મહાભારત · અધ્યાય 6.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.46.1
राजञ्शतसहस्राणि तत्रतत्र पदातिनाम् ।
निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ ६.४६.१ ॥
હે રાજન! ત્યાં ત્યાં સેંકડો હજારો પાયદળ સૈનિકો મર્યાદા વગર લડ્યા. હે ભારત, તે હું તમને કહું છું.
6.46.2
न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम् ।
न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्त्रीयं न च मातुलः ॥ ६.४६.२ ॥
ત્યાં પુત્રે પિતાને, પિતાએ પોતાના ઔરસ પુત્રને ઓળખ્યો નહીં; ભાઈએ ભાઈને, ભાણેજે મામાને ઓળખ્યો નહીં.
6.46.3
न मातुलं च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा ।
आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥ ६.४६.३ ॥
ભાણેજે મામાને, મિત્રે મિત્રને ઓળખ્યો નહીં; પાંડવો જાણે ઝનૂનમાં આવી કૌરવો સાથે લડતા હતા.
6.46.4
रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः ।
अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ ॥ ६.४६.४ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! કેટલાક નરશ્રેષ્ઠ વીરો રથો વડે રથસેના પર ધસી ગયા; ઝૂંસરીઓ ઝૂંસરીઓથી તૂટી ગઈ.
6.46.5
रथेषाश्च रतेषाभिः कूरा रथकूबरैः ।
संगतैः सहिताः केचित्परस्परजिघांसवः ॥ ६.४६.५ ॥
રથના દાંડા અને ધરીઓ રથો સાથે અથડાયા; કેટલાક ક્રૂર યોદ્ધા એકબીજાને મારવાની ઇચ્છાથી એકઠા થઈ લડ્યા.
6.46.6
न शेकुश्चलितुं केचित्सन्निपत्य रथा रथैः ।
प्रभिन्नास्तु महाकायाः सन्निपत्य गजा गजैः ॥ ६.४६.६ ॥
કેટલાક રથો એકબીજા સાથે અથડાઈ હલી પણ ન શક્યા; વિશાળ શરીરવાળા હાથીઓ હાથીઓ સાથે અથડાઈ ઘાયલ થઈ વિખેરાઈ ગયા.
6.46.7
बहुधा दारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम् ।
सतोरणपताकैश्च वारणा वरवारणैः ॥ ६.४६.७ ॥
ક્રોધે ભરાયેલા હાથીઓ દાંતથી એકબીજાને અનેક રીતે ફાડતા હતા; તોરણ અને પતાકાથી શણગારેલા હાથીઓ શ્રેષ્ઠ હાથીઓ સાથે ભિડાતા હતા.
6.46.8
अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः ।
दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः ॥ ६.४६.८ ॥
હે મહારાજ, વેગથી આગળ ધસી આવેલા વિશાળ હાથીઓના દાંતના પ્રહારથી ત્યાં તેઓ અત્યંત પીડાથી ચીસો પાડવા લાગ્યા.
6.46.9
अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्राङ्कुशसमाहताः ।
अप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः ॥ ६.४६.९ ॥
તાલીમથી દોરાયેલા અને તોત્ર-અંકુશથી પ્રેરિત, મદ વિનાના હાથીઓ મદમાં આવેલા હાથીઓની સામે આગળ વધ્યા.
6.46.10
प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः ।
क्रौञ्चवन्निनदं कृत्वा दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥ ६.४६.१० ॥
ત્યાં મદમાં આવેલા હાથીઓ સાથે ભિડાયેલા કેટલાક મહાગજો ક્રૌંચ પક્ષીની જેમ ચીસ પાડીને ચારે દિશામાં ભાગ્યા.
6.46.11
सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः ।
ऋषितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः ॥ ६.४६.११ ॥
સારી રીતે સંચાલિત હાથીઓ, જેમના ગંડસ્થળમાંથી મદ વહી રહ્યો હતો, ઋષિ, તોમર અને નારાચથી વીંધાયેલા શ્રેષ્ઠ હાથીઓ.
6.46.12
प्रणेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ।
प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान् ॥ ६.४६.१२ ॥
મર્મસ્થાનોમાં વીંધાયેલા તેઓ ગર્જ્યા અને પ્રાણ વિનાના થઈને પડી ગયા; કેટલાક ભયંકર ચીસો પાડતા દિશાઓ તરફ ભાગ્યા.
6.46.13
गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः ।
ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वथैः ॥ ६.४६.१३ ॥
હાથીઓના પગરક્ષકો, પહોળી છાતીવાળા પ્રહારકો, ભાલા, ધનુષ્યો અને ચમકતા ફરસા સાથે.
6.46.14
गदाभिर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सतोमरैः ।
आयसैः परिघैश्चैव निस्तिरंशैर्विमलै शितैः । ॥ ६.४६.१४ ॥
ગદા, મુસળ, ભિંદિપાલ, તોમર, લોખંડી પરિઘ અને ચમકતી તીક્ષ્ણ તલવારો સાથે.
6.46.15
प्रगृहीतैः सुसंरब्धा द्रवमाणास्ततस्ततः ।
व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः ॥ ६.४६.१५ ॥
ઉપાડેલાં શસ્ત્રો સાથે, અત્યંત ક્રોધે ભરાઈ આમતેમ દોડતા, હે મહારાજ, એકબીજાને મારવાની ઇચ્છા ધરાવતા તેઓ દેખાયા.
6.46.16
राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः ।
प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ६.४६.१६ ॥
માનવ રક્તથી ભીંજાયેલી ચમકતી તલવારો, વીરો એકબીજા પર ધસતા હતા ત્યારે દેખાઈ.
6.46.17
अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः ।
संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु ॥ ६.४६.१७ ॥
વીરોના બાહુઓથી ફેંકાયેલી અને હલાવાયેલી તલવારો મર્મસ્થાનો પર પડતાં ભયંકર અવાજ ઉદ્ભવ્યો.
6.46.18
गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः ।
दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः ॥ ६.४६.१८ ॥
ગદા અને મુસળથી કચડાયેલા, શ્રેષ્ઠ તલવારોથી કપાયેલા, હાથીઓના દાંતથી વીંધાયેલા અને હાથીઓથી કચડાયેલા.
6.46.19
तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् ।
शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत ॥ ६.४६.१९ ॥
ત્યાં ત્યાં માણસોના સમૂહો એકબીજાને બૂમો પાડતા હતા; તેમના ભયંકર અવાજો સંભળાતા હતા, જાણે પ્રેતોના હોય, હે ભારત.
6.46.20
हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः ।
हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिविद्रुताः ॥ ६.४६.२० ॥
ચામર અને શિરોભૂષણ ધારણ કરેલા અશ્વસવારો પોતાના ઘોડાઓ સાથે, હંસોની જેમ મહાવેગથી એકબીજા પર તૂટી પડ્યા.
6.46.21
तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ॥ ६.४६.२१ ॥
તેમણે ફેંકેલા સોનાથી શણગારેલા, વેગવાન, નિર્મળ, તીક્ષ્ણ મોટા ભાલા સર્પોની જેમ પડ્યા.
6.46.22
अश्वैरग्न्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथात् ।
शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः ॥ ६.४६.२२ ॥
કેટલાક વીરો અગ્નિ જેવા વેગવાન ઘોડાઓ સાથે મોટા રથ પરથી કૂદીને રથીઓ અને અશ્વસવારોના માથાં ઝડપી લેતા.
6.46.23
बहूनपि हयारोहान्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान् ॥ ६.४६.२३ ॥
રથી બાણના ટપકામાં આવેલા ઘણા અશ્વસવારોને પણ વળેલી ગાંઠોવાળા ભલ્લોથી મારી નાખ્યા.
6.46.24
नवमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः ।
पादैरेव विमृद्गन्ति मत्ताः कनकभूषणाः ॥ ६.४६.२४ ॥
નવા મેઘ જેવા કાળા, સોનાના શણગારવાળા મદોન્મત્ત હાથીઓ ઘોડાઓને ઉછાળી ફેંકીને પોતાના પગથી જ કચડવા લાગ્યા.
6.46.25
पाठ्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः ।
प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः ॥ ६.४६.२५ ॥
કુંભ અને પડખાં પર પ્રહાર પામેલા હાથીઓમાંના કેટલાક ભાલાઓથી ઘવાઈને અત્યંત વેદનામાં ચીસ પાડી ઊઠ્યા.
6.46.26
साश्वारोहान्हयान्कांश्चिदुन्मथ्य वरवारणाः ।
सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति ॥ ६.४६.२६ ॥
શ્રેષ્ઠ હાથીઓએ કેટલાક ઘોડાઓને સવારો સહિત ઊંચકીને તે ભયાનક, ભીડભર્યા સંગ્રામમાં અચાનક ફેંકી દીધા.
6.46.27
साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्गजाः ।
रथौघानभिमृद्गन्तः सध्वजानभिचक्रमुः ॥ ६.४६.२७ ॥
હાથીઓએ દાંતના અગ્રભાગથી સવારો સહિત ઘોડાઓને ઊંચકીને, રથસમૂહોને કચડતાં ધ્વજો સહિત આગળ ધસ્યા.
6.46.28
पुंस्त्वादतिमदत्वाच्च केचित्तत्र महागजाः ।
साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा ॥ ६.४६.२८ ॥
પૌરુષ અને અતિ મદને કારણે ત્યાં કેટલાક મહાગજોએ સવારો સહિત ઘોડાઓને સૂંઢ અને પગોથી પ્રહાર કર્યા.
6.46.29
अश्वारोहैश्च समरे हस्तिसादिभिरेव च ।
प्रतिमानेषु गात्रेषु पार्श्वष्वभि च वारणान् ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ॥ ६.४६.२९ ॥
યુદ્ધમાં અશ્વારોહીઓ અને ગજારોહીઓ દ્વારા છોડાયેલા વેગવાન, નિર્મળ, તીક્ષ્ણ બાણો સર્પોની જેમ હાથીઓના અંગો, નિશ્ચિત સ્થાનો અને પડખાં પર પડ્યા.
6.46.30
नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ।
निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः ॥ ६.४६.३० ॥
વીરોના બાહુઓથી ફેંકાયેલા નિર્મળ ભાલા માણસો અને ઘોડાઓનાં શરીર તથા લોખંડનાં બખ્તર ભેદીને પડ્યા.
6.46.31
महोल्ककाप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशांपते ।
द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मच्छदैरपि ॥ ६.४६.३१ ॥
હે રાજા, ત્યાં-ત્યાં મોટા ઉલ્કાઓ જેવાં ભયાનક (શસ્ત્રો) હતાં, જે ચિત્તાના ચામડાથી બાંધેલાં અને વાઘના ચામડાથી ઢંકાયેલાં હતાં.
6.46.32
विकोशैर्विमलैः खङ्गैरभिजध्नुः परान्रणे ।
अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम् ॥ ६.४६.३२ ॥
મ્યાનમાંથી કાઢેલી ચમકતી તલવારોથી તેમણે રણમાં શત્રુઓ પર પ્રહાર કર્યા; કૂદીને આવેલો અને ક્રોધિત (યોદ્ધો) એક બાજુથી ચીરાઈ ગયો.
6.46.33
विदर्शयन्तः संपेतुः खङ्गचर्मपरश्वथैः ।
केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः ॥ ६.४६.३३ ॥
તલવાર, ઢાલ અને પરશુ લઈને પોતાને બતાવતાં તેઓ તૂટી પડ્યા; કેટલાકે હાથીઓને, ઘોડાઓ સહિત રથોને પણ હાથથી ખેંચીને ઉપાડી લીધા.
6.46.34
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ।
शङ्कुभिर्दारिताः केचित्संभिन्नाश्च परश्वथैः ॥ ६.४६.३४ ॥
બધી દિશાઓમાં ખેંચાતાં તેઓ પડ્યા; ચારે બાજુથી શોર ઊઠ્યો; કેટલાક ખીલાઓથી વીંધાયા, કેટલાક પરશુઓથી ચીરાયા.
6.46.35
हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः ।
रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ताश्च परश्वथैः ॥ ६.४६.३५ ॥
કેટલાક હાથીઓથી કચડાયા, બીજા ઘોડાઓથી ચગદાયા; રથના પૈડાની કિનારે કપાયા અને પરશુઓથી પણ કપાયા.
6.46.36
व्याक्रोशन्त नरा राजंस्तत्रतत्र स्म बान्धवान् ।
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बन्धुभिः ॥ ६.४६.३६ ॥
હે રાજા, ત્યાં-ત્યાં માણસો પોતાના સગાંઓને બોલાવી ચીસો પાડતા હતા; કોઈ પુત્રોને, કોઈ પિતાઓને, કોઈ ભાઈઓને સગાંઓ સહિત બોલાવતા હતા.
6.46.37
मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे ।
विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत ॥ ६.४६.३७ ॥
હે ભરતવંશજ, યુદ્ધમાં મામાઓ, ભાણેજો અને અન્ય પણ — આંતરડાં વિખેરાયેલા અને સાથળ ભાંગેલા ઘણા પડેલા હતા.
6.46.38
बाहुभिश्चापरे छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः ।
क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः ॥ ६.४६.३८ ॥
હાથ કપાયેલા અને બાજુઓ ચીરાયેલા બીજા કેટલાક આક્રંદ કરતા દેખાતા હતા — તરસ્યા, જીવવાની ઇચ્છાવાળા.
6.46.39
तृषापरिगताः केचिदल्पसत्वा विशांपते ।
भूमौ निपतिताः सङ्ख्ये मृगयांचक्रिरे जलम् ॥ ६.४६.३९ ॥
હે રાજન, તરસથી ઘેરાયેલા, અલ્પ શક્તિવાળા કેટલાક યુદ્ધભૂમિમાં જમીન પર પડીને પાણી શોધતા હતા.
6.46.40
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत ।
व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान् ॥ ६.४६.४० ॥
હે ભરતવંશજ, લોહીના પ્રવાહમાં ભીંજાયેલા, પીડાતા લોકો પોતાની અને અહીં એકઠા થયેલા તમારા પુત્રોની ખૂબ નિંદા કરવા લાગ્યા.
6.46.41
अपरे क्षत्रिकयाः शूराः कृतवैराः परस्परम् ।
नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष ।
तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्रतत्र परस्परम् ॥ ६.४६.४१ ॥
વેર બાંધેલા અન્ય શૂર ક્ષત્રિયો, હે મારિષ, શસ્ત્ર છોડતા નહોતા કે આક્રંદ કરતા નહોતા; આનંદથી ઠેકઠેકાણે એકબીજાને ધમકાવતા હતા.
6.46.42
आदश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वरदनच्छदम् ।
भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्रैः प्रेक्षन्ति च परस्परम् ॥ ६.४६.४२ ॥
ક્રોધથી દાંત વડે પોતાના હોઠ કરડતા, વાંકી ભ્રમરોથી વક્ર દૃષ્ટિ કરીને તેઓ એકબીજાને જોતા હતા.
6.46.43
अपरे क्लिश्यमानास्तु शरार्ता व्रणपीडिताः ।
निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्वा महाबलाः ॥ ६.४६.४३ ॥
બીજા, બાણોથી પીડિત અને ઘાવોથી વ્યથિત, દૃઢ સત્ત્વવાળા મહાબળવાન, અવાજ વિના રહ્યા.
6.46.44
अन्ये च विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे ।
प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः ।
अशोभन्त महाराज सपुष्पा इव किंशुकाः ॥ ६.४६.४४ ॥
બીજા વીરો, રથવિહીન થઈને, યુદ્ધમાં બીજાનો રથ ઝંખતા, શ્રેષ્ઠ હાથીઓથી કચડાઈને પડ્યા; હે મહારાજ, તેઓ ફૂલોવાળા કેસૂડાં જેવા શોભ્યા.
6.46.45
संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः ।
वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये ॥ ६.४६.४५ ॥
સેનાઓમાં અનેક ભયંકર અવાજો ઊઠ્યા, એ અતિ ભયાનક, શ્રેષ્ઠ વીરોનો સંહાર ચાલુ હતો ત્યારે.
6.46.46
निजघान पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे ।
स्वस्त्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥ ६.४६.४६ ॥
પિતાએ પુત્રને અને પુત્રે પિતાને યુદ્ધમાં માર્યા; ભાણેજે મામાને અને મામાએ ભાણેજને પણ માર્યા.
6.46.47
सखा सखायं च तथा संबन्धी बान्धवं तथा ।
एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह ॥ ६.४६.४७ ॥
મિત્રે મિત્રને અને સગાએ સ્વજનને એ જ રીતે માર્યા; આમ ત્યાં કૌરવો પાંડવો સાથે લડ્યા.
6.46.48
वर्तमाने तथा तस्मिन्निर्मर्यादे भयानके ।
भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत ॥ ६.४६.४८ ॥
એ મર્યાદાવિહીન, ભયાનક યુદ્ધ આ રીતે ચાલતું હતું ત્યારે, ભીષ્મની સામે પહોંચીને પાર્થોની સેના કાંપી ઊઠી.
6.46.49
केतुना पञ्चतारेण तालेन भारतर्षभ ।
राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे ।
बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा ॥ ६.४६.४९ ॥
હે ભારતર્ષભ, મહારથી મહાબાહુ ભીષ્મનો પાંચ તારાવાળો, તાડવૃક્ષના ચિહ્નવાળો ચાંદીનો ઊંચો ઊભો કરેલો ધ્વજ હતો. હે રાજન, ત્યારે ભીષ્મ મેરુ સાથેના ચંદ્રની જેમ શોભ્યા.