महाभारत · अध्याय 6.40
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.40.1
अभयं सत्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः ।
दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥ ६.४०.१ ॥
निर्भयता, अंतःकरणाची शुद्धी, ज्ञानयोगात स्थिरता, दान, इंद्रियनिग्रह, यज्ञ, स्वाध्याय, तप आणि सरलता.
6.40.2
अहिंसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् ।
दया भूतेष्वलोलुत्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् ॥ ६.४०.२ ॥
अहिंसा, सत्य, क्रोधाचा अभाव, त्याग, शांती, चहाडी न करणे, प्राण्यांवर दया, लोभाचा अभाव, मार्दव, लज्जा आणि चंचलतेचा अभाव.
6.40.3
तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता ।
भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत ॥ ६.४०.३ ॥
तेज, क्षमा, धृती, शौच, द्रोहाचा अभाव आणि अतिमानाचा अभाव — हे भारता, हे जन्मतः असलेल्या माणसाची दैवी संपदा आहेत.
6.40.4
दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च ।
अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥ ६.४०.४ ॥
दंभ, दर्प, अभिमान, क्रोध, परुषता आणि अज्ञान — हे पार्था, हे जन्मतः असलेल्या माणसाची आसुरी संपदा आहेत.
6.40.5
दैवी संपद्विमोक्षाय निबन्धायासुरी मता ।
मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥ ६.४०.५ ॥
दैवी संपदा मोक्षासाठी आणि आसुरी संपदा बंधनासाठी मानली आहे. हे पांडवा, शोक करू नकोस — तू दैवी संपदेसह जन्मला आहेस.
6.40.6
द्वौ भूतसर्गौ लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च ।
दैवो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥ ६.४०.६ ॥
या जगात प्राण्यांच्या सृष्टी दोन प्रकारच्या आहेत — दैवी आणि आसुरी. दैवीचे विस्ताराने वर्णन झाले; हे पार्था, आसुरीचे माझ्याकडून ऐक.
6.40.7
प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः ।
न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥ ६.४०.७ ॥
आसुरी लोक प्रवृत्ती आणि निवृत्ती जाणत नाहीत; त्यांच्यात शौच, आचार किंवा सत्य आढळत नाही.
6.40.8
असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् ।
अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥ ६.४०.८ ॥
हे जग असत्य, आधारहीन, ईश्वररहित, परस्परांपासून उत्पन्न झालेले आहे असे ते म्हणतात; यापेक्षा आणखी काय? हे केवळ कामनेमुळेच घडते.
6.40.9
एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः ।
प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ ६.४०.९ ॥
या दृष्टीला धरून नष्ट आत्मे, अल्पबुद्धी, उग्र कर्मे करणारे, जगाचे अहित करणारे लोक जगाच्या क्षयासाठी प्रबळ होतात.
6.40.10
काममाश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः ।
मोहाद्गृहीत्वाऽसद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिव्रताः ॥ ६.४०.१० ॥
दुष्पूर कामनेचा आश्रय घेऊन, दंभ, मान आणि मद यांनी युक्त, मोहामुळे असत् धारणा धरून, अशुचिव्रत लोक वागतात.
6.40.11
चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः ।
कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ६.४०.११ ॥
अपरिमित चिंतेचा आश्रय घेऊन, मरणापर्यंत टिकणाऱ्या त्या चिंतेत, कामोपभोगालाच परम मानून, "एवढेच" असा निश्चय करतात.
6.40.12
आशापाशशतैर्बद्धाः कामक्रोधपरायणाः ।
ईहन्तो कामभोगार्थमन्यायेनार्थसंचयान् ॥ ६.४०.१२ ॥
आशेच्या शेकडो पाशांनी बद्ध, काम-क्रोधात मग्न, कामोपभोगासाठी अन्यायाने धनसंचय करण्याचा प्रयत्न करणारे.
6.40.13
इदमद्य मया लब्धमिमं प्राप्स्ये मनोरथम् ।
इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ ६.४०.१३ ॥
आज हे मला मिळाले; ही इच्छाही मी मिळवीन. हेही माझ्याजवळ आहे, आणि पुन्हा हे धनही माझे होईल.
6.40.14
असौ मया हतः शत्रुर्हनिष्ये चापरानपि ।
ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी ॥ ६.४०.१४ ॥
तो शत्रू माझ्याकडून मारला गेला; इतरांनाही मी मारीन. मी ईश्वर आहे, मी भोगी आहे, मी सिद्ध आहे, मी बलवान आहे, मी सुखी आहे.
6.40.15
आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योस्ति सदृशो मया ।
यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः ॥ ६.४०.१५ ॥
मी श्रीमंत आणि उच्चकुलीन आहे; माझ्यासारखा दुसरा कोण आहे? मी यज्ञ करीन, दान देईन, आनंद घेईन — अशा अज्ञानाने मोहित झालेले.
6.40.16
अनेकचित्तविभ्रान्त मोहजालसमावृताः ।
प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ॥ ६.४०.१६ ॥
अनेक चित्तांनी भ्रमलेले, मोहजाळाने वेढलेले, कामभोगांत आसक्त झालेले लोक अशुद्ध नरकात पडतात.
6.40.17
आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः ।
यजन्ते नामयज्ञैस्ते दम्भेनाविधिपूर्वकम् ॥ ६.४०.१७ ॥
आत्मस्तुतीने भरलेले, गर्विष्ठ, धन आणि मानाच्या मदाने युक्त असे लोक केवळ नावापुरते यज्ञ करतात — दांभिकपणे, विधीप्रमाणे नव्हे.
6.40.18
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः ।
मामत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः ॥ ६.४०.१८ ॥
अहंकार, बल, दर्प, काम आणि क्रोध यांचा आश्रय घेतलेले; स्वतःच्या आणि इतरांच्या देहांत असलेल्या माझ्याशी द्वेष करणारे आणि मत्सर करणारे.
6.40.19
तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् ।
क्षिपाम्यजस्रमशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥ ६.४०.१९ ॥
त्या द्वेषी, क्रूर आणि संसारातील अधम मनुष्यांना मी सतत अशुभ आसुरी योनींमध्येच टाकतो.
6.40.20
आसुरीं योनिमापन्ना मूढा जन्मनिजन्मनि ।
मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ ६.४०.२० ॥
आसुरी योनीत प्रविष्ट झालेले मूढ, हे कौंतेया, जन्मोजन्मी मला न मिळवता पुढे अधम गतीस जातात.
6.40.21
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्रयं त्यजेत् ॥ ६.४०.२१ ॥
नरकाचे हे त्रिविध द्वार आत्म्याचा नाश करणारे आहे — काम, क्रोध आणि लोभ. म्हणून हे तिन्ही सोडावेत.
6.40.22
एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः ।
आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६.४०.२२ ॥
हे कौंतेया, या तिन तमोद्वारांपासून मुक्त झालेला मनुष्य आपल्या कल्याणाचे आचरण करतो; मग तो परम गतीस जातो.
6.40.23
यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः ।
न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न परां गतिम् ॥ ६.४०.२३ ॥
जो शास्त्रविधी सोडून इच्छेनुसार वागतो, त्याला सिद्धी मिळत नाही, सुख मिळत नाही, परम गतीही मिळत नाही.
6.40.24
तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ ।
ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥ ६.४०.२४ ॥
म्हणून कर्तव्य काय आणि अकर्तव्य काय हे ठरवण्यास शास्त्रच तुझे प्रमाण आहे. शास्त्रविधानात सांगितलेले कर्म जाणून येथे तेच तुला करणे योग्य आहे.