મહાભારત · અધ્યાય 6.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.19.1
अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥ ६.१९.१ ॥
અગિયાર અક્ષૌહિણી સેના વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી જોઈને યુધિષ્ઠિરે થોડા સૈન્ય વડે કેવી રીતે પ્રતિવ્યૂહ રચ્યો?
6.19.2
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय ॥ ६.१९.२ ॥
માનુષ, દૈવ, ગાંધર્વ અને આસુર વ્યૂહ જાણનાર તે કૌંતેયે ભીષ્મ સામે કેવી રીતે વ્યૂહ રચ્યો, હે સંજય?
6.19.3
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम् ॥ ६.१९.३ ॥
ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની સેનાઓ વ્યૂહમાં ગોઠવાયેલી જોઈને ધર્માત્મા પાંડવ ધર્મરાજે ધનંજયને કહ્યું.
6.19.4
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः ।
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ॥ ६.१९.४ ॥
હે તાત, મહર્ષિ બૃહસ્પતિના વચન મુજબ જ્ઞાનીઓ કહે છે: નાની સેનાને સંગઠિત રાખીને લડાવવી, અને મોટી સેનાને ઇચ્છા મુજબ વિસ્તારવી.
6.19.5
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ।
अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः ॥ ६.१९.५ ॥
નાની સેના માટે સૂચીમુખ વ્યૂહ યોગ્ય છે; તે અનેકો સાથે જોડાઈને રહે છે. આપણી સેના શત્રુઓ કરતાં પણ વધુ નાની છે.
6.19.6
एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव ।
एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः ॥ ६.१९.६ ॥
મહર્ષિનું આ વચન જાણીને અને સાંભળીને પાંડવ ધર્મરાજને ઉત્તર આપ્યો.
6.19.7
एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम् ।
अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना ॥ ६.१९.७ ॥
હે રાજશ્રેષ્ઠ, વજ્રપાણિ (ઇન્દ્ર) દ્વારા વિહિત, વજ્ર નામનો, અચળ, દુર્જય એવો આ વ્યૂહ હું તમારા માટે રચું છું.
6.19.8
यः स वात इवोद्भूतः समरे दुःसहः परैः ।
स नः पुरो योत्सयते वै भीमः प्रहरतां वरः ॥ ६.१९.८ ॥
યુદ્ધમાં પવનની જેમ ઉછળેલો, શત્રુઓને અસહ્ય એવો જે ભીમ, પ્રહાર કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તે નિશ્ચયે આપણી આગળ લડશે.
6.19.9
तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्गन्पुरुषसत्तमः ।
अग्नेऽग्रणीर्योत्स्यति नो युद्धोपायविचक्षणः ॥ ६.१९.९ ॥
શત્રુસૈન્યોના તેજને કચડનારો, અગ્નિનો અગ્રણી, યુદ્ધોપાયોમાં નિપુણ, પુરુષશ્રેષ્ઠ તે આપણા માટે લડશે.
6.19.10
यं दृष्ट्वा कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः ।
निवर्तिष्यन्ति संत्रस्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा यथा ॥ ६.१९.१० ॥
તેને જોઈને દુર્યોધન આગેવાની હેઠળના બધા કૌરવો, સિંહને જોઈને નાનાં હરણો ડરીને પાછાં ફરે તેમ, ભયભીત થઈ પાછા વળશે.
6.19.11
तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयाः ।
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं देवाराजमिवामराः ॥ ६.१९.११ ॥
આપણે બધા નિર્ભય થઈને તેને જ કિલ્લા તરીકે આશ્રય લઈશું; પ્રહાર કરનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીમને, દેવો જેમ દેવરાજ ઇન્દ્રને આશ્રય લે તેમ.
6.19.12
न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम् ।
द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम् ॥ ६.१९.१२ ॥
જગતમાં એવો કોઈ પુરુષ નથી જે ક્રોધિત વૃકોદરને, અતિ ઉગ્ર કર્મ કરનારા તે નરશ્રેષ્ઠને, જોવાને પણ સહન કરી શકે.
6.19.13
भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् ।
चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत् ॥ ६.१९.१३ ॥
વજ્રના સારથી બનેલી દૃઢ ગદા ધારણ કરીને, મહાન વેગથી ચાલતો ભીમસેન સમુદ્રને પણ સૂકવી શકે.
6.19.14
भीमसेनं तदा राजन्दर्शयस्व महाबलम् ।
केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् ॥ ६.१९.१४ ॥
હે રાજન્, ત્યારે મહાબલી ભીમસેનને બતાવો; કેકયો, ધૃષ્ટકેતુ અને વીર્યવાન ચેકિતાન પણ આગળ આવે.
6.19.15
एते गच्छन्तु सामात्याः प्रकर्षन्तो जनाधिप ।
धृतराष्ट्रस्य दायादानिति बीभत्सुरब्रवीत् ॥ ६.१९.१५ ॥
હે જનાધિપ, આ સૌ અમાત્યો સાથે જઈને ધૃતરાષ્ટ્રના વારસોને ખેંચી લાવે—એમ બીભત્સુ (અર્જુન) બોલ્યો.
6.19.16
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि भारत ।
अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे ॥ ६.१९.१६ ॥
હે ભારત, પાર્થ (અર્જુન) એ રીતે બોલતો હતો ત્યારે, યુદ્ધમાં બધાં સૈન્યોએ અનુકૂળ વચનોથી તેને સન્માન્યો.
6.19.17
एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनञ्जयः ।
व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तथा ॥ ६.१९.१७ ॥
મહાબાહુ ધનંજયે (અર્જુને) એમ કહીને તેમ જ કર્યું; તે સેનાઓને વ્યૂહમાં ગોઠવીને ફલ્ગુન (અર્જુન) ઝડપથી આગળ વધ્યો.
6.19.18
संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डंवानां महाचमूः ।
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्पन्दमाना व्यदृश्यत ॥ ६.१९.१८ ॥
કૌરવોને આગળ આવતા જોઈને પાંડવોની મહાસેના ભરેલી ગંગા જેવી સ્થિર અને છતાં હલતી દેખાઈ.
6.19.19
भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ॥ ६.१९.१९ ॥
ભીમસેન તેમના અગ્રણી હતા; પરાક્રમી ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, નકુલ, સહદેવ અને રાજા ધૃષ્ટકેતુ પણ હતા.
6.19.20
विराटश्च ततः पश्चाद्राजाथाक्षौहिणीवृतः ।
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः ॥ ६.१९.२० ॥
પછી પાછળથી રાજા વિરાટ એક અક્ષૌહિણી સેના સાથે, ભાઈઓ અને પુત્રો સહિત, પીઠનું રક્ષણ કરતા હતા.
6.19.21
चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः ॥ ६.१९.२१ ॥
ભીમના ચક્રરક્ષક મહાતેજસ્વી માદ્રીના બે પુત્રો હતા; દ્રૌપદીના પુત્રો અને સૌભદ્ર સહિત વેગવાન વીરો પૃષ્ઠરક્ષક હતા.
6.19.22
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः ।
सहितः पृतनाशूरैः रथमुख्यैः प्रभद्रकैः ॥ ६.१९.२२ ॥
પાંચાલ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન તેમના રક્ષક મહારથી હતા; સેનાના શૂરવીરો, મુખ્ય રથીઓ અને પ્રભદ્રકો સાથે હતા.
6.19.23
शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः ।
यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ ॥ ६.१९.२३ ॥
પછી અર્જુન દ્વારા રક્ષિત શિખંડી, ભીષ્મના વિનાશ માટે તત્પર થઈને આગળ વધ્યો, હે ભરતશ્રેષ્ઠ.
6.19.24
पृष्ठतोऽप्यर्जुनस्यासीद्युयुधानो महाबलः ।
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमोजसौ ॥ ६.१९.२४ ॥
અર્જુનની પાછળ પણ મહાબળવાન યુયુધાન હતા; ચક્રરક્ષક પાંચાલ યુધામન્યુ અને ઉત્તમૌજા હતા.
6.19.25
राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बृहद्भीः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव ॥ ६.१९.२५ ॥
કુંતીપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિર મધ્ય સેનામાં હતા; મદમસ્ત હાથીઓ ચાલતા પર્વતો જેવા મહાભયંકર લાગતા હતા.
6.19.26
अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः ।
विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थं पराक्रमी ॥ ६.१९.२६ ॥
પછી અક્ષૌહિણી સેના સાથે મહામનસ્વી પાંચાલ યજ્ઞસેન પાંડવો માટે પરાક્રમથી વિરાટની પાછળ ચાલ્યા.
6.19.27
तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः ।
नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः ॥ ६.१९.२७ ॥
હે રાજન્, તેમના રથો પર સૂર્ય-ચંદ્ર જેવા ઝળહળતા, ઉત્તમ સુવર્ણ આભૂષણોથી શોભતા, અનેક ચિહ્નો ધરાવતા મહાધ્વજો હતા.
6.19.28
समुत्सार्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः ।
भ्रातृभिः सहपुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम् ॥ ६.१९.२८ ॥
પછી પાછળથી ખસીને મહારથી ધૃષ્ટદ્યુમ્ને પોતાના ભાઈઓ અને પુત્રો સાથે યુધિષ્ઠિરની રક્ષા કરી.
6.19.29
त्वदीयानां परेषां च रथेषु विपुलान्ध्वजान् ।
अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्थौ महाकपिः ॥ ६.१९.२९ ॥
તમારી અને શત્રુઓની રથો પરની વિશાળ ધ્વજાઓને પરાજિત કરીને, અર્જુનના રથ પર એકલો મહાકપિ (હનુમાન) ઊભો હતો.
6.19.30
पदातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः ।
अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः ॥ ६.१९.३० ॥
પરંતુ ભીમસેનના રક્ષક એવા અનેક સેંકડો હજાર પાયદળો તલવાર, શક્તિ અને ઋષ્ટિ હાથમાં લઈને આગળ ચાલ્યા.
6.19.31
वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः ॥ ६.१९.३१ ॥
મદજળ વહેતા ગંડસ્થળ અને મુખવાળા દસ હજાર હાથીઓ, સોનાની જાળીઓથી ચમકતા પર્વતો જેવા શૂર ઊભા હતા.
6.19.32
क्षरन्त इव जीमूता महार्हाः पद्मगन्धिनः ।
राजानमन्वयुः यश्चाज्जीमूता इव वार्षिकाः ॥ ६.१९.३२ ॥
ઝરતા મેઘો જેવા, કિંમતી અને કમળની સુગંધવાળા તેઓ રાજાની પાછળ ચાલ્યા, જાણે વર્ષાઋતુના મેઘ.
6.19.33
भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम् ।
प्रचकर्ष महासैन्यं दुराधर्षो महामनाः ॥ ६.१९.३३ ॥
ભીમસેને ભયંકર ગદાને પરિઘની જેમ ખેંચીને મહાસેનાને આગળ ધપાવી; તે દુર્ધર્ષ અને મહામનસ્વી હતો.
6.19.34
तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तमिव वाहिनीम् ।
न शेकुः सर्वयोधास्ते प्रतिवीक्षितुमन्तिके ॥ ६.१९.३४ ॥
સૂર્યની જેમ જોવા મુશ્કેલ, સેનાને તપાવતા તેને બધા યોદ્ધાઓ નજીકથી સામે જોઈ શક્યા નહીં.
6.19.35
वज्रो नामैष स व्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः ।
चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना ॥ ६.१९.३५ ॥
આ વજ્ર નામનો વ્યૂહ છે; નિર્ભય, સર્વ દિશાએ મુખવાળો, ધનુષ-વીજળીની ધ્વજાવાળો, ભયંકર, ગાંડીવધારી દ્વારા રક્ષિત.
6.19.36
यं प्रतिव्यूहय् तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् ।
अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः ॥ ६.१९.३६ ॥
તમારી સેના સામે પાંડવો જે વ્યૂહ રચીને ઊભા છે, તે માનવલોકમાં અજેય છે, પાંડવોથી સંપૂર્ણ રક્ષિત.
6.19.37
संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
प्रववौ पृष्ठतो वायुर्निरभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥ ६.१९.३७ ॥
સંધ્યા સમયે સેનાઓ ઊભી હતી ત્યારે સૂર્યોદયની દિશા તરફ પાછળથી પવન વાયો; વાદળ વિનાના આકાશમાં તે ગર્જના કરતો હતો.
6.19.38
विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः ।
रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत् ॥ ६.१९.३८ ॥
બધી દિશાઓમાંથી પવન વાયો; નીચે નીચે કાંકરા ખેંચતો વાયો. ધૂળ ઊડી અને મહાન અંધકાર બનીને જગતને ઢાંકી દીધું.
6.19.39
पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ ।
उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना ॥ ६.१९.३९ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! એક મોટી ઉલ્કા પૂર્વાભિમુખ થઈને પડી; ઉગતા સૂર્યને અથડાઈ મોટા અવાજ સાથે તૂટી પડી.
6.19.40
अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ ।
निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च ॥ ६.१९.४० ॥
પછી, હે ભરતશ્રેષ્ઠ! સેનાઓ યુદ્ધ માટે સજ્જ થતી હતી ત્યારે સૂર્ય તેજહીન થઈને ઊગ્યો; ગર્જના સાથે પૃથ્વી ધ્રૂજી ઉઠી.
6.19.41
व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ ।
निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् ।
प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.१९.४१ ॥
ત્યારે, હે ભરતશ્રેષ્ઠ, રાજન! અવાજ સાથે પૃથ્વી ફાટી; બધી દિશાઓમાં વીજળી જેવા અનેક ભયંકર ગર્જન થયા. પ્રચંડ ધૂળ ઊઠી; કંઈ સમજાયું નહીં.
6.19.42
ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना ।
किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः ॥ ६.१९.४२ ॥
પવન વડે અચાનક હલાવાતી ધ્વજાઓ, નાની ઘંટડીઓની જાળીથી બાંધેલી, સોનાની માળાઓ અને ઉત્તમ વસ્ત્રોથી શણગારેલી.
6.19.43
महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् ।
सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव ॥ ६.१९.४३ ॥
મોટી પતાકાઓવાળું, સૂર્ય સમાન તેજસ્વી એ સર્વ તાડવનની જેમ ઝણઝણાટથી ભરાઈ ગયું હતું.
6.19.44
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः ।
व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६.१९.४४ ॥
આ રીતે પુરુષવ્યાઘ્ર, યુદ્ધમાં આનંદ માણનારા પાંડવો તમારા પુત્રની સેના સામે વ્યૂહ રચીને ઊભા રહ્યા.
6.19.45
ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ ।
दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम् ॥ ६.१९.४५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, યોદ્ધાઓની મજ્જા ગળી જતા હોય તેમ, આગળ ગદા હાથમાં લઈને ઊભેલા ભીમસેનને જોઈને.