ਮਹਾਂਭਾਰਤ · ਅਧਿਆਇ 6.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.32.1
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम् ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ६.३२.१ ॥
ਹੇ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ! ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਧਿਆਤਮ ਕੀ ਹੈ? ਕਰਮ ਕੀ ਹੈ? ਅਧਿਭੂਤ ਕਿਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਧਿਦੈਵ ਕਿਸਨੂੰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
6.32.2
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसीदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ६.३२.२ ॥
ਹੇ ਮਧੁਸੂਦਨ! ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਧਿਯਗ੍ਯ ਕੌਣ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੰਯਮੀ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ?
6.32.3
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ६.३२.३ ॥
ਅਕਸ਼ਰ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ। ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸਰਗ ਕਰਮ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.32.4
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ६.३२.४ ॥
ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਭਾਵ ਅਧਿਭੂਤ ਹੈ; ਪੁਰਖ ਅਧਿਦੈਵ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਹਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਅਧਿਯਗ੍ਯ ਮੈਂ ਹੀ ਹਾਂ।
6.32.5
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ६.३२.५ ॥
ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਕੇਵਲ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਸਾ ਨਹੀਂ।
6.32.6
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६.३२.६ ॥
ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ! ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਸਿਮਰਦਿਆਂ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਉਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.32.7
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ६.३२.७ ॥
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਂਗਾ।
6.32.8
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसाऽनान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ६.३२.८ ॥
ਅਭਿਆਸ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਨਾ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਨਿਰੰਤਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵਿਆ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.32.9
कविं पुराणमनुशासितार-
मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ६.३२.९ ॥
ਕਵੀ, ਪੁਰਾਤਨ, ਸ਼ਾਸਕ, ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਸੂਖਮ, ਸਭ ਦਾ ਧਾਰਕ, ਅਚਿੰਤ ਰੂਪ, ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੋ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
6.32.10
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन ।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य-
क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ६.३२.१० ॥
ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਚਲ ਮਨ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਯੋਗਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਵੱਟਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਦਿਵਿਆ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.32.11
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ।
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ६.३२.११ ॥
ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸ਼ਰ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਵੀਤਰਾਗ ਯਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਾਂਗਾ।
6.32.12
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणां ॥ ६.३२.१२ ॥
ਸਾਰੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਜਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਰੋਕ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਮੂਰਧਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਯੋਗਧਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋ ਕੇ।
6.32.13
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्दें स याति परमां गतिम् ॥ ६.३२.१३ ॥
ਓਂ ਇਸ ਇਕੱਲੇ ਅੱਖਰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਜੋ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
6.32.14
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ६.३२.१४ ॥
ਅਨਨ੍ਯ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਸ ਨਿੱਤਯੁਕਤ ਯੋਗੀ ਲਈ ਮੈਂ ਸੁਲਭ ਹਾਂ।
6.32.15
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ६.३२.१५ ॥
ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ; ਉਹ ਪਰਮ ਸਿੱਧੀ ਪਾਏ ਹੋਏ ਹਨ।
6.32.16
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६.३२.१६ ॥
ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਪਰ ਹੇ ਕੌਂਤੇਯ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.32.17
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ६.३२.१७ ॥
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨੀਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
6.32.18
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यामे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ६.३२.१८ ॥
ਦਿਨ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਿਅਕਤ ਪਦਾਰਥ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਅਵਿਅਕਤ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
6.32.19
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यगमेऽवशः पार्थत प्रभवत्यहरागमे ॥ ६.३२.१९ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹ ਹੀ ਜੀਵ-ਸਮੂਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਰਾਤ ਆਉਣ ਤੇ ਅਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਤੇ ਫਿਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
6.32.20
परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो व्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषुक नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ६.३२.२० ॥
ਪਰ ਉਸ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਨਾਤਨ ਭਾਵ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤ ਹੈ ਅਤੇ ਅਵਿਅਕਤ ਵੀ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
6.32.21
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६.३२.२१ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਅਵਿਅਕਤ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਲੋਕ ਮੁੜਦੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ।
6.32.22
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ६.३२.२२ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਉਹ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਅਨਨ੍ਯ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਟਿਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।
6.32.23
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ६.३२.२३ ॥
ਹੇ ਭਰਤਰਸ਼ਭ, ਜਿਸ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਮੁੜਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦੇ, ਉਸ ਕਾਲ ਨੂੰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ।
6.32.24
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ६.३२.२४ ॥
ਅਗਨੀ, ਜੋਤਿ, ਦਿਨ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ, ਉੱਤਰਾਇਣ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ—ਉਸ ਰਾਹ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਵੇਤਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
6.32.25
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मसा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ६.३२.२५ ॥
ਧੂੰਆਂ, ਰਾਤ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਾਲਾ ਪੱਖ, ਦੱਖਣਾਇਨ ਦੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ — ਉੱਥੇ ਚੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਯੋਗੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
6.32.26
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ ६.३२.२६ ॥
ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ — ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਾਰਗ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਕ ਨਾਲ ਅਨਾਵ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
6.32.27
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ६.३२.२७ ॥
ਹੇ ਪਾਰਥ, ਇਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਯੋਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਅਰਜੁਨ, ਸਦਾ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹੋ।
6.32.28
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ।
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा ।
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ६.३२.२८ ॥
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਯੋਗੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਮ ਅਤੇ ਆਦਿ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।