महाभारत · अध्याय 6.32
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.32.1
किं तद्ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम् ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ ६.३२.१ ॥
हे पुरुषोत्तमा! ते ब्रह्म काय? अध्यात्म काय? कर्म काय? अधिभूत कशाला म्हटले आहे आणि अधिदैव कशाला म्हटले जाते?
6.32.2
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसीदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ ६.३२.२ ॥
हे मधुसूदना! या देहात अधियज्ञ कोण आहे आणि तो कसा आहे? मृत्यूच्या वेळी संयतात्मे तुला कसे जाणतात?
6.32.3
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥ ६.३२.३ ॥
अक्षर हेच परम ब्रह्म आहे. स्वभावाला अध्यात्म म्हटले जाते. भूतांच्या भावाची व उत्पत्तीची निर्मिती करणारा विसर्ग कर्म या नावाने ओळखला जातो.
6.32.4
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ६.३२.४ ॥
क्षर भाव हेच अधिभूत आहे; पुरुष हाच अधिदैव आहे. हे देहधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठा! या देहात अधियज्ञ मीच आहे.
6.32.5
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ६.३२.५ ॥
अंतकाळी केवळ माझे स्मरण करीत देह सोडून जो प्रयाण करतो, तो माझ्या भावाला प्राप्त होतो; यात संशय नाही.
6.32.6
यं यं वापि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् ।
तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६.३२.६ ॥
हे कौंतेया! अंतकाळी जो जो भाव स्मरून देह सोडतो, त्याच भावात सदैव रमलेला असल्यामुळे तोच भाव त्याला प्राप्त होतो.
6.32.7
तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ६.३२.७ ॥
म्हणून सर्व काळी माझे स्मरण कर आणि युद्ध कर. माझ्यात मन आणि बुद्धी अर्पण केलीस तर निःसंशय तू मलाच प्राप्त होशील.
6.32.8
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसाऽनान्यगामिना ।
परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ६.३२.८ ॥
अभ्यासयोगाने युक्त, इतरत्र न जाणाऱ्या चित्ताने, हे पार्था, सतत चिंतन करणारा तो परम दिव्य पुरुष प्राप्त करतो.
6.32.9
कविं पुराणमनुशासितार-
मणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ६.३२.९ ॥
कवी, पुरातन, शासक, अणूपेक्षाही सूक्ष्म, सर्वांना धारण करणारा, अचिंत्यरूप, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि अंधाराच्या पलीकडे असलेल्या त्याचे जो स्मरण करतो.
6.32.10
प्रयाणकाले मनसाऽचलेन ।
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्य-
क्स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ ६.३२.१० ॥
प्रयाणकाळी अचल मनाने, भक्तीने आणि योगबलाने युक्त होऊन, भुवयांच्या मध्ये प्राण व्यवस्थित स्थापून तो त्या परम दिव्य पुरुषाला प्राप्त होतो.
6.32.11
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति ।
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति ।
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ६.३२.११ ॥
वेदज्ञ ज्याला अक्षर म्हणतात, वीतराग यती ज्यात प्रवेश करतात, जिची इच्छा धरून ब्रह्मचर्य पाळतात, ते पद मी तुला थोडक्यात सांगेन.
6.32.12
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणां ॥ ६.३२.१२ ॥
सर्व द्वारे संयमित करून, मन हृदयात रोखून, स्वतःचा प्राण मूर्धात स्थापून, योगधारणेत स्थित होऊन.
6.32.13
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्दें स याति परमां गतिम् ॥ ६.३२.१३ ॥
ॐ हे एकाक्षर ब्रह्म उच्चारत आणि माझे स्मरण करीत जो देह सोडून जातो, तो परम गती प्राप्त करतो.
6.32.14
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः ।
तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ६.३२.१४ ॥
अनन्य चित्ताने सतत दररोज जो माझे स्मरण करतो, हे पार्था, त्या नित्ययुक्त योग्यासाठी मी सुलभ आहे.
6.32.15
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ६.३२.१५ ॥
मला प्राप्त होऊन महात्मे दुःखाचे आलय आणि अशाश्वत पुनर्जन्म मिळवत नाहीत; ते परम सिद्धी प्राप्त झालेले असतात.
6.32.16
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन ।
मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६.३२.१६ ॥
हे अर्जुना, ब्रह्मलोकापर्यंतचे सर्व लोक पुनरावर्ती आहेत; परंतु हे कौंतेया, मला प्राप्त झाल्यास पुनर्जन्म नसतो.
6.32.17
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रां तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ ६.३२.१७ ॥
ब्रह्मदेवाचा एक दिवस हजार युगांचा असतो, आणि तितकीच हजार युगांची रात्र असते, असे दिवसरात्र जाणणारे लोक जाणतात.
6.32.18
अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यामे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ ६.३२.१८ ॥
दिवसाच्या आगमनी सर्व व्यक्त गोष्टी अव्यक्तापासून उत्पन्न होतात; रात्रीच्या आगमनी त्या त्याच अव्यक्त नावाच्या तत्त्वात विलीन होतात.
6.32.19
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यगमेऽवशः पार्थत प्रभवत्यहरागमे ॥ ६.३२.१९ ॥
हे पार्था, हाच भूतसमूह पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होऊन रात्र आल्यावर अवश होऊन लीन होतो आणि दिवस आल्यावर पुन्हा उद्भवतो.
6.32.20
परस्तस्मात्तु भावोऽन्यो व्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः ।
यः स सर्वेषु भूतेषुक नश्यत्सु न विनश्यति ॥ ६.३२.२० ॥
परंतु त्या अव्यक्तापलीकडे दुसरा एक सनातन भाव आहे; तो व्यक्त नाही, अव्यक्तही नाही; सर्व भूते नष्ट झाली तरी तो नष्ट होत नाही.
6.32.21
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ६.३२.२१ ॥
त्यालाच अव्यक्त व अक्षर म्हणतात; त्याला परम गती म्हणतात; ज्याला प्राप्त झाल्यावर परत येत नाहीत; ते माझे परम धाम आहे.
6.32.22
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ६.३२.२२ ॥
हे पार्था, तो परम पुरुष अनन्य भक्तीनेच प्राप्त होतो; ज्याच्या ठायी सर्व भूते स्थित आहेत आणि ज्याने हे सर्व व्यापले आहे.
6.32.23
यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ ६.३२.२३ ॥
हे भरतर्षभा, ज्या काळी प्रयाण करणारे योगी परत येतात किंवा येत नाहीत, तो काळ मी तुला सांगेन.
6.32.24
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ६.३२.२४ ॥
अग्नी, ज्योती, दिवस, शुक्ल पक्ष, उत्तरायणाचे सहा महिने—त्या मार्गाने प्रयाण करणारे ब्रह्मवेत्ते ब्रह्म प्राप्त करतात.
6.32.25
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मसा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ६.३२.२५ ॥
धूर, रात्र, तसेच कृष्णपक्ष, दक्षिणायनाचे सहा महिने — तेथे चांद्र प्रकाश मिळवून योगी परत येतो.
6.32.26
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययाऽऽवर्तते पुनः ॥ ६.३२.२६ ॥
शुक्ल आणि कृष्ण — हे दोन मार्ग जगताचे शाश्वत मानले आहेत. एकाने अनावृत्तीकडे जातो; दुसऱ्याने पुन्हा परत येतो.
6.32.27
नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ६.३२.२७ ॥
हे पार्था, हे दोन मार्ग जाणणारा योगी कधीही मोहात पडत नाही. म्हणून, हे अर्जुना, सर्व काळी योगयुक्त हो.
6.32.28
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव ।
दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्।
अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा ।
योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ ६.३२.२८ ॥
वेदांत, यज्ञांत, तपांत आणि दानांत जे पुण्यफल सांगितले आहे, ते सर्व हे जाणून योगी ओलांडून जातो; परम आणि आद्य स्थानाला प्राप्त होतो.