महाभारत · अध्याय 6.20
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.20.1
सूर्योदये सञ्जय के नु पूर्वं ।
युयुत्सवो हृष्यमाणा इवासन्।
मामका वा भीष्मनेत्राः समीपे ।
पाण्डवा वा भीमनेत्रास्तदानीम् ॥ ६.२०.१ ॥
संजया, सूर्योदयाच्या वेळी आधी युद्धाची इच्छा करणारे आनंदित होते का? भीष्म ज्यांचे नेते होते ते माझे लोक, की भीम ज्यांचे नेते होते ते पांडव, त्या वेळी जवळ होते का?
6.20.2
केषां जघन्यौ समसूर्यौ सवायू ।
केषां सेनां श्वापदाश्चाभषन्त ।
केषां यूनां मुखवर्णाः प्रसन्नाः ।
सर्वं ह्येतद्ब्रूहि तत्त्वं यथावत् ॥ ६.२०.२ ॥
कोणाचे मागील भाग सूर्यासारखे तेजस्वी व वाऱ्यासह होते? कोणाच्या सैन्यात हिंस्र पशू गर्जले? कोणत्या तरुणांचे चेहरे प्रसन्न होते? हे सर्व यथार्थपणे सांग.
6.20.3
उभे सेने तुल्यमिवोपयाते ।
उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र।
उभे चित्रे वनराजिप्रकाशे ।
तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे ॥ ६.२०.३ ॥
हे नरेंद्रा, दोन्ही सैन्ये जणू समानपणे जवळ आली होती. दोन्ही व्यूह आनंदी रूपाचे होते. दोन्ही विचित्र, वनराजींप्रमाणे तेजस्वी होते; तसेच दोन्ही हत्ती, रथ व घोड्यांनी भरलेली होती.
6.20.4
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे ।
तथैवोभे भारत दुर्विषह्ये ।
तथैवोभे स्वर्गजयाय सृष्टे ।
तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे ॥ ६.२०.४ ॥
दोन्ही सैन्ये विशाल व भयंकर रूपाची होती. हे भरतवंशजा, तसेच दोन्ही अनिवार्य होती. तसेच दोन्ही स्वर्गविजयासाठी निर्माण झाली होती; तसेच दोन्ही सत्पुरुषांनी सेवन केलेली होती.
6.20.5
पश्चान्मुखाः कुरवो धार्तराष्ट्राः ।
स्थिताः पार्थाः प्राङ्मुखा योत्स्यमानाः ।
दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां ।
देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम् ॥ ६.२०.५ ॥
धृतराष्ट्राचे पुत्र कौरव पश्चिमाभिमुख उभे होते; पृथेचे पुत्र पांडव पूर्वाभिमुख, युद्धास सिद्ध होऊन उभे होते. कौरवांचे सैन्य दैत्यराजाच्या सैन्यासारखे, तर पांडवांचे सैन्य देवेंद्राच्या सैन्यासारखे होते.
6.20.6
शीतो वायुः पृष्ठतः पाण्डवानां ।
धार्तराष्ट्राञ्श्वापदा व्याहरन्त ।
गजेन्द्राणां मदगन्धांश्च तीव्रा-
न्न सेहिरे तव पुत्रस्य नागाः ॥ ६.२०.६ ॥
पाण्डवांकडून मागून थंड वारा वाहू लागला; हिंस्र पशू धृतराष्ट्रपुत्रांविरुद्ध गर्जू लागले. तुमच्या पुत्राचे हत्ती गजेंद्रांचा तीव्र मदगंध सहन करू शकले नाहीत.
6.20.7
दुर्योधनो हस्तिनं पद्मवर्णं ।
सुवर्णकक्षं जालवन्तं प्रभिन्नम् ।
समास्थितो मध्यगतः कुरूणां ।
संस्तूयमानो बन्दिभिर्मागधैश्च ॥ ६.२०.७ ॥
दुर्योधन कमळासारख्या रंगाच्या, सोनेरी कक्षा बांधलेल्या, जाळीदार अलंकारांनी सजलेल्या, मदोन्मत्त हत्तीवर आरूढ होता. कुरूंच्या मध्यभागी असलेला तो बंदी व मागधांकडून स्तुत होत होता.
6.20.8
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्रं ।
सौवर्णस्रग्भ्राजति चोत्तमाङ्गे ।
तं सर्वतः शकुनिः पार्वतीयैः ।
सार्धं गान्धारैर्याति गान्धारराजः ॥ ६.२०.८ ॥
चंद्रासारखा तेजस्वी पांढरा छत्र त्याच्या मस्तकावर चमकत होता; सोन्याची माळ त्यावर शोभत होती. त्याच्याभोवती गांधारराज शकुनि पर्वतीय लोकांसह व गांधारांसह चालला होता.
6.20.9
भीष्मोऽग्रतः सर्वसैन्यस्य वृद्धः ।
श्वेतच्छत्रः श्वेतधनुः सखङ्गः ।
श्वेतोष्णीषः पाण्डुरेण ध्वजेन ।
श्वेतैरश्वैः श्वेतशैलप्रकाशैः ॥ ६.२०.९ ॥
सर्व सैन्याच्या अग्रभागी वृद्ध भीष्म होते; त्यांचा छत्र पांढरा, धनुष्य पांढरे, हाती खड्ग; पगडी पांढरी, ध्वज फिकट पिवळसर; त्यांचे घोडे पांढऱ्या पर्वतांसारखे चमकत होते.
6.20.10
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्राश्च सर्वे ।
बाह्लीकानामेकदेशः शलश्च।
ये चाम्बष्ठाः क्षत्रिया ये च सिन्धो-
स्तथा सौवीराः पञ्चनदाश्च शूराः ॥ ६.२०.१० ॥
त्याच्या सैन्यात धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र, बाह्लिकांचा एक भाग, शल्य, अंबष्ठ क्षत्रिय, सिंधुदेशीय, सौवीर आणि शूर पंचनदवासी होते.
6.20.11
शोणैर्हयै रुक्मरथो महात्मा ।
द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्वः ।
आप्तो गुरुः प्रथितः सर्वराज्ञां ।
पश्चाच्चमूमिन्द्र इवाभियाति ॥ ६.२०.११ ॥
लाल घोड्यांनी जोडलेल्या सुवर्णरथात बसलेले, हातात धनुष्य धरलेले, अढळ धैर्याचे महात्मे द्रोण, सर्व राजांचे विश्वासू आणि प्रसिद्ध गुरू, इंद्रासारखे सैन्याच्या मागून पुढे जात आहेत.
6.20.12
वार्धक्षत्रिः सर्वसैन्यस्य मध्ये ।
भूरिश्रवाः पुरुमित्रो जयश्च।
साल्वा मत्स्याः केकयाश्चेति सर्वे ।
गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमानाः ॥ ६.२०.१२ ॥
संपूर्ण सैन्याच्या मध्यभागी वार्धक्षत्री (जयद्रथ), भूरिश्रवा, पुरुमित्र आणि जय, तसेच साल्व, मत्स्य आणि केकय — हे सर्व बंधू हत्ती-सैन्यासह युद्ध करण्यास सज्ज आहेत.
6.20.13
शारद्वतश्चोत्तरधूर्महात्मा ।
महेष्वासो गौतमश्चित्रयोधी।
शकैः किरातैर्यवनैः पह्लवैश्च ।
सार्धं चमूमुत्तरतोऽभियाति ॥ ६.२०.१३ ॥
शारद्वत (कृप) हे उत्तरेकडील अग्रभागी असलेले महात्मे, महाधनुर्धर गौतम आणि विविध युद्धकौशल्य असलेले वीर — शक, किरात, यवन आणि पह्लवांसह उत्तरेकडून सैन्य पुढे नेत आहेत.
6.20.14
महारथैर्वष्णिभोजैः सुगुप्तं ।
सुराष्ट्रकैर्विदितैरात्तशस्त्रैः ।
बृहद्बलं कृतवर्माभिगुप्तं ।
बलं त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति ॥ ६.२०.१४ ॥
महारथी वृष्णि आणि भोजांनी उत्तम रीतीने संरक्षिलेले, प्रसिद्ध आणि शस्त्रधारी सुराष्ट्रकांसह, कृतवर्म्याने रक्षिलेले आपले विशाल सैन्य दक्षिणेकडून पुढे सरकत आहे.
6.20.15
संशप्तकानामयुतं रथानां ।
मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टाः।
येनार्जुनस्तेन राजन्कृतास्त्राः ।
प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्च शूराः ॥ ६.२०.१५ ॥
'अर्जुनाला जिंकणारा मृत्यूवर विजय मिळवील' अशी शपथ घेतलेले संशप्तकांचे दहा हजार रथ; हे राजा, ज्याच्या हाती अर्जुन पराजित होईल त्याच्यासह, अस्त्रविद्येत निपुण आपले त्रिगर्त शूरही पुढे सरकत आहेत.
6.20.16
साग्रं शतसहस्रं तु नागानां तव भारत ।
नागेनागे रथशतं शतमश्वा रथेरथे ॥ ६.२०.१६ ॥
हे भारता, आपले हत्ती एक लाखांहून अधिक आहेत. प्रत्येक हत्तीबरोबर शंभर रथ आणि प्रत्येक रथासोबत शंभर घोडे आहेत.
6.20.17
अश्वेऽश्वे दश धानुष्का धानुष्के शत चर्मिणः ।
एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत ॥ ६.२०.१७ ॥
प्रत्येक घोड्यासह दहा धनुर्धर, आणि प्रत्येक धनुर्धरासह शंभर ढालधारी आहेत. हे भारता, याप्रमाणे भीष्माने आपल्या सैन्याच्या तुकड्या व्यूहरचनेत मांडल्या आहेत.
6.20.18
संव्यूह्य मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् ।
दिवसेदिवसे प्राप्ते भीष्मः शान्तनवोऽग्रणीः ॥ ६.२०.१८ ॥
मानुष, दैव, गांधर्व आणि आसुर व्यूहांची रचना करून, दररोज युद्धाचा दिवस आला तेव्हा शंतनूचा पुत्र भीष्म हाच अग्रणी होता.
6.20.19
महारथौघविपुलः समुद्र इव घोषवान् ।
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूहः प्रत्यङ्मुखो युधि ॥ ६.२०.१९ ॥
महारथींच्या समूहांनी विशाल, समुद्रासारखा गर्जणारा, भीष्माने रचलेला धृतराष्ट्रपुत्रांचा व्यूह युद्धात पश्चिमाभिमुख आहे.
6.20.20
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र ।
भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम्।
तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रघर्षां ।
यस्या नेता केशवश्चार्जुनश्च ॥ ६.२०.२० ॥
संजय म्हणाला: हे नरेंद्रा, आपली सेना अनंत रूपांची आणि भयंकर आहे, पण पांडवांची तशी नाही. केशव आणि अर्जुन ज्याचे नेते आहेत, तीच विशाल आणि दुर्धर्ष आहे असे मी मानतो.