महाभारत · अध्याय 6.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.43.1
गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रसंग्रहैः ।
या स्वयं पद्मनाभस्य सुखपद्माद्विनिःसृता ॥ ६.४३.१ ॥
गीता चांगल्या प्रकारे वाचणे पुरेसे आहे; इतर शास्त्रसंग्रहांची काय गरज? ती स्वतः पद्मनाभाच्या कमलसदृश मुखातून निघाली आहे.
6.43.2
सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः ।
सर्वतीर्थमयी गङ्गा सर्वदेवमयो मनुः ॥ ६.४३.२ ॥
गीता सर्वशास्त्रमयी आहे; हरी सर्वदेवमय आहे; गंगा सर्वतीर्थमयी आहे; मनू सर्वदेवमय आहे.
6.43.3
गीता गङ्गा च गायत्री गोविन्देति हृदि स्थिते ।
चतुर्गकारसंयुक्ते पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ६.४३.३ ॥
हृदयात गीता, गंगा, गायत्री आणि चार 'ग' अक्षरांनी युक्त 'गोविंद' हे नाव स्थित असता पुनर्जन्म होत नाही.
6.43.4
षट्शतानि सविंशानि श्लोकानां प्राह केशवः ।
अर्जुनः सप्तपञ्चाशत्सप्तषष्टिं तु सञ्जयः ॥ ६.४३.४ ॥
केशवाने सहाशे वीस श्लोक सांगितले; अर्जुनाने सत्तावन; आणि संजयाने सदुसष्ट.
6.43.5
धृतराष्ट्रः श्लोकमेकं गीताया मानमुच्यते ।
भारतामृतसर्वस्वगीताया मथितस्य च।
सारमुद्धृत्य कृष्णेन अर्जुनस्य मुखे हुतम् ॥ ६.४३.५ ॥
धृतराष्ट्र एका श्लोकाला गीतेचे मान म्हणतो. भारताच्या अमृतसर्वस्व गीतेचे मंथन करून, कृष्णाने तिचे सार काढून अर्जुनाच्या मुखात घातले.
6.43.6
ततो धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम् ।
पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाःक ॥ ६.४३.६ ॥
मग बाण आणि गाण्डीव धारण करणाऱ्या धनंजयाला पाहून महारथींनी पुन्हा मोठा नाद केला.
6.43.7
पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैषामनुयायिनः ।
दध्मुश्च मुदिताः शङ्खान्वीराः सागरसंभवान् ॥ ६.४३.७ ॥
पांडव आणि सोमक, तसेच त्यांचे जे अनुयायी होते, ते वीर आनंदित होऊन समुद्रात जन्मलेले शंख फुंकू लागले.
6.43.8
ततो भेर्यश्च पेश्यश्च क्रकचा गोविषाणिकाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दो महानभूत् ॥ ६.४३.८ ॥
नंतर भेरी, पणव, क्रकच आणि गोविषाणिका अचानक वाजवल्या गेल्या; तेव्हा मोठा नाद उठला.
6.43.9
तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनाधिप ।
सिद्धचारणसङ्घाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ॥ ६.४३.९ ॥
तसेच, हे जनाधिपा, गंधर्वांसह देव, पितर आणि सिद्ध-चारणांचे समूह पाहण्याच्या इच्छेने तेथे एकत्र आले.
6.43.10
ऋषयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम् ।
समीयुस्तत्र सहिता द्रुष्टुं तद्वैशसं महत् ॥ ६.४३.१० ॥
महाभाग्यवान ऋषीही शतक्रतू इंद्राला पुढे करून त्या महान संहाराचे दर्शन घेण्यासाठी तेथे एकत्र जमले.
6.43.11
ते सेने स्तिमिते सञ्जे वीक्षमाणे परस्परम् ।
गङ्गायमुनयोर्वेगो यथैवैत्य परस्परम् ॥ ६.४३.११ ॥
ते दोन्ही सैन्य युद्धरचनेत स्तब्ध उभे राहून एकमेकांकडे पाहत होते, जसे गंगा आणि यमुनेचे प्रवाह एकत्र येऊन थांबतात.
6.43.12
एवं प्रवत्ते ते सेने निःशब्दे जनसंसदि ।
चित्रे पट इवालेख्ये दर्शनीयतरे शुभे ॥ ६.४३.१२ ॥
अशा प्रकारे ते दोन्ही सैन्य मानवांच्या त्या सभेत शब्दरहित उभे होते, जणू चित्रपटावर रेखाटलेले—अत्यंत पाहण्यासारखे आणि शुभ.
6.43.13
ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समवस्थिते ।
ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रज्वलिते नृप ॥ ६.४३.१३ ॥
तेव्हा युधिष्ठिराने युद्धासाठी सज्ज झालेली ती दोन्ही सेना पाहिली; ती सागरासारखी होती, हे नृपा, वारंवार प्रज्वलित होत होती.
6.43.14
विमुच्य कवचं वीरो निक्षिप्य च वरायुधम् ।
अवरुह्य रथात्क्षिप्रं पद्म्यामेव कृताञ्जलिः ॥ ६.४३.१४ ॥
वीराने कवच काढले, उत्तम आयुधे ठेवली, लगेच रथातून उतरला आणि हात जोडून पायीच चालू लागला.
6.43.15
पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
वाग्यतः प्रययौ धीरः प्राङ्भुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ६.४३.१५ ॥
पितामहांकडे पाहून धर्मराज युधिष्ठिर मौन धरून, धीरपणे पूर्वाभिमुख होऊन शत्रुसेनेकडे गेला.
6.43.16
तं प्रयान्तमभिप्रेभ्य कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ।
अवतीर्य रथात्तूर्णं भ्रातृभिः सहितोऽन्वयात् ॥ ६.४३.१६ ॥
त्याला जाताना पाहून कुंतीपुत्र धनंजयाने लगेच रथातून उतरून बंधूंसह त्याचा पाठलाग केला.
6.43.17
वासुदेवश्च भगवान्पृष्ठतोऽनुजगाम तम् ।
तथा मुख्याश्च राजानस्तच्चित्ता जग्मुरुत्सुकाः ॥ ६.४३.१७ ॥
भगवान वासुदेवही त्याच्या मागून गेले; तसेच प्रमुख राजेही त्याच्यावर चित्त ठेवून उत्सुकतेने गेले.
6.43.18
किं ते व्यवसितं राजन्यदस्मानपहाय वै ।
प्रद्म्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ६.४३.१८ ॥
हे राजा, आम्हांला सोडून तू पायीच पूर्वाभिमुख होऊन शत्रुसेनेकडे जात आहेस, हा कोणता निश्चय?
6.43.19
क्व गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः ।
दंशितेष्वरिसैन्येषु भ्रातॄनुत्सृज्य पार्थिव ॥ ६.४३.१९ ॥
हे राजेंद्रा, कवच आणि आयुधे ठेवून, सज्ज शत्रुसैन्यांमध्ये, हे पार्थिवा, बंधूंना सोडून तुम्ही कुठे जाल?
6.43.20
एवं गते त्वयि ज्येष्ठे मम भ्रातरि भारत ।
भीमे दुनोति हृदयं ब्रूहि गन्ता भवान्क्व नु ॥ ६.४३.२० ॥
हे भारता, माझ्या ज्येष्ठ बंधू, तुम्ही असे गेल्याने भीमासाठी माझे हृदय दुखावत आहे. सांगा, तुम्ही कुठे जाणार आहात?
6.43.21
अस्मिन्रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये ।
उत्सृज्य क्व नु गन्तासि शत्रूनभिमुखो नृप ॥ ६.४३.२१ ॥
या रणसमूहात महाभय असताना, हे नृपा, शत्रूंसमोर उभे राहून ते सोडून तुम्ही कुठे जाल?
6.43.22
एवमाभाष्यमाणोऽपि भ्रातृभिः कुरुनन्दनः ।
नोवाच वाग्यतः किंचिद्गच्छत्येव युधिष्ठिरः ॥ ६.४३.२२ ॥
बंधूंनी असे संबोधूनही कुरुनंदन युधिष्ठिराने वाणी आवरून काहीही न बोलता पुढे जाणे चालू ठेवले.
6.43.23
तानुवाच महाप्राज्ञो वासुदेवो महामनाः ।
अभिप्रायोऽस्य विज्ञातो मयेति प्रहसन्निव ॥ ६.४३.२३ ॥
महाप्राज्ञ आणि महामना वासुदेव त्यांना म्हणाले, "याचा अभिप्राय मला समजला आहे", जणू हसतच.
6.43.24
एष भीष्मं तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च ।
अनुमान्य गुरून्सर्वान्योत्स्यते पार्थिवोऽरिभिः ॥ ६.४३.२४ ॥
हा राजा भीष्म, द्रोण, गौतम आणि शल्य तसेच सर्व गुरुजनांची अनुमती घेऊन शत्रूंशी युद्ध करील.
6.43.25
श्रूयते हि पुराकल्पे गुरूनननुमान्य यः ।
युध्यते स भवेद्व्यक्तमपध्यातो महत्तरैः ॥ ६.४३.२५ ॥
पूर्वकाळी जो गुरुजनांची अनुमती न घेता युद्ध करतो, तो निश्चितच थोरांकडून शापित होतो, असे ऐकले जाते.
6.43.26
अनुमान्य यथाशास्त्रं यस्तु युध्येन्महत्तरैः ।
ध्रुवस्तस्य जयो युद्धे भवेदिति मतिर्मम ॥ ६.४३.२६ ॥
शास्त्राप्रमाणे थोरांची अनुमती घेऊन जो युद्ध करतो, त्याचा युद्धात विजय निश्चित होतो, असे माझे मत आहे.
6.43.27
एवं ब्रुवति कृष्णेऽत्र धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ।
हाहाकारो महानासीन्निःशब्दास्त्वपरेऽभवन् ॥ ६.४३.२७ ॥
कृष्ण असे बोलत असताना धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सैन्याकडे मोठा हाहाकार उठला; इतर मात्र निःशब्द झाले.
6.43.28
दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद्धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
मिथः संकथयांचक्रुरेषो हि कुलपांसनः ॥ ६.४३.२८ ॥
दुरून युधिष्ठिराला पाहून धृतराष्ट्रपुत्राचे सैनिक आपापसात म्हणाले, "हाच तो कुलाला कलंक लावणारा."
6.43.29
व्यक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्ममन्तिकम् ।
युधिष्ठिरः ससोदर्यः शरणार्थं प्रयाचकः ॥ ६.४३.२९ ॥
भीतीने ग्रस्त झाल्यासारखा राजा युधिष्ठिर आपल्या बंधूंसह आश्रयासाठी भीष्माजवळ येत आहे, हे स्पष्ट दिसते.
6.43.30
धनञ्जये कथं नाथे पाण्डवे च वृकोदरे ।
नकुले सहदेवे च भीतिरभ्येति पाण्डवम् ॥ ६.४३.३० ॥
धनंजय, पांडव, वृकोदर, नकुल आणि सहदेव हे रक्षक असताना पांडवांवर भीती कशी आली?
6.43.31
न नूनं क्षत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि ।
यथाऽस्य हृदयं भीतमल्पसत्वस्य संयुगे ॥ ६.४३.३१ ॥
पृथ्वीवर प्रसिद्ध क्षत्रियकुलात असा कोणी खरोखर जन्मला नाही, ज्याचे हृदय युद्धात इतके भयभीत व अल्पसत्त्व आहे.
6.43.32
ततस्ते सैनिकाः सर्वे प्रशंसन्ति स्म कौरवान् ।
हृष्टाः सुमनसो भूत्वा चेलानि दुधुवुश्च ह ॥ ६.४३.३२ ॥
तेव्हा ते सर्व सैनिक कौरवांची प्रशंसा करू लागले; हर्षित मनाने त्यांनी वस्त्रे फडकावली.
6.43.33
व्यनिन्दंश्च तथा सर्वे योधास्तव विशांपते ।
युधिष्ठिरं ससोदर्यं सहितं केशवनेन हि ॥ ६.४३.३३ ॥
हे राजा, तुझ्या सर्व योद्ध्यांनीही युधिष्ठिराची, त्याच्या बंधूंसह आणि केशवासह, निंदा केली.
6.43.34
ततस्तत्कौरवं सैन्यं धिक्वृत्वा तु युधिष्ठिरम् ।
निःशब्दमभवत्तूर्णं पुनरेव विशांपते ॥ ६.४३.३४ ॥
हे राजा, युधिष्ठिराची निर्भर्त्सना केल्यानंतर ते कौरवसैन्य लगेच पुन्हा शांत झाले.
6.43.35
किं नु वक्ष्याति राजाऽसौ किं भीष्मः प्रतिवक्ष्यति ।
किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाविति ॥ ६.४३.३५ ॥
"तो राजा काय बोलेल? भीष्म काय उत्तर देतील? युद्धात अभिमान बाळगणारा भीम काय बोलेल? कृष्ण आणि अर्जुन काय बोलतील?" असा (विचार करत).
6.43.36
विवक्षितं किमस्येति संशयः सुमहानभूत् ।
उभयो सेनयो राजन्युधिष्ठिरकृते तदा ॥ ६.४३.३६ ॥
"याला काय म्हणायचे आहे?" अशी मोठी शंका निर्माण झाली. हे राजा, तेव्हा युधिष्ठिराच्या निमित्ताने दोन्ही सैन्यांत हा मोठा संशय होता.
6.43.37
सोऽवगाह्य चमूं शत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम् ।
भीष्ममेवाभ्यात्तूर्णं भ्रातृभिः परिवारितः ॥ ६.४३.३७ ॥
बाण आणि शक्तींनी भरलेल्या शत्रुसैन्यात प्रवेश करून, बंधूंनी वेढलेला तो त्वरित भीष्मांजवळ गेला.
6.43.38
तमुवाच ततः पादौ कारभ्यां पीड्य पाण्डवः ।
भीष्मं शान्तनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम् ॥ ६.४३.३८ ॥
तेव्हा पांडवराजाने दोन्ही हातांनी त्यांचे पाय दाबून युद्धासाठी उभ्या असलेल्या शंतनुपुत्र भीष्मांना सांगितले.
6.43.39
आमन्त्रये त्वां दुर्धर्ष त्वया योत्स्यामहे सह ।
अनजानीहि मां तात आशिषश्च प्रयोजय ॥ ६.४३.३९ ॥
हे दुर्धर्षा, मी तुमची अनुमती मागतो; आम्ही तुमच्याबरोबर युद्ध करू. हे तात, मला अनुमती द्या आणि आशीर्वाद द्या.
6.43.40
यद्येवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय भारत ॥ ६.४३.४० ॥
जर तू युद्धात अशा प्रकारे माझ्याजवळ आला नसतास, हे पृथ्वीपते, तर मी तुला शाप दिला असता; हे महाराजा, तुझ्या पराभवासाठी, हे भारता.
6.43.41
प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्व जयमाप्नुहि पाण्डव ।
यत्तेऽभिलषितं चान्यत्तदवाप्नुहि संयुगे ॥ ६.४३.४१ ॥
हे पुत्रा, मी प्रसन्न आहे; युद्ध कर, हे पांडवा, विजय मिळव. तुला जे जे हवे आहे ते युद्धात मिळव.
6.43.42
व्रियतां च वरः पार्थ किमस्मत्तोऽभिकाङ्क्षसि ।
एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः ॥ ६.४३.४२ ॥
हे पार्था, वर निवड; तू आमच्याकडून काय इच्छितोस? हे महाराजा, असे झाल्यावर तुझा पराभव नाही.
6.43.43
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६.४३.४३ ॥
माणूस धनाचा दास आहे; दासच आहे, धन कोणाचाही दास नाही. हे महाराज, हे सत्य आहे; कौरवांच्या धनाने मी बद्ध आहे.
6.43.44
अतस्त्वां क्लीबवद्वाक्यं ब्रवीमि कुरुनन्दन ।
भृतोऽस्त्म्यर्थेन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.४४ ॥
म्हणून, हे कुरुनंदना, मी तुझ्याशी भित्र्यासारखे बोलतो. हे कौरव्या, मी धनाने पोसलेला आहे; युद्धाशिवाय तू आणखी काय इच्छितोस?
6.43.45
मन्त्रयस्व महाबाहो हितैषी मम नित्यशः ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः ॥ ६.४३.४५ ॥
हे महाबाहो, जे नेहमी माझे हित इच्छितात, तुम्ही मला सल्ला द्या. कौरवासाठी युद्ध करा—हाच माझा सततचा वर आहे.
6.43.46
राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे ब्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ६.४३.४६ ॥
हे राजा, येथे मी तुला कोणती मदत करू, हे कुरुनंदना? दुसऱ्यासाठी मी इच्छेने युद्ध करीन; तुझ्या मनात जे सांगायचे ते सांग.
6.43.47
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ।
एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ॥ ६.४३.४७ ॥
युद्धात तुमच्यासारख्या अपराजिताला मी कसा जिंकू? जर तुम्हाला कल्याण दिसत असेल तर हे हितकारक मला सांगा.
6.43.48
नैनं पश्यामि कौन्तेय यो मां युध्यन्तमाहवे ।
विजयेत पुमान्कश्तित्साक्षादपि शतक्रतुः ॥ ६.४३.४८ ॥
हे कौंतेया, युद्धात माझ्याशी लढताना मला जिंकू शकेल असा कोणीही मला दिसत नाही—साक्षात इंद्रही नाही.
6.43.49
हन्त पृच्छामि तस्मात्त्वां पितामह नमोस्तु ते ।
वधोपायं ब्रवीहि त्वमात्मनः समरे परैः ॥ ६.४३.४९ ॥
अरेरे, म्हणून हे पितामह, मी आपणास विचारतो; आपणास नमस्कार. युद्धात शत्रूंकडून आपला वध होण्याचा उपाय आपणच सांगा.
6.43.50
न स्म तं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् ।
न तावन्मृत्युकालोऽपि पुनरागमनं कुरु ॥ ६.४३.५० ॥
प्रिय वत्सा, युद्धात मला जिंकू शकेल असा कोणीही मला दिसत नाही. अजून माझा मृत्युकाळही आलेला नाही; पुन्हा ये.
6.43.51
ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन ।
शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च ॥ ६.४३.५१ ॥
तेव्हा हे कुरुनंदना, युधिष्ठिराने भीष्मांचे वचन मस्तक नमवून स्वीकारले; पुन्हा त्यांना वंदन केले.
6.43.52
प्रायात्पुनर्महाबाहुराचार्यस्य रथं प्रति ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ॥ ६.४३.५२ ॥
महाबाहू पुन्हा आचार्यांच्या रथाकडे गेला; सर्व सैन्य पाहत असताना, मधल्या मार्गाने, भावांसह.
6.43.53
स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्वं चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥ ६.४३.५३ ॥
तो राजा द्रोणांना वंदन करून, नंतर प्रदक्षिणा घालून, त्या दुर्धर्षाला आपल्या कल्याणाचे वचन बोलला.
6.43.54
आमन्त्रये त्वां भगवन्योत्स्ये विगितकल्मषः ।
कथं जये रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वया द्विज ॥ ६.४३.५४ ॥
हे भगवन्, मी आपली रजा घेतो; निष्पाप होऊन युद्ध करीन. हे द्विजा, आपल्या अनुज्ञेने मी सर्व शत्रूंना कसे जिंकू?
6.43.55
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः ॥ ६.४३.५५ ॥
महाराजा, तू युद्धाचा निश्चय करून माझ्याकडे आला नसतास तर मी तुला सर्वथा पराजयाचा शाप दिला असता.
6.43.56
तद्युधिष्ठिर तुष्टोऽस्मि पूजितश्च त्वयाऽनघ ।
अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि ॥ ६.४३.५६ ॥
म्हणून हे युधिष्ठिरा, निष्पाप, मी संतुष्ट झालो आहे; तू माझा सन्मान केलास. तुला अनुज्ञा देतो — युद्ध कर आणि विजय मिळव.
6.43.57
करवाणि च ते कामं ब्रूहि त्वमभिकाङ्क्षितम् ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.५७ ॥
तुझी इच्छा मी पूर्ण करीन; तुला जे हवे ते सांग. महाराजा, असे झाल्यावर युद्धाशिवाय तुला आणखी काय हवे आहे?
6.43.58
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैःक ॥ ६.४३.५८ ॥
माणूस धनाचा दास आहे; धन कोणाचाही दास नाही — हेच सत्य आहे, महाराजा. मी धनामुळे कौरवांशी बद्ध आहे.
6.43.59
ब्रवीम्येतत्क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।
योत्स्येऽहं कौरवस्यार्थे तवाशास्यो जयो मया ॥ ६.४३.५९ ॥
मी तुला हे सांगतो, जणू तू भित्रा आहेस — युद्धाशिवाय तुला आणखी काय हवे आहे? मी कौरवांसाठी युद्ध करीन; माझ्याकडून तुझ्या विजयाची अपेक्षा कर.
6.43.60
जयमाशास्स्व मे ब्रह्मन्मन्त्रयस्व च मद्धितम् ।
युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतो मया ॥ ६.४३.६० ॥
हे ब्राह्मणा, माझ्या विजयाची इच्छा कर आणि माझ्या हिताचा सल्ला दे; कौरवांसाठी युद्ध कर — हाच वर मी निवडला आहे.
6.43.61
ध्रुवस्ते विजयो राजन्यस्य मन्त्री हरिस्तव ।
अहं त्वामभिजानामि रणे शत्रून्विजेष्यसि ॥ ६.४३.६१ ॥
राजा, तुझा विजय निश्चित आहे, कारण तुझा मंत्री स्वतः हरि (कृष्ण) आहे. मी तुला जाणतो; रणांगणात तू शत्रूंना जिंकशील.
6.43.62
यतो धर्मस्ततः कृष्णो यतः कृष्णस्ततो जयः ।
युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं ब्रवीमि ते ॥ ६.४३.६२ ॥
जिथे धर्म तिथे कृष्ण; जिथे कृष्ण तिथे विजय. हे कौन्तेया, युद्ध कर, पुढे जा. मला विचार की मी तुला काय सांगू.
6.43.63
पृच्छामि त्वां द्विजश्रेष्ठ श्रृणु यन्मेऽभिकाङ्क्षितम् ।
कथं जयेयं संग्रामे भवन्तमपराजितम् ॥ ६.४३.६३ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा, मी आपल्याला विचारतो; माझी इच्छा ऐका. युद्धात अपराजित अशा आपल्याला मी कसा जिंकू?
6.43.64
न तेऽस्ति विजयस्तावद्यावद्युद्ध्याम्यहं रणे ।
ममाशु निधने राजन्यतस्व सह सदरैः ॥ ६.४३.६४ ॥
मी रणांगणात लढत असेपर्यंत तुला विजय नाही. राजा, माझा मृत्यू लवकर झाला, तर मग तू बंधूंसह विजय मिळवशील.
6.43.65
हन्त तस्मान्महाबाहो वधोपायं वदात्मनः ।
आचार्य प्रणिपत्यैष पृच्छामि त्वां नमोऽस्तु ते ॥ ६.४३.६५ ॥
म्हणून हे महाबाहो, आपल्या वधाचा उपाय सांगा. आचार्यांना नमस्कार करून मी आपल्याला विचारतो; आपल्याला नमस्कार असो.
6.43.66
न शत्रुं तात पश्यामि यो मां हन्याद्रथे स्थितम् ।
युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम् ॥ ६.४३.६६ ॥
हे वत्सा, रथावर उभा राहून अत्यंत संतापाने युद्ध करणाऱ्या, बाणांचा वर्षाव करणाऱ्या मला मारू शकेल असा शत्रू मला दिसत नाही.
6.43.67
ऋते प्रायगतं रजन्न्यस्तशस्त्रमचेतनम् ।
हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । ॥ ६.४३.६७ ॥
हे राजा, जो प्राणांतिक अवस्थेत आहे, शस्त्रे टाकलेला आणि बेशुद्ध आहे, त्याच्याशिवाय योद्ध्यांमध्ये कोणीही युद्धात मला मारू शकणार नाही; हे मी तुला खरे सांगतो.
6.43.68
शस्त्रं चाहं रणे जह्यां श्रुत्वा तु महदप्रियम् ।
श्रद्धेपवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीति ते ॥ ६.४३.६८ ॥
एखाद्या माणसाकडून हे अत्यंत अप्रिय वचन ऐकल्यावरच मी युद्धात शस्त्र सोडीन; विश्वासार्ह शब्दांच्या आधारे एक माणूस हे तुला खरे सांगतो आहे.
6.43.69
एतच्छ्रुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः ।
अनुमान्य तमाचार्यं प्रायाच्छारद्वतं प्रति ॥ ६.४३.६९ ॥
हे महाराज, बुद्धिमान भारद्वाजाचे (द्रोणाचे) हे वचन ऐकून, त्या आचार्यांची अनुमती घेऊन तो शारद्वत (कृप) याच्याकडे गेला.
6.43.70
सोऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविदां वरः ॥ ६.४३.७० ॥
त्या राजाने कृपाला वंदन केले, त्यांना प्रदक्षिणा घातली, आणि वाक्कुशल पुरुषांत श्रेष्ठ असलेल्या त्याने हे अजेय वचन उच्चारले.
6.43.71
अनुमानये त्वां योत्स्येऽहं गुरो विगतकल्मषः ।
जयेयं च रिपून्सर्वाननुज्ञातस्त्वयाऽनघ ॥ ६.४३.७१ ॥
हे गुरो, मी तुमची अनुमती मागतो; पापरहित होऊन मी युद्ध करीन. हे निष्पाप, तुमची आज्ञा मिळाल्यास मी सर्व शत्रूंवर विजय मिळवीन.
6.43.72
यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय सर्वशः ॥ ६.४३.७२ ॥
युद्धाचा निश्चय करून तू माझ्याकडे आला नसतास, तर हे महाराजा, मी तुला सर्व प्रकारे पराभवासाठी शाप दिला असता.
6.43.73
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः । ॥ ६.४३.७३ ॥
माणूस धनाचा दास आहे, धन कोणाचेही दास नाही. हे महाराजा, हे सत्य आहे; कौरवांच्या धनाने मी बद्ध आहे.
6.43.74
तेषामर्थे महाराज योद्धव्यमिति मे मतिः ।
अतस्त्वां क्लीबवद्ब्रूयांयुद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.७४ ॥
हे महाराजा, त्यांच्यासाठीच युद्ध करावे असे माझे मत आहे. म्हणून मी षंढाप्रमाणे तुला सांगतो — युद्धाशिवाय तुला दुसरे काय हवे आहे?
6.43.75
हन्त पृच्छामि ते तस्मादाचार्य श्रृणु मे वचः ।
इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवाच गतचेतनः ॥ ६.४३.७५ ॥
अरेरे, मी तुला विचारतो — म्हणून आचार्या, माझे बोलणे ऐका. असे बोलून दुःखी झालेला राजा चेतनाहीन होऊन बोलला नाही.
6.43.76
तं गौतमः प्रत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम् ।
अवध्योऽहं महीपाल यद्ध्यस्व जयमाप्नुहि ॥ ६.४३.७६ ॥
त्याचा हेतू ओळखून गौतमाने (कृपाने) त्याला उत्तर दिले — हे महीपाला, मी अवध्य आहे; युद्ध कर आणि विजय मिळव.
6.43.77
प्रीतस्तेऽभिगमेनाहं जयं तव नराधिप ।
आशासिष्ये सदोत्थाय सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६.४३.७७ ॥
हे नराधिपा, तुझ्या आगमनाने मी प्रसन्न आहे; उठून सदैव तुझ्या विजयाची इच्छा करतो. हे सत्य आहे, तुला हेच सांगतो.
6.43.78
एतच्छ्रुत्वा महाराज गौतमस्य विशांपते ।
अनुमान्य कृपं राजा प्रययौ येन मद्रराट् ॥ ६.४३.७८ ॥
हे महाराजा, हे विशांपते, गौतमाचे हे बोलणे ऐकून कृपाची अनुमती घेऊन राजा जिथे मद्रराज होता तिथे गेला.
6.43.79
स शल्यमभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
उवाच राजा दुर्धर्षमात्मनिःश्रेयसं वचः ॥ ६.४३.७९ ॥
त्यांनी शल्याला अभिवादन करून व प्रदक्षिणा घालून, त्या दुर्धर्षाला आपल्या कल्याणासाठी राजाने हे वचन म्हटले.
6.43.80
अनुमानये त्वां दुर्धर्ष योत्स्ये विगतकल्मषः ।
जयेयं नु परान्राजन्ननुज्ञातस्त्वया रिपून् ॥ ६.४३.८० ॥
हे दुर्धर्षा, मी तुझी अनुमती मागतो. निष्पाप होऊन मी युद्ध करीन. हे राजा, तुझ्या अनुज्ञेने मी शत्रूंना जिंकीन.
6.43.81
यदि मां नाधिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः ।
शपेयं त्वां महाराज परीभावाय वै रणे ॥ ६.४३.८१ ॥
जर तू युद्धाचा निश्चय करून मला शोधले नसतेस, तर हे महाराजा, मी युद्धात पराभवासाठी तुला शाप दिला असता.
6.43.82
तुष्टोऽस्मि पूजितश्चास्मि यत्काङ्क्षसि तदस्तु ते ।
अनुजानामि चैव त्वां युध्यस्व जयमाप्नुहि ॥ ६.४३.८२ ॥
मी संतुष्ट आणि सन्मानित झालो आहे. तू जे इच्छितोस ते तुला प्राप्त होवो. मी तुला अनुज्ञा देतो. युद्ध कर, विजय मिळव.
6.43.83
ब्रूहि चैष परं वीर केनार्थः किं ददामि ते ।
एवं गते महाराज युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.८३ ॥
हे वीरा, सांग, आणखी काही आहे का? तुला काय देऊ? अशा स्थितीत, हे महाराजा, युद्धाशिवाय दुसरे काय इच्छितोस?
6.43.84
अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् ।
इति सत्यं महाराज बद्धोस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६.४३.८४ ॥
माणूस धनाचा दास आहे; धन कोणाचाही दास नाही. हेच सत्य आहे, हे महाराजा; मी कौरवांच्या धनाने बद्ध आहे.
6.43.85
करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम् ।
ब्रवीम्यतः क्लीबवत्त्वां युद्धादन्यत्किमिच्छसि ॥ ६.४३.८५ ॥
भाच्या, तुझ्या इच्छेप्रमाणेच मी नक्की करीन. तरीही सांगतो — युद्धाशिवाय तुला दुसरे काय हवे आहे? हे नपुंसकासारखे आहे.
6.43.86
मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितमुत्तमम् ।
कामं युद्ध्य परस्यार्थे वरमेतं वृणोम्यहम् ॥ ६.४३.८६ ॥
हे महाराजा, नेहमी माझ्या हितासाठी उत्तम सल्ला द्या. इच्छेप्रमाणे दुसऱ्याकरिता युद्ध करा — हाच वर मी निवडतो.
6.43.87
किमत्र ब्रूहि साह्यं ते करोमि नृपसत्तम ।
कामं योत्स्ये परस्यार्थे बद्धोऽस्म्यर्थेन कौरवैः ॥ ६.४३.८७ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, येथे तुला कोणती मदत हवी ते सांग — मी करीन. दुसऱ्यासाठी इच्छेने युद्ध करीन; धनामुळे मी कौरवांनी बांधलेला आहे.
6.43.88
स एव मे वरः शल्य उद्योगे यस्त्वया कृतः ।
सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवधस्त्वया ॥ ६.४३.८८ ॥
हे शल्या, उद्योगात तू दिलेले वचनच माझा वर आहे — युद्धात सूतपुत्राचे तेज तुला नष्ट करायचे आहे.
6.43.89
संपत्स्यत्येष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितम् ।
गच्छ युध्यस्व विस्रब्धः प्रतिजाने वचस्तव ॥ ६.४३.८९ ॥
हे कुन्तीपुत्रा, तुझी ही इच्छा तू इच्छिल्याप्रमाणेच पूर्ण होईल. जा — निश्चिंतपणे युद्ध कर; तुझा शब्द मी पाळीन अशी प्रतिज्ञा करतो.
6.43.90
अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम् ।
निर्जगाम महासैन्याद्भ्रतृभिः परिवारितः ॥ ६.४३.९० ॥
मग कौन्तेय आपल्या मामा मद्रराजाचा निरोप घेऊन, बंधूंनी वेढलेला त्या महासैन्यातून बाहेर पडला.
6.43.91
वासुदेवस्तु राधेयमाहवेऽभिजगाम वै ।
तत एनमुवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः ॥ ६.४३.९१ ॥
वासुदेव युद्धात राधेयाकडे गेले. तेव्हा गदाग्रज पाण्डवांसाठी त्याला म्हणाले.
6.43.92
श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वोषात्किल न योत्स्यसे ।
अस्मान्वरय राधेय यावद्भीष्मो न हन्यते ॥ ६.४३.९२ ॥
कर्णा, भीष्माच्या द्वेषामुळे तू युद्ध करणार नाहीस असे मी ऐकले आहे. राधेया, भीष्म मारला जाईपर्यंत आम्हाला निवड.
6.43.93
हते तु भीष्मे राधेय पुनरेष्यसि संयुगम् ।
धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम् ॥ ६.४३.९३ ॥
भीष्म मारला गेल्यावर, राधेया, तू पुन्हा युद्धात येशील, जर धृतराष्ट्रपुत्राची मदत योग्य वाटली तर.
6.43.94
न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव ।
त्यक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ॥ ६.४३.९४ ॥
हे केशवा, धृतराष्ट्रपुत्राचे मी अप्रिय करणार नाही. प्राण त्यजून दुर्योधनाचे हित इच्छिणारा मला समज.
6.43.95
तच्छ्रुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत ।
युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह संगतः ॥ ६.४३.९५ ॥
हे भारता, ते वचन ऐकून कृष्ण परत फिरले आणि युधिष्ठिरादी पाण्डवांना येऊन मिळाले.
6.43.96
अथ सैन्यस्य मध्ये तु प्राक्रोशत्पाण्डवाग्रजः ।
योऽस्मान्वृणोति तमहं वरये साह्यकारणात् ॥ ६.४३.९६ ॥
मग सैन्याच्या मध्ये पाण्डवांचा अग्रज मोठ्याने ओरडला: जो आम्हाला निवडेल, त्याला मी सहाय्यासाठी निवडीन.
6.43.97
अथ तान्समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् ।
प्रीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥ ६.४३.९७ ॥
तेव्हा त्यांच्याकडे पाहून युयुत्सु प्रसन्न मनाने धर्मराज, कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला म्हणाला.
6.43.98
अहं योत्स्यामि भवतः संयुगे धृतराष्ट्रजान् ।
युष्मदर्थं महाराज यदि मां वृणुषेऽनघ ॥ ६.४३.९८ ॥
हे महाराजा, हे निष्पाप, जर तुम्ही मला निवडलेत तर तुमच्यासाठी युद्धात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांशी मी लढेन.
6.43.99
एह्येहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातॄनपण्डितान् ।
युयुत्सो वासुदेवश्च वयं च ब्रूम सर्वशः ॥ ६.४३.९९ ॥
या, या, आपण सर्व तुझ्या त्या अविचारी भावांशी लढू. हे युयुत्सो, वासुदेव आणि आम्ही सर्वजण सर्वप्रकारे हेच म्हणतो.
6.43.100
वृणोमि त्वां महाबाहो युध्यस्व मम कारणात् ।
त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते ॥ ६.४३.१०० ॥
हे महाबाहो, मी तुलाच निवडतो. माझ्यासाठी युद्ध कर; तुझ्यात धृतराष्ट्राचा पिंड आणि वंशतंतू दिसतो.
6.43.101
भजस्वास्मान्राजपुत्र भजमानान्महाद्युते ।
न भविष्यति दुर्बुद्धिर्धार्तराष्ट्रोऽत्यमर्षणः ॥ ६.४३.१०१ ॥
हे राजपुत्रा, हे महातेजस्वी, तुझी इच्छा करणाऱ्या आमच्यात सामील हो. दुर्बुद्धी आणि अत्यंत क्रोधी धृतराष्ट्रपुत्र असे होऊ देणार नाही.
6.43.102
ततो युयुत्सुः कौरव्यान्परित्यज्य सुतांस्तव ।
जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिं ॥ ६.४३.१०२ ॥
तेव्हा युयुत्सु कौरवांना, म्हणजे तुमच्या पुत्रांना सोडून, दुंदुभी वाजवून घोषणा करत पांडुपुत्रांच्या सैन्यात गेला.
6.43.103
ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहृष्टःक सहानुजः ।
जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोञ्ज्वलम् ॥ ६.४३.१०३ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिर अत्यंत हर्षित होऊन, आपल्या धाकट्या भावांसह, तेजस्वी सोन्याने चमकणारे कवच पुन्हा धारण करू लागला.
6.43.104
प्रत्यपद्यन्त ते सर्वे स्वरथान्पुरुषर्षभाः ।
ततो व्यूहं यथापूर्वं प्रत्यव्यूहन्त ते पुनः ॥ ६.४३.१०४ ॥
ते सर्व पुरुषश्रेष्ठ आपापल्या रथांवर पुन्हा आरूढ झाले; मग पूर्वीप्रमाणे पुन्हा व्यूहरचना केली.
6.43.105
अवादयन्दुन्दुभींश्च शतशश्चैव पुष्करान् ।
सिंहनादांश्च विविधान्विनेदुः पुरुषर्षभाः ॥ ६.४३.१०५ ॥
त्या पुरुषश्रेष्ठांनी शेकडो दुंदुभी आणि पुष्कर वाजवले, आणि विविध प्रकारचे सिंहनाद केले.
6.43.106
रथस्थान्पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रेक्ष्य पार्थिवाः ।
धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर्जहृषिरे तदा ॥ ६.४३.१०६ ॥
रथांवर उभे असलेल्या पाण्डवांना, पुरुषव्याघ्रांना, पाहून धृष्टद्युम्न आदी सर्व राजे तेव्हा पुन्हा हर्षित झाले.
6.43.107
गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् ।
दृष्ट्वा महीक्षितस्तत्र पूजयांचक्रिरे भृशम् ॥ ६.४३.१०७ ॥
पाण्डुपुत्रांचे गौरव आणि मान्यांना मान देणाऱ्यांचे वैभव पाहून तेथील राजांनी त्यांचा अत्यंत सत्कार केला.
6.43.108
सौहृदं च कृपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् ।
दयां च ज्ञातिषु परां कथयांचक्रिरे नृपाः ॥ ६.४३.१०८ ॥
महात्म्यांची वेळेनुसार असलेली मैत्री आणि करुणा, तसेच नातेवाईकांबद्दलची थोर दया, राजांनी तेथे व्यक्त केली.
6.43.109
साधुसाध्विति सर्वत्र निश्चेरुः स्तुतिसंहिताः ।
वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षणाः ॥ ६.४३.१०९ ॥
"साधु, साधु" असे सर्वत्र स्तुतिपूर्ण पवित्र शब्द उमटले; ते कीर्तिमान पुरुषांच्या मनाला व हृदयाला आनंद देणारे होते.
6.43.110
म्लेच्छाश्चार्याश्च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस्तथा ।
वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस्ते सगद्गदाः ॥ ६.४३.११० ॥
तेथे जे म्लेच्छ व आर्य पांडुपुत्रांचा तो प्रसंग पाहते व ऐकते झाले, ते गद्गद कंठाने रडू लागले.
6.43.111
ततो जघ्नुर्महाभेरीः शतशश्च सहस्रशः ।
शङ्खांश्च गोक्षीरनिभान्दध्मुर्हृष्टा मनस्विनः ॥ ६.४३.१११ ॥
तेव्हा हर्षित झालेल्या मनस्वींनी शेकडो-हजारो महाभेरी वाजवल्या आणि गाईच्या दुधासारखे शंख फुंकले.