महाभारत · अध्याय 6.19
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.19.1
अर्क्षांहिणीं दशैकां च व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
कथमल्पेन सैन्येन प्रत्यव्यूहत पाण्डवः ॥ ६.१९.१ ॥
अकरा अक्षौहिणी सेना व्यूहात उभी असलेली पाहून युधिष्ठिराने थोड्या सैन्याने कसा प्रतिव्यूह रचला?
6.19.2
यो वेद मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
कथं भीष्मं स कौन्तेयः प्रत्ययूहत सञ्जय ॥ ६.१९.२ ॥
मानुष, दैव, गांधर्व आणि आसुर व्यूह जाणणाऱ्या त्या कौंतेयाने भीष्माविरुद्ध कसा व्यूह रचला, हे संजया?
6.19.3
धार्तराष्ट्राण्यनीकानि दृष्ट्वा व्यूढानि पाण्डवः ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम् ॥ ६.१९.३ ॥
धृतराष्ट्रपुत्रांची सेना व्यूहात उभी असलेली पाहून धर्मात्मा पांडव धर्मराज धनंजयाला म्हणाला.
6.19.4
महर्षेर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पतेः ।
संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् ॥ ६.१९.४ ॥
प्रिया, महर्षी बृहस्पतीच्या वचनानुसार जाणते सांगतात: थोड्या सैन्याला एकत्र ठेवून लढवावे आणि मोठ्या सैन्याचा इच्छेप्रमाणे विस्तार करावा.
6.19.5
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ।
अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीयः सुतरां परैः ॥ ६.१९.५ ॥
थोड्या सैन्यासाठी सूचीमुख व्यूह योग्य आहे; तो अनेकांसोबत एकत्र राहतो. आपले सैन्य शत्रूपेक्षा आणखी लहान आहे.
6.19.6
एतद्वचनमाज्ञाय महर्षेर्व्यूह पाण्डव ।
एतच्छ्रुत्वा धर्मराजं प्रत्यभाषत पाण्डवः ॥ ६.१९.६ ॥
महर्षींचे हे वचन जाणून आणि ऐकून पांडव धर्मराजाला उत्तरला.
6.19.7
एष व्यूहामि ते व्यूहं राजसत्तम दुर्जयम् ।
अचलं नाम वज्राख्यं विहितं वज्रपाणिना ॥ ६.१९.७ ॥
हे राजश्रेष्ठा, वज्रपाणी (इंद्र) याने विहित केलेला, वज्र नावाचा, अचल, दुर्जय असा हा व्यूह मी तुमच्यासाठी रचतो.
6.19.8
यः स वात इवोद्भूतः समरे दुःसहः परैः ।
स नः पुरो योत्सयते वै भीमः प्रहरतां वरः ॥ ६.१९.८ ॥
युद्धात वाऱ्यासारखा उसळलेला, शत्रूंना असह्य असा जो भीम, प्रहार करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, तो खरोखरच आमच्यापुढे लढेल.
6.19.9
तेजांसि रिपुसैन्यानां मृद्गन्पुरुषसत्तमः ।
अग्नेऽग्रणीर्योत्स्यति नो युद्धोपायविचक्षणः ॥ ६.१९.९ ॥
शत्रुसैन्याचे तेज मर्दन करणारा, अग्नीचा अग्रणी, युद्धोपायांत निपुण, पुरुषश्रेष्ठ तो आमच्यासाठी लढेल.
6.19.10
यं दृष्ट्वा कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमाः ।
निवर्तिष्यन्ति संत्रस्ताः सिंहं क्षुद्रमृगा यथा ॥ ६.१९.१० ॥
त्याला पाहून दुर्योधनप्रमुख सर्व कौरव, सिंहाला पाहून लहान हरणे जशी घाबरून माघार घेतात तसे भयभीत होऊन परततील.
6.19.11
तं सर्वे संश्रयिष्यामः प्राकारमकुतोभयाः ।
भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं देवाराजमिवामराः ॥ ६.१९.११ ॥
आपण सर्व निर्भय होऊन त्यालाच तटबंदी मानून आश्रय घेऊ; प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीमाला, देव जसे देवराज इंद्राला आश्रय घेतात तसे.
6.19.12
न हि सोऽस्ति पुमाँल्लोके यः संक्रुद्धं वृकोदरम् ।
द्रष्टुमत्युग्रकर्माणं विषहेत नरर्षभम् ॥ ६.१९.१२ ॥
जगात असा कोणताही पुरुष नाही जो क्रुद्ध वृकोदराला, अत्यंत उग्र कर्म करणाऱ्या त्या नरश्रेष्ठाला, पाहण्यासही सहन करू शकेल.
6.19.13
भीमसेनो गदां बिभ्रद्वज्रसारमयीं दृढाम् ।
चरन्वेगेन महता समुद्रमपि शोषयेत् ॥ ६.१९.१३ ॥
वज्राच्या सारापासून बनलेली दृढ गदा धारण करून, महान वेगाने चालणारा भीमसेन समुद्रालाही शोषून टाकू शकेल.
6.19.14
भीमसेनं तदा राजन्दर्शयस्व महाबलम् ।
केकया धृष्टकेतुश्च चेकितानश्च वीर्यवान् ॥ ६.१९.१४ ॥
हे राजा, तेव्हा महाबली भीमसेनाला दाखवा; केकय, धृष्टकेतू आणि पराक्रमी चेकितानही पुढे येवोत.
6.19.15
एते गच्छन्तु सामात्याः प्रकर्षन्तो जनाधिप ।
धृतराष्ट्रस्य दायादानिति बीभत्सुरब्रवीत् ॥ ६.१९.१५ ॥
हे जनाधिपा, हे सर्व अमात्यांसह जाऊन धृतराष्ट्राच्या वारसांना ओढून आणोत, असे बीभत्सू (अर्जुन) म्हणाला.
6.19.16
ब्रुवाणं तु तथा पार्थं सर्वसैन्यानि भारत ।
अपूजयंस्तदा वाग्भिरनुकूलाभिराहवे ॥ ६.१९.१६ ॥
हे भारता, पार्थ (अर्जुन) असे बोलत असताना, युद्धात सर्व सैन्यांनी अनुकूल शब्दांनी त्याचा गौरव केला.
6.19.17
एवमुक्त्वा महाबाहुस्तथा चक्रे धनञ्जयः ।
व्यूह्य तानि बलान्याशु प्रययौ फल्गुनस्तथा ॥ ६.१९.१७ ॥
महाबाहू धनंजयाने (अर्जुनाने) असे सांगून तसेच केले; ती सेना व्यूहात रचून फल्गुनही त्वरेने पुढे गेला.
6.19.18
संप्रयातान्कुरून्दृष्ट्वा पाण्डंवानां महाचमूः ।
गङ्गेव पूर्णा स्तिमिता स्पन्दमाना व्यदृश्यत ॥ ६.१९.१८ ॥
कौरवांना पुढे येताना पाहून पांडवांची महासेना दुथडी भरलेल्या गंगेप्रमाणे स्थिर आणि तरीही कंपित दिसू लागली.
6.19.19
भीमसेनोऽग्रणीस्तेषां धृष्टद्युम्नश्च वीर्यवान् ।
नकुलः सहदेवश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ॥ ६.१९.१९ ॥
भीमसेन त्यांचा अग्रणी होता; पराक्रमी धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव आणि राजा धृष्टकेतूही होते.
6.19.20
विराटश्च ततः पश्चाद्राजाथाक्षौहिणीवृतः ।
भ्रातृभिः सह पुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षत पृष्ठतः ॥ ६.१९.२० ॥
नंतर मागून राजा विराट एका अक्षौहिणीसह, भाऊ व पुत्रांसह त्यांच्या पाठीचे रक्षण करत होता.
6.19.21
चक्ररक्षौ तु भीमस्य माद्रीपुत्रौ महाद्युती ।
द्रौपदेयाः ससौभद्राः पृष्ठगोपास्तरस्विनः ॥ ६.१९.२१ ॥
भीमाचे चक्ररक्षक महातेजस्वी माद्रीचे दोन पुत्र होते; द्रौपदीचे पुत्र आणि सौभद्रासह वेगवान वीर पृष्ठरक्षक होते.
6.19.22
धृष्टद्युम्नश्च पाञ्चाल्यस्तेषां गोप्ता महारथः ।
सहितः पृतनाशूरैः रथमुख्यैः प्रभद्रकैः ॥ ६.१९.२२ ॥
पांचाल धृष्टद्युम्न त्यांचा रक्षक महारथी होता; सेनेतील शूर, प्रमुख रथी व प्रभद्रकांसह तो होता.
6.19.23
शिखण्डी तु ततः पश्चादर्जुनेनाभिरक्षितः ।
यत्तो भीष्मविनाशाय प्रययौ भरतर्षभ ॥ ६.१९.२३ ॥
नंतर अर्जुनाने रक्षिलेला शिखंडी, भीष्माच्या नाशासाठी उत्सुक होऊन पुढे गेला, हे भरतर्षभ.
6.19.24
पृष्ठतोऽप्यर्जुनस्यासीद्युयुधानो महाबलः ।
चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमोजसौ ॥ ६.१९.२४ ॥
अर्जुनाच्या मागेही महाबली युयुधान होता; चक्ररक्षक दोन पांचाल युधामन्यु आणि उत्तमौजा होते.
6.19.25
राजा तु मध्यमानीके कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
बृहद्भीः कुञ्जरैर्मत्तैश्चलद्भिरचलैरिव ॥ ६.१९.२५ ॥
कुंतीपुत्र राजा युधिष्ठिर मध्यमसैन्यात होता; मदोन्मत्त हत्ती चालणाऱ्या पर्वतांसारखे भयंकर दिसत होते.
6.19.26
अक्षौहिण्याथ पाञ्चाल्यो यज्ञसेनो महामनाः ।
विराटमन्वयात्पश्चात्पाण्डवार्थं पराक्रमी ॥ ६.१९.२६ ॥
नंतर अक्षौहिणी सेनेसह महामनस्वी पांचाल यज्ञसेन पांडवांसाठी पराक्रमाने विराटामागे गेला.
6.19.27
तेषामादित्यचन्द्राभाः कनकोत्तमभूषणाः ।
नानाचिह्नधरा राजन्रथेष्वासन्महाध्वजाः ॥ ६.१९.२७ ॥
हे राजा, त्यांच्या रथांवर सूर्यचंद्रासारखे तेजस्वी, उत्तम सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले, नाना चिन्हे धारण करणारे मोठे ध्वज होते.
6.19.28
समुत्सार्य ततः पश्चाद्धृष्टद्युम्नो महारथः ।
भ्रातृभिः सहपुत्रैश्च सोऽभ्यरक्षद्युधिष्ठिरम् ॥ ६.१९.२८ ॥
नंतर मागे सरून महारथी धृष्टद्युम्न आपले बंधू व पुत्र यांच्यासह युधिष्ठिराचे रक्षण करत होता.
6.19.29
त्वदीयानां परेषां च रथेषु विपुलान्ध्वजान् ।
अभिभूयार्जुनस्यैको रथे तस्थौ महाकपिः ॥ ६.१९.२९ ॥
तुमच्या आणि शत्रूंच्या रथांवरील विशाल ध्वजांना मागे टाकत, अर्जुनाच्या रथावर एकटा महाकपी (हनुमान) उभा होता.
6.19.30
पदातास्त्वग्रतोऽगच्छन्नसिशक्त्यृष्टिपाणयः ।
अनेकशतसाहस्रा भीमसेनस्य रक्षिणः ॥ ६.१९.३० ॥
पण भीमसेनाचे रक्षक असलेले अनेक शेकडो हजार पायदळ तलवारी, शक्ती आणि ऋष्टी हातात घेऊन पुढे गेले.
6.19.31
वारणा दशसाहस्राः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
शूरा हेममयैर्जालैर्दीप्यमाना इवाचलाः ॥ ६.१९.३१ ॥
मदजल वाहणाऱ्या गंडस्थळ व मुखांचे दहा हजार हत्ती, सोन्याच्या जाळ्यांनी चमकत पर्वतांसारखे शूर उभे होते.
6.19.32
क्षरन्त इव जीमूता महार्हाः पद्मगन्धिनः ।
राजानमन्वयुः यश्चाज्जीमूता इव वार्षिकाः ॥ ६.१९.३२ ॥
झरणाऱ्या मेघांप्रमाणे, मौल्यवान आणि कमळगंधी ते राजाच्या मागे चालले, जणू पावसाळी मेघ.
6.19.33
भीमसेनो गदां भीमां प्रकर्षन्परिघोपमाम् ।
प्रचकर्ष महासैन्यं दुराधर्षो महामनाः ॥ ६.१९.३३ ॥
भीमसेनाने भयंकर गदा परिघाप्रमाणे ओढत महासैन्याला पुढे नेले; तो दुर्धर्ष आणि महामनस्वी होता.
6.19.34
तमर्कमिव दुष्प्रेक्ष्यं तपन्तमिव वाहिनीम् ।
न शेकुः सर्वयोधास्ते प्रतिवीक्षितुमन्तिके ॥ ६.१९.३४ ॥
सूर्याप्रमाणे पाहण्यास कठीण, सैन्याला तापवणाऱ्या त्याला सर्व योद्धे जवळून थेट पाहू शकले नाहीत.
6.19.35
वज्रो नामैष स व्यूहो निर्भयः सर्वतोमुखः ।
चापविद्युद्ध्वजो घोरो गुप्तो गाण्डीवधन्वना ॥ ६.१९.३५ ॥
हा वज्र नावाचा व्यूह आहे; निर्भय, सर्व दिशांना तोंड असलेला, धनुष्य-विजेच्या ध्वजांचा, भयंकर, गांडीवधारीने रक्षिलेला.
6.19.36
यं प्रतिव्यूहय् तिष्ठन्ति पाण्डवास्तव वाहिनीम् ।
अजेयो मानुषे लोके पाण्डवैरभिरक्षितः ॥ ६.१९.३६ ॥
आपल्या सैन्यासमोर पांडव ज्या व्यूहाची रचना करून उभे आहेत, तो मानवलोकात अजेय असून पांडवांनी पूर्णपणे रक्षिलेला आहे.
6.19.37
संध्यां तिष्ठत्सु सैन्येषु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
प्रववौ पृष्ठतो वायुर्निरभ्रे स्तनयित्नुमान् ॥ ६.१९.३७ ॥
संध्याकाळी सैन्ये उभी असताना, सूर्योदयाच्या दिशेने मागून वारा वाहू लागला; मेघरहित आकाशात तो गर्जत होता.
6.19.38
विष्वग्वाताश्च विववुर्नीचैः शर्करकर्षिणः ।
रजश्चोद्धूयत महत्तम आच्छादयञ्जगत् ॥ ६.१९.३८ ॥
सर्व दिशांनी वारे वाहू लागले; जमिनीलगत खडी ओढत ते वाहिले. धूळ उठली आणि महाअंधकार होऊन जगाला झाकून टाकले.
6.19.39
पपात महती चोल्का प्राङ्भुखी भरतर्षभ ।
उद्यन्तं सूर्यमाहत्य व्यशीर्यत महास्वना ॥ ६.१९.३९ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! एक मोठी उल्का पूर्वाभिमुख होऊन पडली; उगवणाऱ्या सूर्याला धडकून ती मोठ्या आवाजात फुटली.
6.19.40
अथ संनह्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ ।
निष्प्रभोऽभ्युद्ययौ सूर्यः सघोषं भूश्चचाल च ॥ ६.१९.४० ॥
मग, हे भरतश्रेष्ठा! सैन्ये युद्धासाठी सज्ज होत असताना, सूर्य तेजहीन होऊन उगवला; गर्जनेसह पृथ्वी हादरली.
6.19.41
व्यशीर्यत सनादा च भूस्तदा भरतर्षभ ।
निर्घाता बहवो राजन्दिक्षु सर्वासु चाभवन् ।
प्रादुरासीद्रजस्तीव्रं न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.१९.४१ ॥
तेव्हा, हे भरतश्रेष्ठा, राजा! आवाजासह पृथ्वी भेगली; सर्व दिशांनी वज्रपातासारखे अनेक भयंकर आवाज झाले. प्रचंड धूळ उठली; काहीच ओळखता येईना.
6.19.42
ध्वजानां धूयमानानां सहसा मातरिश्वना ।
किङ्किणीजालबद्धानां काञ्चनस्रग्वराम्बरैः ॥ ६.१९.४२ ॥
वाऱ्याने अचानक हलवल्या जाणाऱ्या ध्वजा, लहान घंटांच्या जाळ्यांनी बांधलेल्या, सोन्याच्या माळा आणि उत्तम वस्त्रांनी सजलेल्या.
6.19.43
महतां सपताकानामादित्यसमतेजसाम् ।
सर्वं झणझणीभूतमासीत्तालवनेष्विव ॥ ६.१९.४३ ॥
मोठ्या पताकांसह, सूर्यासमान तेजस्वी असलेले ते सर्व ताडवनांप्रमाणे झणझणाटाने भरून गेले होते.
6.19.44
एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा युद्धनन्दिनः ।
व्यवस्थिताः प्रतिव्यूह्य तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६.१९.४४ ॥
याप्रमाणे पुरुषव्याघ्र, युद्धात आनंदणारे पांडव तुमच्या पुत्राच्या सेनेसमोर व्यूह रचून उभे राहिले.
6.19.45
ग्रसन्त इव मञ्जानो योधानां भरतर्षभ ।
दृष्ट्वाग्रतो भीमसेनं गदापाणिमवस्थितम् ॥ ६.१९.४५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, योद्ध्यांची मज्जा गिळत असल्यासारखा, पुढे गदा हाती घेऊन उभ्या असलेल्या भीमसेनाला पाहून.