મહાભારત · અધ્યાય 6.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.32.1
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम् ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ६.३२.१ ॥
હે પુરુષોત્તમ! તે બ્રહ્મ શું છે? અધ્યાત્મ શું છે? કર્મ શું છે? અધિભૂત કોને કહેવાયું છે અને અધિદૈવ કોને કહેવાય છે?
6.32.2
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसीदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ६.३२.२ ॥
હે મધુસૂદન! આ દેહમાં અધિયજ્ઞ કોણ છે અને કેવી રીતે છે? મૃત્યુના સમયે નિયતાત્મા લોકો તમને કેવી રીતે જાણે છે?
6.32.3
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ६.३२.३ ॥
અક્ષર જ પરમ બ્રહ્મ છે. સ્વભાવને અધ્યાત્મ કહેવાય છે. પ્રાણીઓના ભાવ અને ઉત્પત્તિને કરનાર વિસર્ગ કર્મ નામે ઓળખાય છે.
6.32.4
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ६.३२.४ ॥
ક્ષર ભાવ એ અધિભૂત છે; પુરુષ એ અધિદૈવ છે. હે દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ! આ દેહમાં અધિયજ્ઞ હું જ છું.
6.32.5
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ६.३२.५ ॥
અંતકાળે કેવળ મારું સ્મરણ કરતાં દેહ છોડીને જે પ્રયાણ કરે છે, તે મારા ભાવને પામે છે; આમાં સંશય નથી.
6.32.6
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६.३२.६ ॥
હે કૌંતેય! અંતે જે જે ભાવનું સ્મરણ કરતાં દેહ છોડે છે, તે ભાવમાં સદા લીન રહેવાથી તે તે જ ભાવને પામે છે.
6.32.7
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ६.३२.७ ॥
તેથી સર્વ સમયે મારું સ્મરણ કર અને યુદ્ધ કર. મારામાં મન અને બુદ્ધિ અર્પણ કરીશ તો નિઃસંશય તું મને જ પામીશ.
6.32.8
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसाऽनान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ६.३२.८ ॥
અભ્યાસયોગથી યુક્ત, બીજે ન જતા ચિત્ત વડે, હે પાર્થ, સતત ચિંતન કરનાર તે પરમ દિવ્ય પુરુષને પામે છે.
6.32.9
कविं पुराणमनुशासितार-
मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ६.३२.९ ॥
કવિ, પુરાતન, શાસક, અણુથી પણ સૂક્ષ્મ, સર્વને ધારણ કરનાર, અચિંત્ય રૂપવાળા, સૂર્યવર્ણ, અંધકારથી પર એવા તેનું જે સ્મરણ કરે છે.
6.32.10
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन ।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य-
क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ६.३२.१० ॥
પ્રયાણ સમયે અચળ મન વડે, ભક્તિથી યુક્ત અને યોગબળથી, ભ્રમરોની વચ્ચે પ્રાણને સારી રીતે સ્થાપીને તે પરમ દિવ્ય પુરુષને પામે છે.
6.32.11
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ।
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ६.३२.११ ॥
વેદજ્ઞો જેને અક્ષર કહે છે, વીતરાગ યતિઓ જેમાં પ્રવેશે છે, જેની ઇચ્છાથી બ્રહ્મચર્ય આચરે છે, તે પદ હું તને સંક્ષેપમાં કહીશ.
6.32.12
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणां ॥ ६.३२.१२ ॥
સર્વ દ્વારોને સંયમિત કરીને, મનને હૃદયમાં રોકીને, પોતાના પ્રાણને મૂર્ધામાં સ્થાપીને, યોગધારણામાં સ્થિત થઈને.
6.32.13
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्दें स याति परमां गतिम् ॥ ६.३२.१३ ॥
ॐ એ એકાક્ષર બ્રહ્મનું ઉચ્ચારણ કરતાં અને મારું સ્મરણ કરતાં જે દેહ ત્યજીને પ્રયાણ કરે છે, તે પરમ ગતિ પામે છે.
6.32.14
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ६.३२.१४ ॥
અનન્ય ચિત્તથી સતત દરરોજ જે મારું સ્મરણ કરે છે, હે પાર્થ, તે નિત્યયુક્ત યોગી માટે હું સુલભ છું.
6.32.15
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ६.३२.१५ ॥
મને પ્રાપ્ત થઈને મહાત્માઓ દુઃખનું ઘર અને અશાશ્વત પુનર્જન્મ પામતા નથી; તેઓ પરમ સિદ્ધિ પામેલા છે.
6.32.16
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६.३२.१६ ॥
હે અર્જુન, બ્રહ્મલોક સુધીના સર્વ લોકો પુનરાવર્તી છે; પણ હે કૌન્તેય, મને પ્રાપ્ત થવાથી પુનર્જન્મ થતો નથી.
6.32.17
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ६.३२.१७ ॥
બ્રહ્માનો એક દિવસ હજાર યુગ સુધી ચાલે છે, અને એટલી જ હજાર યુગોની રાત્રિ છે, એમ અહોરાત્રના જાણકારો જાણે છે.
6.32.18
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यामे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ६.३२.१८ ॥
દિવસના આગમને સર્વ વ્યક્ત વસ્તુઓ અવ્યક્તમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; રાત્રિના આગમને તેઓ તે જ અવ્યક્ત નામના તત્ત્વમાં લીન થાય છે.
6.32.19
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यगमेऽवशः पार्थत प्रभवत्यहरागमे ॥ ६.३२.१९ ॥
હે પાર્થ, આ જ ભૂતસમૂહ વારંવાર ઉત્પન્ન થઈને રાત્રિ આવતાં અવશ થઈ લય પામે છે અને દિવસ આવતાં ફરી ઉદ્ભવે છે.
6.32.20
परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो व्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषुक नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ६.३२.२० ॥
પરંતુ તે અવ્યક્તથી પર બીજો એક સનાતન ભાવ છે; તે વ્યક્ત નથી, અવ્યક્ત પણ નથી; સર્વ ભૂતો નાશ પામે ત્યારે પણ તે નાશ પામતો નથી.
6.32.21
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६.३२.२१ ॥
તેને જ અવ્યક્ત અને અક્ષર કહેવામાં આવ્યું છે; તેને પરમ ગતિ કહે છે; જેને પામીને પાછા ફરતા નથી; તે મારું પરમ ધામ છે.
6.32.22
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ६.३२.२२ ॥
હે પાર્થ, તે પરમ પુરુષ અનન્ય ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થાય છે; જેના અંદર સર્વ ભૂતો રહે છે અને જેના વડે આ સર્વ વ્યાપ્ત છે.
6.32.23
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ६.३२.२३ ॥
હે ભરતર્ષભ, જે કાળે પ્રયાણ કરેલા યોગીઓ પાછા ફરે છે કે ફરતા નથી, તે કાળ હું તને કહીશ.
6.32.24
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ६.३२.२४ ॥
અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લ પક્ષ, ઉત્તરાયણના છ માસ—તે માર્ગે પ્રયાણ કરનાર બ્રહ્મવેત્તાઓ બ્રહ્મને પામે છે.
6.32.25
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मसा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ६.३२.२५ ॥
ધુમાડો, રાત્રિ, તેમજ કૃષ્ણ પક્ષ, દક્ષિણાયનના છ માસ — ત્યાં ચાંદ્ર પ્રકાશ પામીને યોગી પાછો ફરે છે.
6.32.26
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ ६.३२.२६ ॥
શુક્લ અને કૃષ્ણ — આ બે માર્ગો જગતના શાશ્વત મનાયા છે. એકથી અનાવૃત્તિએ જાય છે; બીજાથી ફરી પાછો આવે છે.
6.32.27
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ६.३२.२७ ॥
હે પાર્થ, આ બે માર્ગોને જાણનાર યોગી કોઈ પણ મોહ પામતો નથી. તેથી, હે અર્જુન, સર્વ કાળે યોગયુક્ત થા.
6.32.28
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ।
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा ।
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ६.३२.२८ ॥
વેદોમાં, યજ્ઞોમાં, તપોમાં અને દાનોમાં જે પુણ્યફળ કહેવાયું છે, તે સર્વને આ જાણીને યોગી ઓળંગી જાય છે; પરમ અને આદ્ય સ્થાન પામે છે.