत नाही.
6.14.26
यस्मिन्सत्यं च मेधा च नीतिश्च भरतर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥ ६.१४.२६ ॥
ज्याच्यात सत्य, बुद्धी आणि नीती अपरिमित होती, तो भरतश्रेष्ठ, अजेय, युद्धात कसा मारला गेला?
6.14.27
मौर्वीघोषस्तनयुत्नुः पृषत्कपृषतो महान् ।
धनुर्ह्रादमहाशब्दो महामेघ इवोन्नतः ॥ ६.१४.२७ ॥
धनुष्याच्या दोरीचा घोष गर्जना होता, बाणांचा वर्षाव मोठा होता; धनुष्याचा नाद महान शब्द होता, जणू उंच उठलेला महामेघ.
6.14.28
योऽभ्यवर्षत कौन्तेयान्सपाञ्चालान्ससृञ्जयान् ।
निघ्नन्परथान्वीरो दानवानिव वज्रभृत् ॥ ६.१४.२८ ॥
ज्याने कुंतीपुत्रांवर, पांचालांसह आणि सृंजयांसह वर्षाव केला, रथांना मारत, जसा वज्रधारी इंद्र दानवांना.
6.14.29
इष्वस्त्रसागरं घोरं बाणग्रहं दुरासदम् ।
कार्मुकोर्मिणमक्षय्यमद्वीपं चलमप्लवम् ॥ ६.१४.२९ ॥
बाण-अस्त्रांचा भयंकर सागर, बाणरूपी ग्राह असलेला, दुर्गम; धनुष्येच लाटा, अक्षय, बेटरहित, चंचल आणि होडीविना.
6.14.30
गदासिमकरावासं हयावर्त्तं गजाकुलम् ।
पदातिमत्स्यकलिलं शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनम् ॥ ६.१४.३० ॥
गदा आणि तलवारी हे मकरांचे निवासस्थान, घोडे हे भोवरे, हत्तींनी भरलेला, पायदळ हे मासे, शंख आणि दुंदुभींच्या नादाने भरलेला.
6.14.31
हयान्गजपदातींश्च रथांश्च तरसा बहून् ।
निमञ्जयन्तं समरे परवीरापहारिणम् ॥ ६.१४.३१ ॥
युद्धात घोडे, हत्ती, पायदळ आणि अनेक रथ वेगाने बुडवणारा, शत्रुवीरांना हरण करणारा [भीष्म].
6.14.32
विदह्यमानं कोपेन तेजसा च परंतपम् ।
वेलेव मकरावासं के वीराः पर्यवारयन् ॥ ६.१४.३२ ॥
क्रोध आणि तेजाने जळणाऱ्या, शत्रूंना तापवणाऱ्या [भीष्माला], मकरांच्या निवासस्थान असलेल्या समुद्राला किनारा वेढतो तसे, कोणत्या वीरांनी वेढले?
6.14.33
भीष्मो यदकरोत्कर्म समरे सञ्जयारिहा ।
दुर्योधनहितार्थाय के तस्यास्य पुरोऽभवन् ॥ ६.१४.३३ ॥
हे संजया, युद्धात भीष्माने जे कर्म केले आणि दुर्योधनाच्या हितासाठी त्याच्यापुढे कोण वीर उभे राहिले, ते [सांग].
6.14.34
के रक्षन्दक्षिणं चक्रं भीष्मस्यामिततेजसः ।
पृष्ठतः के परान्वीरानपासेधन्यतव्रताः ॥ ६.१४.३४ ॥
अमित तेजस्वी भीष्माच्या उजव्या चक्राचे (व्यूहाचे) रक्षण कोण करत होते, आणि मागून शत्रुवीरांना कोणी परतवले, ते धन्यव्रत वीर कोण?
6.14.35
के पुरस्तादवर्तन्त रक्षन्तो भीष्ममन्तिके ।
के रक्षन्नुत्तरं चक्रं वीरा वीरकस्य युध्यतः ॥ ६.१४.३५ ॥
भीष्माजवळ समोर राहून त्यांचे रक्षण कोण करत होते, आणि वीरकाशी युद्ध करणारे कोण वीर उत्तर चक्राचे रक्षण करत होते?
6.14.36
वामे चक्रे वर्तमानाः केऽघ्नन्सञ्जय सृञ्जयान् ।
अग्नतोऽग्न्यमनीकेषु केऽभ्यरक्षन्दुरासदम् ॥ ६.१४.३६ ॥
हे संजया, डाव्या चक्रावर राहून सृंजयांना कोणी मारले, आणि अग्नि-सेनांच्या पुढे राहून त्या दुर्धर्षाचे रक्षण कोणी केले?
6.14.37
पार्श्वतः केऽभ्यरक्षन्त गच्छन्तो दुर्गमां गतिम् ।
समूहे के परान्वीरान्प्रत्ययुध्यन्त सञ्जय ॥ ६.१४.३७ ॥
हे संजया, जे बाजूंनी दुर्गम गतीने चालत त्यांचे रक्षण करत होते, आणि जे सैन्यसमूहात शत्रुवीरांशी लढत होते, ते कोण होते?
6.14.38
रक्ष्यमाणः कथं वीरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते ।
दुर्जयानामनीकानि नाजयंस्तरसा युधि ॥ ६.१४.३८ ॥
वीरांनी रक्षिले जात असताना आणि त्यांनी संरक्षिले जात असतानाही, युद्धात दुर्जय सैन्यांना बलाने ते का जिंकू शकले नाहीत?
6.14.39
सर्वलोकेश्वरस्येव परमस्य प्रजापतेः ।
कथं प्रहर्तुमपि ते शेकुः सञ्जय पाण्डवाः ॥ ६.१४.३९ ॥
हे संजया, सर्वलोकेश्वर परम प्रजापतीसारख्याला पांडव कसे प्रहार करू शकले?
6.14.40
यस्मिन्द्वीपे समाश्वस्य युध्यन्ते कुरवः परैः ।
तं निमग्नं नरव्याघ्रं भीष्मं शंससि सञ्जय ॥ ६.१४.४० ॥
हे संजया, ज्या बेटावर आश्वस्त होऊन कौरव शत्रूंशी लढतात, त्या बुडालेल्या नरव्याघ्र भीष्माचे तू वर्णन करतोस.
6.14.41
यस्य वीर्यं समाश्रित्य मम पुत्रो बृहद्बलः ।
न पाण्डवानगणयत्कथं स निहतः परैः ॥ ६.१४.४१ ॥
ज्याच्या पराक्रमाचा आश्रय घेऊन माझा महाबली पुत्र पांडवांना मोजत नव्हता, तो शत्रूंकडून कसा मारला गेला?
6.14.42
यः पुरा विबुधैः सर्वैः सहाये युद्धदुर्मदः ।
काङ्क्षितो दानवान्ध्नद्भिः पिता मम महाव्रतः ॥ ६.१४.४२ ॥
पूर्वी सर्व देवांचा सहाय्यक होऊन युद्धात मदांध झालेला, दानवांचा संहार करताना ज्याची इच्छा केली गेली — तो माझा पिता महाव्रत आहे.
6.14.43
यस्मिज्जाते महावीर्ये शान्तनुर्लोकविश्रुतः ।
शोकं दैन्यं च दुःस्वं च प्राजहात्स च तत्क्षणे ॥ ६.१४.४३ ॥
ज्याच्या जन्मामुळे लोकविख्यात महावीर्य शंतनूने त्याच क्षणी शोक, दैन्य आणि दुःख सोडले.
6.14.44
प्रोक्तं परायणं प्राज्ञं स्वधर्मनिरतं शुचिम् ।
वेदवेदाङ्गतत्वज्ञं कथं शंससि मे हतम् ॥ ६.१४.४४ ॥
आश्रय म्हणून सांगितलेला, प्राज्ञ, स्वधर्मनिष्ठ, शुचि, वेद-वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा असा तो मारला गेला हे तू मला कसे सांगतोस?
6.14.45
सर्वास्त्रविनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम् ।
हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेषं हतं बलम् ॥ ६.१४.४५ ॥
सर्व अस्त्रांच्या विनयाने युक्त, शान्त, दान्त, मनस्वी शांतनवाचा वध ऐकून मला वाटते की उरलेले सैन्यही मारले गेले.
6.14.46
धर्मादधर्मो बलवान्संप्राप्त इति मे मतिः ।
यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६.१४.४६ ॥
माझे मत असे आहे की धर्मापेक्षा अधर्म बलवान झाला आहे; वृद्ध आणि गुरूंना मारून पांडव राज्य इच्छितात.
6.14.47
जामदग्न्यः पुरा रामः सर्वास्त्रविदनुत्तमः ।
अम्बार्थमुद्यतः सङ्ख्ये भीष्मेण युधि निर्जितः ॥ ६.१४.४७ ॥
पूर्वी जमदग्नीचा पुत्र राम, सर्व अस्त्रांचा अनुपम जाणकार, अंबेसाठी युद्धास सज्ज झाला; भीष्माकडून युद्धात पराजित झाला.
6.14.48
तमिन्द्रसमकर्माणं ककुदं सर्वधन्विनाम् ।
हतं शंससि मे भीष्मं किं नु दुःखमतः परम् ॥ ६.१४.४८ ॥
इंद्रासमान कर्म करणारा, सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असा तो भीष्म मारला गेला हे तू मला सांगतोस; यापेक्षा मोठे दुःख कोणते?
6.14.49
असकृत्क्षत्रियव्राताः सङ्ख्ये येन विनिर्जिताः ।
जामदग्न्येन वीरेण परवीरनिघातिना।
न हतो यो महाबुद्धिः स हतोऽद्य शिखण्डिना ॥ ६.१४.४९ ॥
परवीरांचा संहार करणाऱ्या जमदग्निपुत्र वीराने युद्धात क्षत्रियसमूहांना वारंवार पराजित केले; जो महाबुद्धिमान कधी मारला गेला नव्हता, तो आज शिखंडीकडून मारला गेला.
6.14.50
तस्मान्नूनं महावीर्याद्भार्गवाद्युद्धदुर्मदात् ।
तेजोवीर्यबलैर्यूयाञ्शिखण्डी द्रुपदात्मजः ॥ ६.१४.५० ॥
म्हणून, महापराक्रमी, युद्धमदाने उन्मत्त झालेल्या भार्गवापेक्षा तेज, वीर्य व बलात तुम्ही — द्रुपदपुत्र शिखंडी निश्चितच (त्याला जिंकला).
6.14.51
यः शूरं कृतिनं युद्धे सर्वशस्त्रविशारदम् ।
परमास्त्रविदं वीरं जघान भग्तर्षभम् ॥ ६.१४.५१ ॥
युद्धात शूर, कुशल, सर्व शस्त्रांत निपुण, परमास्त्रांचा जाणकार अशा वीर भग्नऋषभाला (नरश्रेष्ठाला) ज्याने मारले.
6.14.52
के वीरास्तममित्रघ्नमन्वयुः शस्त्रसंसदि ।
शंस मे तद्यथा चासीद्युद्भं भीष्मस्य पाण्डवैः ॥ ६.१४.५२ ॥
शस्त्रांच्या सभेत (युद्धात) त्या शत्रुघातकाच्या मागे कोणते वीर गेले? भीष्माचे पांडवांशी युद्ध कसे झाले ते मला सांग.
6.14.53
योषेव हतवीरा मे सेन्म पुत्रस्य सञ्जय ।
अगोपमिव चोद्भ्रान्तं गोकुलं तद्बलं मम ॥ ६.१४.५३ ॥
हे संजया, माझ्या पुत्राची सेना वीर मारले गेल्यामुळे स्त्रियांसारखी झाली आहे; ती माझी सेना गोपाळाविना विखुरलेल्या गोकुळासारखी झाली आहे.
6.14.54
पौरुषं सर्वलोकस्य परं यस्मिन्महाहवे ।
परासक्ते च वस्तस्मिन्कथमासीन्मनस्तदा ॥ ६.१४.५४ ॥
सर्व लोकांचे परम पौरुष ज्या महायुद्धात होते, शत्रूवर आसक्त असलेले त्यांचे मन तेव्हा कसे होते?
6.14.55
जीवितेऽप्यद्य सामर्थ्यं किमिवास्मासु सञ्जय ।
घातयित्वा महावीर्यं पितरं लोकधार्मिकम् ॥ ६.१४.५५ ॥
हे सञ्जया, महापराक्रमी, लोकधर्म राखणाऱ्या आमच्या पित्याला (भीष्मांना) मारवून घेतल्यानंतर, आज आमच्या जीवनात काय सामर्थ्य उरले आहे?
6.14.56
अगाधे सलिले मग्नां नावं दृष्ट्वेव पारगाः ।
भीष्मे हते भृशं दुःखान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ६.१४.५६ ॥
अथांग पाण्यात बुडालेली नाव पाहून तीरावर पोहोचलेले लोक शोक करतात, त्याप्रमाणे भीष्म मारले गेल्यावर माझे पुत्र अत्यंत दुःखाने शोक करत असतील, असे मला वाटते.
6.14.57
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्याघ्रं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥ ६.१४.५७ ॥
हे सञ्जया, निश्चितच माझे हृदय दगडाच्या सारापासून बनलेले आहे; पुरुषव्याघ्र भीष्म मारले गेले हे ऐकूनही ते फुटत नाही.
6.14.58
यस्मिन्नस्त्राणि मेधा च नीतिश्च पुरुषर्षभे ।
अप्रमेयाणि दुर्धर्षे कथं स निहतो युधि ॥ ६.१४.५८ ॥
ज्याच्या ठायी अस्त्रे, बुद्धी आणि नीती अपरिमित होत्या, तो पुरुषर्षभ, दुर्धर्ष युद्धात कसा मारला गेला?
6.14.59
न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च ।
न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ॥ ६.१४.५९ ॥
शस्त्राने नाही, शौर्याने नाही, तपाने नाही, बुद्धीने नाही, धैर्याने नाही, पुन्हा त्यागाने नाही; मृत्यूपासून कोणीही मुक्त होत नाही.
6.14.60
कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः ।
यत्र शान्तनवं भीष्मं हतं शंससि सञ्जय ॥ ६.१४.६० ॥
हे सञ्जया, काल निश्चितच महापराक्रमी आणि सर्व लोकांना अलंघ्य आहे; कारण तू शंतनुपुत्र भीष्म मारले गेल्याचे सांगत आहेस.
6.14.61
पुत्रशोकाभिसंतप्तो महद्दुःखमचिन्तयन् ।
आशंसेऽहं परं त्राणं भीष्माच्छान्तनुनन्दनात् ॥ ६.१४.६१ ॥
पुत्रशोकाने संतप्त होऊन, महादुःखाचा विचार न करता, मी शंतनूचा पुत्र भीष्म यांच्याकडून परम संरक्षणाची आशा करतो.
6.14.62
यदादित्यमिवापश्यत्पतितं भ्रुवि सञ्जय ।
दुर्योधनः शान्तनवं किं तदा प्रत्यपद्मत ॥ ६.१४.६२ ॥
हे संजया, सूर्यासारखा भूमीवर पडलेला शंतनूचा पुत्र भीष्म पाहिल्यावर दुर्योधनाने तेव्हा काय केले?
6.14.63
नाहं स्वेषां परेषां वा बुद्ध्या सञ्जय चिन्तयन् ।
शेषं किंचित्प्रपश्यामि प्रत्यनीके महीक्षिताम् ॥ ६.१४.६३ ॥
हे संजया, माझ्या बाजूचे किंवा शत्रूचे बुद्धीने चिंतन करूनही, विरुद्ध सेनेतील राजांपैकी काही उरलेले मला दिसत नाही.
6.14.64
दारुणः क्षत्रधर्मोऽयमृषिभिः संप्रदर्शितः ।
यत्र शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः ॥ ६.१४.६४ ॥
ऋषींनी दाखवलेला क्षत्रधर्म कठोर आहे; त्यात शंतनूच्या पुत्राला मारून पांडव राज्य इच्छितात.
6.14.65
वयं वा राज्यमिच्छामो घातयित्वा महाव्रतम् ।
क्षत्रधर्मे स्थिताः पार्था नापराध्यन्ति पुत्रकाः ॥ ६.१४.६५ ॥
किंवा आम्ही महाव्रताला मारवून राज्य इच्छितो; क्षात्रधर्मात स्थित असलेले पृथेचे पुत्र अपराध करीत नाहीत, हे माझ्या पुत्रांनो.
6.14.66
एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु सञ्जय ।
पराक्रमः पराशक्तिस्तत्तु तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ ६.१४.६६ ॥
हे संजया, कठीण आपत्तींमध्ये आर्याने हेच केले पाहिजे; पराक्रम आणि परम शक्ती त्यातच प्रतिष्ठित आहे.
6.14.67
अनीकानि विनिघ्नन्तं ह्रीमन्तमपराजितम् ।
कथं शान्तनवं तातं पाण्डुपुत्रा न्यवारयन् ॥ ६.१४.६७ ॥
सैन्यांचा संहार करणाऱ्या, लज्जाशील, अपराजित शंतनुपुत्र तातांना पांडुपुत्रांनी कसे अडवले?
6.14.68
यथायुक्तान्यनीकानि कथं युद्धं महात्मभिः ।
कथं वा निहतो भीष्मः पिता सञ्जय मे परैः ॥ ६.१४.६८ ॥
यथायोग्य व्यूहरचना केलेल्या सैन्यांचे आणि महात्म्यांचे युद्ध कसे झाले? किंवा हे संजया, माझे पिता भीष्म शत्रूंकडून कसे मारले गेले?
6.14.69
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः ।
दुःशासनश्च कितवो हते भीष्मे किमब्रुवन् ॥ ६.१४.६९ ॥
दुर्योधन, कर्ण, सौबल शकुनी आणि द्यूतकार दुःशासन — भीष्म मारले गेल्यावर त्यांनी काय म्हटले?
6.14.70
यच्छरीरैरुपास्तीर्णां नरवारणवाजिनाम् ।
शरशक्तिमहाखङ्गतोमराक्षां महाभयाम्।
प्राविशन्कितवा मन्दाः सभां युद्धदुरासदाम् ॥ ६.१४.७० ॥
माणसे, हत्ती व घोडे यांच्या देहांनी आच्छादलेल्या, बाण, शक्ती, महाखड्ग व तोमर यांना फासे बनवलेल्या, अत्यंत भयंकर आणि युद्धासारख्या दुर्गम त्या सभेत मूर्ख जुगारी शिरले.
6.14.71
प्राणद्यूते प्रतिभये केऽदीव्यन्त नरर्षभाः ।
के जीयन्ते जितास्तत्र कृतलक्ष्या निपातिताः ।
अन्ये भीष्माच्चान्तनवात्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.१४.७१ ॥
प्राण पणाला लावलेल्या त्या भयंकर द्यूतात कोणते नरश्रेष्ठ खेळले? कोण जिंकले, कोण हरून तेथे लक्ष्य करून पाडले गेले? शंतनुपुत्र भीष्मांखेरीज इतर कोण होते? हे संजया, ते मला सांग.
6.14.72
न हि मे शान्तिरस्तीह श्रुत्वा देवव्रतं हतम् ।
पितरं भीमकर्माणं भीष्ममाहवशोभिनम् ॥ ६.१४.७२ ॥
देवव्रत भीष्म मारले गेले हे ऐकून, भयंकर कर्म करणारे, युद्धात शोभणारे पिता भीष्म मारले गेले हे ऐकून, येथे मला शांती नाही.
6.14.73
आर्तिं मे हृदये रूढां महतीं पुत्रहानिजाम् ।
त्वं हि मे सर्पिषेवाग्निमुद्दीपयसि सञ्जय ॥ ६.१४.७३ ॥
हे संजया, पुत्रांच्या हानीमुळे माझ्या हृदयात रुजलेली ही महान वेदना तू तुपाने अग्नी भडकवावा तसी अधिकच प्रज्वलित करतोस.
6.14.74
महान्तं भारमुद्यम्य विश्रुतं सार्वलौकिकम् ।
दृष्ट्वा विनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ६.१४.७४ ॥
जगात प्रसिद्ध, महान भार उचलणारे भीष्म मारले गेलेले पाहून माझे पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
6.14.75
श्रोष्यामि तानि दुःखानि दुर्योधनकृतान्यहम् ।
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यद्वृत्तं तत्र सञ्जय ॥ ६.१४.७५ ॥
दुर्योधनाने केलेली ती दुःखे मी ऐकेन. म्हणून हे संजया, तेथे जे घडले ते सर्व मला सांग.
6.14.76
यद्वृत्तं तत्र संग्रामे मन्दस्याबुद्धिसंभवम् ।
अपनीतं सुनीतं यत्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.१४.७६ ॥
त्या युद्धात मूर्खाच्या अविचारामुळे जे घडले, जे वाईट केले गेले आणि जे चांगले केले गेले ते सर्व, हे संजया, मला सांग.
6.14.77
यत्कृतं तत्र संग्रामे भीष्मेण जयमिच्छता ।
तेजोयुक्तं कृतास्त्रेण शंस तच्चाप्यशेषतः ॥ ६.१४.७७ ॥
त्या युद्धात विजयाची इच्छा करणाऱ्या, तेजस्वी, अस्त्रनिपुण भीष्मांनी जे केले ते पूर्णपणे सांग.
6.14.78
यथा तदभवद्युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः ।
क्रमेण येन यस्मिंश्च काले यच्च यथाऽभवत् ॥ ६.१४.७८ ॥
कौरव आणि पांडव सेनांमध्ये युद्ध कसे झाले, कोणत्या क्रमाने, कोणत्या रीतीने, कोणत्या वेळी जे जसे घडले ते सर्व सांग.