મહાભારત · અધ્યાય 6.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.43.1
गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रसंग्रहैः ।
या स्वयं पद्मनाभस्य सुखपद्माद्विनिःसृता ॥ ६.४३.१ ॥
ગીતાનું સારી રીતે પઠન કરવું પૂરતું છે; અન્ય શાસ્ત્રસંગ્રહોથી શું પ્રયોજન? તે સ્વયં પદ્મનાભના કમળ જેવા મુખમાંથી નીકળી છે.
6.43.2
सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः ।
सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वदेवमयो मनुः ॥ ६.४३.२ ॥
ગીતા સર્વશાસ્ત્રમયી છે; હરિ સર્વદેવમય છે; ગંગા સર્વતીર્થમયી છે; મનુ સર્વદેવમય છે.
6.43.3
गीता गङ्गा च गायत्री गोविन्देति हृदि स्थिते ।
चतुर्गकारसंयुक्ते पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६.४३.३ ॥
હૃદયમાં ગીતા, ગંગા, ગાયત્રી અને ચાર 'ગ' અક્ષરોથી યુક્ત 'ગોવિંદ' નામ સ્થિત હોય ત્યારે પુનર્જન્મ થતો નથી.
6.43.4
षट्शतानि सविंशानि श्लोकानां प्राह केशवः ।
अर्जुनः सप्तपञ्चाशत्सप्तषष्टिं तु सञ्जयः ॥ ६.४३.४ ॥
કેશવે છસો વીસ શ્લોકો કહ્યા; અર્જુને સત્તાવન; અને સંજયે સડસઠ.
6.43.5
धृतराष्ट्रः श्लोकमेकं गीताया मानमुच्यते ।
भारतामृतसर्वस्वगीताया मथितस्य च।
सारमुद्धृत्य कृष्णेन अर्जुनस्य मुखे हुतम् ॥ ६.४३.५ ॥
ધૃતરાષ્ટ્ર એક શ્લોકને ગીતાનું માપ કહે છે. ભારતના અમૃતસર્વસ્વ ગીતાનું મંથન કરીને, કૃષ્ણે તેનો સાર કાઢીને અર્જુનના મુખમાં આપ્યો.
6.43.6
ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् ।
पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाःक ॥ ६.४३.६ ॥
પછી બાણ અને ગાંડીવ ધારણ કરનાર ધનંજયને જોઈને મહારથીઓએ ફરી મોટો નાદ કર્યો.
6.43.7
पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः ।
दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान् ॥ ६.४३.७ ॥
પાંડવો અને સોમકો, તથા તેમના જે અનુયાયીઓ હતા, તે વીરો આનંદિત થઈ સમુદ્રમાં જન્મેલા શંખ વગાડવા લાગ્યા.
6.43.8
ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत् ॥ ६.४३.८ ॥
પછી ભેરીઓ, પણવો, ક્રકચો અને ગોવિષાણિકાઓ અચાનક વગાડવામાં આવી; ત્યારે મહાન શબ્દ ઊઠ્યો.
6.43.9
तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनाधिप ।
सिद्धचारणसङ्घाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ॥ ६.४३.९ ॥
તેવી જ રીતે, હે જનાધિપ, ગંધર્વો સાથે દેવો, પિતૃઓ અને સિદ્ધ-ચારણોના સમૂહો જોવાની ઇચ્છાથી ત્યાં ભેગા થયા.
6.43.10
ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।
समीयुस्तत्र सहिता द्रुष्टुं तद्वैशसं महत् ॥ ६.४३.१० ॥
મહાભાગ્યશાળી ઋષિઓ પણ શતક્રતુ ઇન્દ્રને આગળ રાખીને તે મહાન સંહાર જોવા ત્યાં ભેગા થયા.
6.43.11
ते सेने स्तिमिते सञ्जे वीक्षमाणे परस्परम् ।
गङ्गायमुनयोर्वेगो यथैवैत्य परस्परम् ॥ ६.४३.११ ॥
તે બંને સેનાઓ યુદ્ધ-વ્યૂહમાં સ્થિર ઊભી રહીને એકબીજાને જોઈ રહી હતી, જેમ ગંગા અને યમુનાના પ્રવાહો મળીને થંભી જાય.
6.43.12
एवं प्रवत्ते ते सेने निःशब्दे जनसंसदि ।
चित्रे पट इवालेख्ये दर्शनीयतरे शुभे ॥ ६.४३.१२ ॥
આ રીતે તે બંને સેનાઓ મનુષ્યોની તે સભામાં શબ્દ વિના ઊભી હતી, જાણે ચિત્રપટ પર દોરેલી હોય—અતિ દર્શનીય અને શુભ.
6.43.13
ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समवस्थिते ।
ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रज्वलिते नृप ॥ ६.४३.१३ ॥
ત્યારે યુધિષ્ઠિરે યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભેલી તે બંને સેનાઓ જોઈ; તે સાગર જેવી હતી, હે રાજન, વારંવાર ઝળહળતી હતી.
6.43.14
विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् ।
अवरुह्य रथात्क्षिप्रं पद्म्यामेव कृताञ्जलिः ॥ ६.४३.१४ ॥
વીરે બખ્તર ઉતાર્યું, શ્રેષ્ઠ શસ્ત્રો મૂક્યાં, ઝડપથી રથથી ઊતરીને હાથ જોડી પગપાળા ચાલ્યા.
6.43.15
पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
वाग्यतः प्रययौ धीरः प्राङ्भुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ६.४३.१५ ॥
પિતામહને જોઈને ધર્મરાજ યુધિષ્ઠિર મૌન ધારણ કરીને, ધીરજથી પૂર્વ તરફ મુખ કરીને શત્રુસેના તરફ ગયા.
6.43.16
तं प्रयान्तमभिप्रेभ्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात् ॥ ६.४३.१६ ॥
તેમને જતા જોઈને કુંતીપુત્ર ધનંજયે ઝડપથી રથથી ઊતરીને ભાઈઓ સાથે તેમની પાછળ પ્રયાણ કર્યું.
6.43.17
वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ।
तथा मुख्याश्च राजानस्तच्चित्ता जग्मुरुत्सुकाः ॥ ६.४३.१७ ॥
ભગવાન વાસુદેવ પણ તેમની પાછળ ગયા; તેવી જ રીતે મુખ્ય રાજાઓ પણ તેમનામાં મન રાખીને ઉત્સુકતાથી ગયા.
6.43.18
किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै ।
प्रद्म्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ६.४३.१८ ॥
હે રાજન, અમને છોડીને તમે પગપાળા પૂર્વ તરફ મુખ કરીને શત્રુસેના તરફ જાઓ છો, આ કયો નિર્ણય છે?
6.43.19
क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः ।
दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव ॥ ६.४३.१९ ॥
હે રાજેન્દ્ર, કવચ અને આયુધ મૂકીને, સજ્જ શત્રુસૈન્યો વચ્ચે, હે પાર્થિવ, ભાઈઓને છોડીને તમે ક્યાં જશો?
6.43.20
एवं गते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत ।
भीमे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु ॥ ६.४३.२० ॥
હે ભારત, મારા જ્યેષ્ઠ ભાઈ, તમે આ રીતે જતા ભીમ માટે મારું હૃદય દુઃખી થાય છે. કહો, તમે ક્યાં જશો?
6.43.21
अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये ।
उत्सृज्य क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप ॥ ६.४३.२१ ॥
આ રણસમૂહમાં મહાભય હોય ત્યારે, હે નૃપ, શત્રુઓ સામે મુખ રાખીને તેને છોડીને તમે ક્યાં જશો?
6.43.22
एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दनः ।
नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः ॥ ६.४३.२२ ॥
ભાઈઓ દ્વારા આ રીતે બોલાવાયા છતાં, કુરુનંદન યુધિષ્ઠિરે વાણી રોકીને કંઈ ન કહ્યું અને આગળ જ ચાલ્યા.
6.43.23
तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः ।
अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव ॥ ६.४३.२३ ॥
મહાપ્રાજ્ઞ અને મહામના વાસુદેવે તેમને કહ્યું, "તેનો અભિપ્રાય મેં સમજી લીધો છે", જાણે હસતાં હસતાં.
6.43.24
एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः ॥ ६.४३.२४ ॥
આ રાજા ભીષ્મ, દ્રોણ, ગૌતમ અને શલ્ય તથા સર્વ ગુરુજનોની અનુમતિ લઈને શત્રુઓ સાથે યુદ્ધ કરશે.
6.43.25
श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः ।
युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः ॥ ६.४३.२५ ॥
પ્રાચીન કાળમાં જે ગુરુજનોની અનુમતિ વિના યુદ્ધ કરે છે, તે નિશ્ચિતપણે મહાપુરુષોથી શાપિત થાય છે એવું સંભળાય છે.
6.43.26
अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः ।
ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम ॥ ६.४३.२६ ॥
શાસ્ત્ર અનુસાર મહાપુરુષોની અનુમતિ લઈને જે યુદ્ધ કરે છે, તેનો યુદ્ધમાં વિજય નિશ્ચિત થાય છે, એવો મારો મત છે.
6.43.27
एवं ब्रुवति कृष्णेऽत्र धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ।
हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन् ॥ ६.४३.२७ ॥
કૃષ્ણ આ પ્રમાણે બોલતા હતા ત્યારે ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રોની સેના તરફ મોટો હાહાકાર ઊઠ્યો; બીજા લોકો મૌન થઈ ગયા.
6.43.28
दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
मिथः संकथयांचक्रुरेषो हि कुलपांसनः ॥ ६.४३.२८ ॥
દૂરથી યુધિષ્ઠિરને જોઈને ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રના સૈનિકો અંદરોઅંદર બોલ્યા: "આ જ કુળને કલંક લગાડનાર છે."
6.43.29
व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकम् ।
युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः ॥ ६.४३.२९ ॥
ભયભીત થયેલા હોય તેમ રાજા યુધિષ્ઠિર પોતાના ભાઈઓ સાથે શરણ માંગવા ભીષ્મની પાસે આવી રહ્યા છે.
6.43.30
धनञ्जये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे ।
नकुले सहदेवे च भीतिरभ्येति पाण्डवम् ॥ ६.४३.३० ॥
ધનંજય, પાંડવ, વૃકોદર, નકુલ અને સહદેવ જેવા રક્ષક હોવા છતાં પાંડવ પર ભય કેમ આવ્યો?
6.43.31
न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि ।
यथाऽस्य हृदयं भीतमल्पसत्वस्य संयुगे ॥ ६.४३.३१ ॥
પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ ક્ષત્રિય કુળમાં ખરેખર આવો કોઈ જન્મ્યો નથી, જેનું હૃદય યુદ્ધમાં આટલું ભયભીત અને અલ્પસત્ત્વ છે.
6.43.32
ततस्ते सैनिकाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् ।
हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चेलानि दुधुवुश्च ह ॥ ६.४३.३२ ॥
ત્યારે તે સર્વ સૈનિકોએ કૌરવોની પ્રશંસા કરી; હર્ષિત મનથી તેમણે વસ્ત્રો હલાવ્યાં.
6.43.33
व्यनिन्दंश्च तथा सर्वे योधास्तव विशांपते ।
युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवनेन हि ॥ ६.४३.३३ ॥
હે રાજન્, તમારા સર્વ યોદ્ધાઓએ પણ યુધિષ્ઠિરની, તેમના ભાઈઓ સહિત અને કેશવ સાથે, નિંદા કરી.
6.43.34
ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्वृत्वा तु युधिष्ठिरम् ।
निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशांपते ॥ ६.४३.३४ ॥
હે રાજન્, યુધિષ્ઠિરની ધિક્કાર કર્યા પછી તે કૌરવ સેના તરત ફરી શાંત થઈ ગઈ.
6.43.35
किं नु वक्ष्याति राजाऽसौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति ।
किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति ॥ ६.४३.३५ ॥
"તે રાજા શું કહેશે? ભીષ્મ શો ઉત્તર આપશે? યુદ્ધમાં અભિમાની ભીમ શું કહેશે? કૃષ્ણ અને અર્જુન શું કહેશે?" એમ (વિચારતા).
6.43.36
विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत् ।
उभयो सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा ॥ ६.४३.३६ ॥
"આ શું કહેવા માગે છે?" એવો મોટો સંશય ઊભો થયો. હે રાજન્, ત્યારે યુધિષ્ઠિરને કારણે બંને સેનાઓમાં એ મોટો સંશય હતો.
6.43.37
सोऽवगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् ।
भीष्ममेवाभ्यात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ६.४३.३७ ॥
તીર અને શક્તિઓથી ભરેલી શત્રુસેનામાં પ્રવેશીને, ભાઈઓથી ઘેરાયેલો તે ઝડપથી ભીષ્મ પાસે ગયો.
6.43.38
तमुवाच ततः पादौ कारभ्यां पीड्य पाण्डवः ।
भीष्मं शान्तनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ ६.४३.३८ ॥
ત્યારે પાંડવ રાજાએ બંને હાથે તેમના પગ દબાવીને યુદ્ધ માટે તૈયાર ઊભેલા શાંતનુપુત્ર ભીષ્મને કહ્યું.
6.43.39
आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष त्वया योत्स्यामहे सह ।
अनजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय ॥ ६.४३.३९ ॥
હે દુર્ધર્ષ, હું તમારી અનુમતિ માંગું છું; અમે તમારી સાથે યુદ્ધ કરીશું. હે તાત, મને અનુમતિ આપો અને આશીર્વાદ આપો.
6.43.40
यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय भारत ॥ ६.४३.४० ॥
જો તું યુદ્ધમાં આ રીતે મારી પાસે ન આવ્યો હોત, હે પૃથ્વીપતિ, તો હું તને શાપ આપત; હે મહારાજ, તારી પરાજય માટે, હે ભારત.
6.43.41
प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव ।
यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे ॥ ६.४३.४१ ॥
હે પુત્ર, હું પ્રસન્ન છું; યુદ્ધ કર, હે પાંડવ, વિજય મેળવ. તને જે બીજું ઇચ્છિત હોય તે યુદ્ધમાં મેળવ.
6.43.42
व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि ।
एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः ॥ ६.४३.४२ ॥
હે પાર્થ, વર પસંદ કર; તું અમારી પાસેથી શું ઇચ્છે છે? હે મહારાજ, એમ થયા પછી તારી હાર નહીં થાય.
6.43.43
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६.४३.४३ ॥
માણસ ધનનો દાસ છે; દાસ જ છે, ધન કોઈનું દાસ નથી. હે મહારાજ, આ સત્ય છે; કૌરવોના ધનથી હું બંધાયેલો છું.
6.43.44
अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन ।
भृतोऽस्त्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.४४ ॥
તેથી, હે કુરુનંદન, હું તમારી સાથે કાયરની જેમ બોલું છું. હે કૌરવ્ય, હું ધનથી પોષાયેલો છું; યુદ્ધ સિવાય તમે બીજું શું ઇચ્છો છો?
6.43.45
मन्त्रयस्व महाबाहो हितैषी मम नित्यशः ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः ॥ ६.४३.४५ ॥
હે મહાબાહો, જે હંમેશા મારું હિત ઇચ્છે છે, તમે સલાહ આપો. કૌરવ માટે યુદ્ધ કરો—આ મારો સતત વર છે.
6.43.46
राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ६.४३.४६ ॥
હે રાજન, અહીં હું તમને શી મદદ કરું, હે કુરુનંદન? બીજાને માટે હું ઇચ્છાપૂર્વક યુદ્ધ કરીશ; તમારા મનમાં જે કહેવું છે તે કહો.
6.43.47
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ।
एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ॥ ६.४३.४७ ॥
યુદ્ધમાં તમારા જેવા અપરાજિતને હું કેવી રીતે જીતું? જો તમને કલ્યાણ દેખાતું હોય તો આ હિતકારી વાત મને કહો.
6.43.48
नैनं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे ।
विजयेत पुमान्कश्तित्साक्षादपि शतक्रतुः ॥ ६.४३.४८ ॥
હે કૌંતેય, યુદ્ધમાં મારી સાથે લડતા મને જીતી શકે એવો કોઈ પુરુષ હું જોતો નથી—સાક્ષાત્ ઇન્દ્ર પણ નહીં.
6.43.49
हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोस्तु ते ।
वधोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः ॥ ६.४३.४९ ॥
અરે, તેથી હે પિતામહ, હું આપને પૂછું છું; આપને નમસ્કાર. યુદ્ધમાં શત્રુઓ દ્વારા આપણો વધ થવાનો ઉપાય આપ જ કહો.
6.43.50
न स्म तं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् ।
न तावन्मृत्युकालोऽपि पुनरागमनं कुरु ॥ ६.४३.५० ॥
પ્રિય વત્સ, યુદ્ધમાં મને જીતી શકે એવો કોઈ મને દેખાતો નથી. હજુ મારો મૃત્યુકાળ પણ આવ્યો નથી; ફરી આવજે.
6.43.51
ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन ।
शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च ॥ ६.४३.५१ ॥
ત્યારે હે કુરુનંદન, યુધિષ્ઠિરે ભીષ્મનાં વચન માથું નમાવીને સ્વીકાર્યાં; ફરી તેમને પ્રણામ કર્યા.
6.43.52
प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ॥ ६.४३.५२ ॥
મહાબાહુ ફરી આચાર્યના રથ તરફ ગયા; સર્વ સેનાઓ જોતી હતી તે વચ્ચેના માર્ગે, ભાઈઓ સાથે.
6.43.53
स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वं चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥ ६.४३.५३ ॥
તે રાજાએ દ્રોણને પ્રણામ કરી, પછી પ્રદક્ષિણા કરીને, તે દુર્ધર્ષને પોતાના કલ્યાણની વાત કહી.
6.43.54
आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगितकल्मषः ।
कथं जये रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज ॥ ६.४३.५४ ॥
હે ભગવન્, હું આપની રજા લઉં છું; પાપરહિત થઈ યુદ્ધ કરીશ. હે દ્વિજ, આપની અનુમતિથી હું બધા શત્રુઓને કેવી રીતે જીતું?
6.43.55
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः ॥ ६.४३.५५ ॥
મહારાજ, તમે યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને મારી પાસે ન આવ્યા હોત, તો હું તમને સર્વથા પરાજયનો શાપ આપત.
6.43.56
तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयाऽनघ ।
अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि ॥ ६.४३.५६ ॥
તેથી હે યુધિષ્ઠિર, નિષ્પાપ, હું પ્રસન્ન છું; તમે મારું સન્માન કર્યું છે. તમને અનુમતિ આપું છું — યુદ્ધ કરો અને વિજય મેળવો.
6.43.57
करवाणि च ते कामं ब्रूहि त्वमभिकाङ्क्षितम् ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.५७ ॥
હું તમારી ઇચ્છા પૂરી કરીશ; તમે જે ઇચ્છો છો તે કહો. મહારાજ, આ રીતે થયા પછી યુદ્ધ સિવાય તમે બીજું શું ઇચ્છો છો?
6.43.58
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैःक ॥ ६.४३.५८ ॥
મનુષ્ય ધનનો દાસ છે; ધન કોઈનો દાસ નથી — આ સત્ય છે, મહારાજ. હું ધનથી કૌરવો સાથે બંધાયેલો છું.
6.43.59
ब्रवीम्येतत्क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।
योत्स्येऽहं कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया ॥ ६.४३.५९ ॥
હું તમને આ કહું છું, જાણે તમે કાયર હો — યુદ્ધ સિવાય તમે બીજું શું ઇચ્છો છો? હું કૌરવો માટે યુદ્ધ કરીશ; મારી પાસેથી તમારા વિજયની આશા રાખો.
6.43.60
जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम् ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया ॥ ६.४३.६० ॥
હે બ્રાહ્મણ, મારા વિજયની કામના કરો અને મારા હિતની સલાહ આપો; કૌરવો માટે યુદ્ધ કરો — આ જ વર મેં પસંદ કર્યો છે.
6.43.61
ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव ।
अहं त्वामभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि ॥ ६.४३.६१ ॥
રાજા, તારો વિજય નિશ્ચિત છે, કારણ કે તારો મંત્રી સ્વયં હરિ (કૃષ્ણ) છે. હું તને જાણું છું; રણમાં તું શત્રુઓને જીતીશ.
6.43.62
यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ।
युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते ॥ ६.४३.६२ ॥
જ્યાં ધર્મ છે ત્યાં કૃષ્ણ છે; જ્યાં કૃષ્ણ છે ત્યાં વિજય છે. હે કૌંતેય, યુદ્ધ કર, આગળ જા. મને પૂછ કે હું તને શું કહું.
6.43.63
पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ श्रृणु यन्मेऽभिकाङ्क्षितम् ।
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ॥ ६.४३.६३ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, હું તમને પૂછું છું; મારી ઇચ્છા સાંભળો. યુદ્ધમાં અપરાજિત એવા તમને હું કેવી રીતે જીતી શકું?
6.43.64
न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युद्ध्याम्यहं रणे ।
ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सदरैः ॥ ६.४३.६४ ॥
જ્યાં સુધી હું રણમાં યુદ્ધ કરું છું ત્યાં સુધી તારો વિજય નથી. રાજા, મારું મૃત્યુ જલદી થાય, ત્યારે તું ભાઈઓ સાથે વિજય પામીશ.
6.43.65
हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः ।
आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते ॥ ६.४३.६५ ॥
તો હે મહાબાહુ, તમારા વધનો ઉપાય કહો. આચાર્યને પ્રણામ કરીને હું તમને પૂછું છું; તમને નમસ્કાર.
6.43.66
न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रथे स्थितम् ।
युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम् ॥ ६.४३.६६ ॥
હે વત્સ, રથ પર ઊભા રહીને અત્યંત ક્રોધથી યુદ્ધ કરતા, બાણોની વર્ષા કરતા મને મારી શકે એવો શત્રુ મને દેખાતો નથી.
6.43.67
ऋते प्रायगतं रजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम् ।
हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । ॥ ६.४३.६७ ॥
હે રાજન્, જે મૃત્યુની અણી પર છે, શસ્ત્રો મૂકી દીધાં છે અને બેભાન છે, તેના સિવાય યોદ્ધાઓમાંથી કોઈ યુદ્ધમાં મને મારી શકશે નહીં; આ હું તને સાચું કહું છું.
6.43.68
शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा तु महदप्रियम् ।
श्रद्धेपवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीति ते ॥ ६.४३.६८ ॥
કોઈ માણસ પાસેથી આ અત્યંત અપ્રિય વાત સાંભળું ત્યારે જ હું યુદ્ધમાં શસ્ત્ર મૂકીશ; શ્રદ્ધા યોગ્ય વચનના આધારે એક માણસ તને આ સત્ય કહે છે.
6.43.69
एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः ।
अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति ॥ ६.४३.६९ ॥
હે મહારાજ, બુદ્ધિમાન ભારદ્વાજ (દ્રોણ)ની આ વાત સાંભળીને, એ આચાર્યની અનુમતિ લઈને તે શારદ્વત (કૃપ) તરફ ગયો.
6.43.70
सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥ ६.४३.७० ॥
તે રાજાએ કૃપને પ્રણામ કર્યા, તેમની પ્રદક્ષિણા કરી, અને વાણીકુશળોમાં શ્રેષ્ઠ તેણે આ અજેય વચન કહ્યું.
6.43.71
अनुमानये त्वां योत्स्येऽहं गुरो विगतकल्मषः ।
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयाऽनघ ॥ ६.४३.७१ ॥
હે ગુરુ, હું તમારી અનુમતિ માંગું છું; પાપરહિત થઈને હું યુદ્ધ કરીશ. હે નિષ્પાપ, તમારી આજ્ઞા પામીને હું બધા શત્રુઓને જીતીશ.
6.43.72
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः ॥ ६.४३.७२ ॥
યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને જો તું મારી પાસે ન આવ્યો હોત, તો હે મહારાજ, હું તને સર્વ પ્રકારે પરાજય માટે શાપ આપત.
6.43.73
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः । ॥ ६.४३.७३ ॥
મનુષ્ય ધનનો દાસ છે, ધન કોઈનો દાસ નથી. હે મહારાજ, આ સત્ય છે; કૌરવોના ધનથી હું બંધાયેલો છું.
6.43.74
तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः ।
अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूयांयुद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.७४ ॥
હે મહારાજ, તેમના માટે જ યુદ્ધ કરવું જોઈએ એવો મારો મત છે. તેથી નપુંસકની જેમ તમને કહું છું — યુદ્ધ સિવાય તમે બીજું શું ઇચ્છો છો?
6.43.75
हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य श्रृणु मे वचः ।
इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः ॥ ६.४३.७५ ॥
અરેરે, હું તમને પૂછું છું — તેથી આચાર્ય, મારું વચન સાંભળો. એમ કહીને દુઃખી રાજા ચેતનાહીન થઈને કંઈ બોલ્યા નહીં.
6.43.76
तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम् ।
अवध्योऽहं महीपाल यद्ध्यस्व जयमाप्नुहि ॥ ६.४३.७६ ॥
તેનો આશય સમજીને ગૌતમ (કૃપ)એ તેમને ઉત્તર આપ્યો — હે મહીપાલ, હું અવધ્ય છું; યુદ્ધ કરો અને વિજય મેળવો.
6.43.77
प्रीतस्तेऽभिगमेनाहं जयं तव नराधिप ।
आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६.४३.७७ ॥
હે નરાધિપ, તમારા આગમનથી હું પ્રસન્ન છું; ઊભો થઈને હંમેશાં તમારા વિજયની આશિષ આપું છું. આ સત્ય છે, તમને આ જ કહું છું.
6.43.78
एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य विशांपते ।
अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट् ॥ ६.४३.७८ ॥
હે મહારાજ, હે પ્રજાપતિ, ગૌતમની આ વાત સાંભળીને કૃપની રજા લઈને રાજા જ્યાં મદ્રરાજ હતા ત્યાં ગયા.
6.43.79
स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥ ६.४३.७९ ॥
તેમણે શલ્યને અભિવાદન કરી, પ્રદક્ષિણા કરીને, એ દુર્ધર્ષને પોતાના કલ્યાણ માટે રાજાએ આ વચન કહ્યું.
6.43.80
अनुमानये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये विगतकल्मषः ।
जयेयं नु परान्राजन्ननुज्ञातस्त्वया रिपून् ॥ ६.४३.८० ॥
હે દુર્ધર્ષ, હું તમારી અનુમતિ માગું છું. પાપરહિત થઈને હું યુદ્ધ કરીશ. હે રાજન્, તમારી આજ્ઞાથી હું શત્રુઓને જીતીશ.
6.43.81
यदि मां नाधिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय वै रणे ॥ ६.४३.८१ ॥
જો તમે યુદ્ધનો નિશ્ચય કરીને મને શોધ્યો ન હોત, તો હે મહારાજ, હું યુદ્ધમાં પરાજય માટે તમને શાપ આપત.
6.43.82
तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते ।
अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि ॥ ६.४३.८२ ॥
હું પ્રસન્ન અને સન્માનિત થયો છું. તમે જે ઇચ્છો છો તે તમને મળો. હું તમને અનુમતિ આપું છું. યુદ્ધ કરો, વિજય મેળવો.
6.43.83
ब्रूहि चैष परं वीर केनार्थः किं ददामि ते ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.८३ ॥
હે વીર, કહો, બીજું કંઈ છે? તમને શું આપું? આમ હોવા છતાં, હે મહારાજ, યુદ્ધ સિવાય બીજું શું ઇચ્છો છો?
6.43.84
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६.४३.८४ ॥
માણસ ધનનો દાસ છે; ધન કોઈનો દાસ નથી. આ જ સત્ય છે, હે મહારાજ; હું કૌરવોના ધનથી બંધાયેલો છું.
6.43.85
करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम् ।
ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.८५ ॥
ભાણેજ, તારી ઇચ્છા પ્રમાણે હું અવશ્ય કરીશ. છતાં કહું છું — યુદ્ધ સિવાય તું બીજું શું ઇચ્છે છે? આ નપુંસક જેવું છે.
6.43.86
मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम् ।
कामं युद्ध्य परस्यार्थे वरमेतं वृणोम्यहम् ॥ ६.४३.८६ ॥
મહારાજ, સદા મારા હિત માટે ઉત્તમ સલાહ આપો. ઇચ્છા પ્રમાણે બીજાને માટે યુદ્ધ કરો — આ જ વરદાન હું પસંદ કરું છું.
6.43.87
किमत्र ब्रूहि साह्यं ते करोमि नृपसत्तम ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६.४३.८७ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, અહીં તારે શી મદદ જોઈએ તે કહે — હું કરીશ. બીજા માટે ઇચ્છાપૂર્વક યુદ્ધ કરીશ; ધનને કારણે હું કૌરવો દ્વારા બંધાયેલો છું.
6.43.88
स एव मे वरः शल्य उद्योगे यस्त्वया कृतः ।
सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया ॥ ६.४३.८८ ॥
હે શલ્ય, ઉદ્યોગમાં તેં આપેલું વચન જ મારું વરદાન છે — યુદ્ધમાં સૂતપુત્રનું તેજ તારે નષ્ટ કરવું.
6.43.89
संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितम् ।
गच्छ युध्यस्व विस्रब्धः प्रतिजाने वचस्तव ॥ ६.४३.८९ ॥
હે કુન્તીપુત્ર, તારી આ ઇચ્છા તેં ઇચ્છી છે તેમ જ પૂર્ણ થશે. જા — નિશ્ચિંત થઈ યુદ્ધ કર; તારું વચન હું પાળીશ એવી પ્રતિજ્ઞા કરું છું.
6.43.90
अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् ।
निर्जगाम महासैन्याद्भ्रतृभिः परिवारितः ॥ ६.४३.९० ॥
પછી કૌન્તેય પોતાના મામા મદ્રરાજની રજા લઈને, ભાઈઓથી ઘેરાયેલા, એ મહાસૈન્યમાંથી નીકળ્યા.
6.43.91
वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै ।
तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः ॥ ६.४३.९१ ॥
વાસુદેવ યુદ્ધમાં રાધેય પાસે ગયા. ત્યારે ગદના મોટા ભાઈએ પાંડવો માટે તેને આ કહ્યું.
6.43.92
श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वोषात्किल न योत्स्यसे ।
अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते ॥ ६.४३.९२ ॥
કર્ણ, ભીષ્મ પ્રત્યેના દ્વેષને કારણે તું યુદ્ધ નહીં કરે એવું મેં સાંભળ્યું છે. હે રાધેય, ભીષ્મ ન હણાય ત્યાં સુધી અમને પસંદ કર.
6.43.93
हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगम् ।
धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम् ॥ ६.४३.९३ ॥
ભીષ્મ હણાયા પછી, હે રાધેય, તું ફરી યુદ્ધમાં આવીશ, જો ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રની સહાય યોગ્ય લાગે તો.
6.43.94
न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव ।
त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ॥ ६.४३.९४ ॥
હે કેશવ, ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રનું હું અપ્રિય નહીં કરું. પ્રાણ ત્યજીને દુર્યોધનનું હિત ઇચ્છનારો મને જાણ.
6.43.95
तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत ।
युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः ॥ ६.४३.९५ ॥
હે ભારત, એ વચન સાંભળી કૃષ્ણ પાછા ફર્યા અને યુધિષ્ઠિર આગળ રાખેલા પાંડવો સાથે ભળ્યા.
6.43.96
अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः ।
योऽस्मान्वृणोति तमहं वरये साह्यकारणात् ॥ ६.४३.९६ ॥
પછી સૈન્યની મધ્યમાં પાંડવોના અગ્રજ મોટેથી પોકાર્યા: જે અમને પસંદ કરશે, તેને સહાય માટે હું પસંદ કરીશ.
6.43.97
अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् ।
प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ६.४३.९७ ॥
ત્યારે તેમને જોઈને યુયુત્સુએ પ્રસન્ન મનથી ધર્મરાજ, કુંતીપુત્ર યુધિષ્ઠિરને આ કહ્યું.
6.43.98
अहं योत्स्यामि भवतः संयुगे धृतराष्ट्रजान् ।
युष्मदर्थं महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ ॥ ६.४३.९८ ॥
હે મહારાજ, હે નિષ્પાપ, જો તમે મને પસંદ કરો તો તમારા માટે યુદ્ધમાં હું ધૃતરાષ્ટ્રના પુત્રો સામે લડીશ.
6.43.99
एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान् ।
युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः ॥ ६.४३.९९ ॥
આવો, આવો, આપણે સૌ તારા એ અજ્ઞાની ભાઈઓ સામે લડીશું. હે યુયુત્સુ, વાસુદેવ અને અમે બધા સર્વ રીતે આ જ કહીએ છીએ.
6.43.100
वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात् ।
त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते ॥ ६.४३.१०० ॥
હે મહાબાહુ, હું તને જ પસંદ કરું છું. મારા માટે યુદ્ધ કર; તારામાં ધૃતરાષ્ટ્રનો પિંડ અને વંશતંતુ દેખાય છે.
6.43.101
भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते ।
न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ॥ ६.४३.१०१ ॥
હે રાજપુત્ર, હે મહાતેજસ્વી, તને ઇચ્છનારા અમારી સાથે જોડાઈ જા. દુર્બુદ્ધિ અને અતિ ક્રોધી ધૃતરાષ્ટ્રપુત્ર એવું થવા નહીં દે.
6.43.102
ततो युयुत्सुः कौरव्यान्परित्यज्य सुतांस्तव ।
जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिं ॥ ६.४३.१०२ ॥
ત્યારે યુયુત્સુ કૌરવોને, એટલે કે તમારા પુત્રોને છોડીને, દુંદુભિ વગાડી ઘોષણા કરી પાંડુપુત્રોની સેનામાં ચાલ્યો ગયો.
6.43.103
ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टःक सहानुजः ।
जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोञ्ज्वलम् ॥ ६.४३.१०३ ॥
ત્યારે રાજા યુધિષ્ઠિરે અત્યંત પ્રસન્ન થઈ, પોતાના નાના ભાઈઓ સાથે, તેજસ્વી સુવર્ણથી ઝળહળતું કવચ ફરી ધારણ કર્યું.
6.43.104
प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे स्वरथान्पुरुषर्षभाः ।
ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः ॥ ६.४३.१०४ ॥
તે સર્વ પુરુષશ્રેષ્ઠો પોતપોતાના રથ પર ફરી ચડ્યા; પછી પહેલાંની જેમ ફરી વ્યૂહ રચ્યો.
6.43.105
अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् ।
सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः ॥ ६.४३.१०५ ॥
તે પુરુષશ્રેષ્ઠોએ સેંકડો દુંદુભિ અને પુષ્કર વગાડ્યાં, અને વિવિધ પ્રકારના સિંહનાદ કર્યા.
6.43.106
रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।
धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे तदा ॥ ६.४३.१०६ ॥
રથો પર ઊભેલા પાંડવ પુરુષવ્યાઘ્રોને જોઈને ધૃષ્ટદ્યુમ્ન આદિ સર્વ રાજાઓ ત્યારે ફરી હર્ષિત થયા.
6.43.107
गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् ।
दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयांचक्रिरे भृशम् ॥ ६.४३.१०७ ॥
પાંડુપુત્રોનું ગૌરવ અને માન્યજનોને માન આપનારાઓને જોઈને ત્યાંના રાજાઓએ તેમનો અત્યંત સત્કાર કર્યો.
6.43.108
सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् ।
दयां च ज्ञातिषु परां कथयांचक्रिरे नृपाः ॥ ६.४३.१०८ ॥
મહાત્માઓની સમયોચિત મૈત્રી અને કૃપા, તેમજ સ્વજનો પ્રત્યેની પરમ દયા, રાજાઓએ ત્યાં વ્યક્ત કરી.
6.43.109
साधुसाध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः ।
वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षणाः ॥ ६.४३.१०९ ॥
"સાધુ, સાધુ" એમ સર્વત્ર સ્તુતિયુક્ત પવિત્ર વાણીઓ ફેલાઈ; તે યશસ્વીઓના મન અને હૃદયને આનંદ આપતી હતી.
6.43.110
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तथा ।
वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः ॥ ६.४३.११० ॥
ત્યાં જે મ્લેચ્છો અને આર્યોએ પાંડુપુત્રોનો તે વૃત્તાંત જોયો અને સાંભળ્યો, તેઓ ગદ્ગદ કંઠે રડી પડ્યા.
6.43.111
ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्च सहस्रशः ।
शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः ॥ ६.४३.१११ ॥
પછી હર્ષિત મનસ્વીઓએ સેંકડો-હજારો મહાભેરીઓ વગાડી અને ગાયના દૂધ જેવા શંખો ફૂંક્યા.