महाभारत · अध्याय 6.46
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.46.1
राजञ्शतसहस्राणि तत्रतत्र पदातिनाम् ।
निर्मर्यादं प्रयुद्धानि तत्ते वक्ष्यामि भारत ॥ ६.४६.१ ॥
हे राजा! तिथे तिथे शेकडो हजारो पायदळ सैनिक मर्यादा सोडून लढत होते. हे भारता, ते मी तुला सांगतो.
6.46.2
न पुत्रः पितरं जज्ञे पिता वा पुत्रमौरसम् ।
न भ्राता भ्रातरं तत्र स्वस्त्रीयं न च मातुलः ॥ ६.४६.२ ॥
तिथे मुलाने वडिलांना, वडिलांनी स्वतःच्या औरस मुलाला ओळखले नाही; भावाने भावाला, भाच्याने मामाला ओळखले नाही.
6.46.3
न मातुलं च स्वस्रीयो न सखायं सखा तथा ।
आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥ ६.४६.३ ॥
भाच्याने मामाला, मित्राने मित्राला ओळखले नाही; पांडव जणू वेडावलेले असल्यासारखे कौरवांशी लढत होते.
6.46.4
रथानीकं नरव्याघ्राः केचिदभ्यपतन्रथैः ।
अभज्यन्त युगैरेव युगानि भरतर्षभ ॥ ६.४६.४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! काही नरश्रेष्ठ वीर रथांनिशी रथसेनेवर तुटून पडले; जोखडांनी जोखडे मोडली.
6.46.5
रथेषाश्च रतेषाभिः कूरा रथकूबरैः ।
संगतैः सहिताः केचित्परस्परजिघांसवः ॥ ६.४६.५ ॥
रथांचे दांडे आणि आस रथांना धडकले; काही क्रूर वीर एकमेकांना मारण्याच्या इच्छेने एकत्र येऊन लढले.
6.46.6
न शेकुश्चलितुं केचित्सन्निपत्य रथा रथैः ।
प्रभिन्नास्तु महाकायाः सन्निपत्य गजा गजैः ॥ ६.४६.६ ॥
काही रथ एकमेकांवर आदळून हलूही शकले नाहीत; प्रचंड देहाचे हत्ती हत्तींवर आदळून विदीर्ण झाले.
6.46.7
बहुधा दारयन्क्रुद्धा विषाणैरितरेतरम् ।
सतोरणपताकैश्च वारणा वरवारणैः ॥ ६.४६.७ ॥
रागावलेले हत्ती सुळ्यांनी एकमेकांना अनेक प्रकारे फाडत होते; तोरणे व पताकांनी सजलेले हत्ती उत्तम हत्तींशी भिडत होते.
6.46.8
अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर्महागजैः ।
दन्तैरभिहतास्तत्र चुक्रुशुः परमातुराः ॥ ६.४६.८ ॥
हे महाराज, वेगाने चालून आलेल्या महाकाय हत्तींच्या सुळ्यांनी आघात होऊन ते तेथे अत्यंत वेदनेने ओरडले.
6.46.9
अभिनीताश्च शिक्षाभिस्तोत्राङ्कुशसमाहताः ।
अप्रभिन्नाः प्रभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः ॥ ६.४६.९ ॥
प्रशिक्षणाने मार्गदर्शन केलेले आणि तोत्र-अंकुशांनी प्रेरित झालेले, मदरहित हत्ती मदयुक्त हत्तींसमोर येऊन पुढे सरसावले.
6.46.10
प्रभिन्नैरपि संसक्ताः केचित्तत्र महागजाः ।
क्रौञ्चवन्निनदं कृत्वा दुद्रुवुः सर्वतो दिशम् ॥ ६.४६.१० ॥
तेथे मदयुक्त हत्तींशी भिडलेले काही महाहत्ती क्रौंच पक्ष्याप्रमाणे ओरडत सर्व दिशांना पळाले.
6.46.11
सम्यक्प्रणीता नागाश्च प्रभिन्नकरटामुखाः ।
ऋषितोमरनाराचैर्निर्विद्धा वरवारणाः ॥ ६.४६.११ ॥
उत्तम प्रकारे चालवलेले हत्ती, ज्यांच्या गंडस्थळातून मद वाहत होता, ऋषि, तोमर आणि नाराचांनी भेदलेले उत्तम हत्ती.
6.46.12
प्रणेदुर्भिन्नमर्माणो निपेतुश्च गतासवः ।
प्राद्रवन्त दिशः केचिन्नदन्तो भैरवान्रवान् ॥ ६.४६.१२ ॥
मर्मस्थाने भेदलेले ते गर्जले आणि प्राणहीन होऊन कोसळले; काही भयंकर आरडाओरड करत दिशांना पळाले.
6.46.13
गजानां पादरक्षास्तु व्यूढोरस्काः प्रहारिणः ।
ऋष्टिभिश्च धनुर्भिश्च विमलैश्च परश्वथैः ॥ ६.४६.१३ ॥
हत्तींचे पादरक्षक, रुंद छातीचे प्रहारक, भाले, धनुष्ये आणि चमकणाऱ्या परशूंसह.
6.46.14
गदाभिर्मुसलैश्चैव भिन्दिपालैः सतोमरैः ।
आयसैः परिघैश्चैव निस्तिरंशैर्विमलै शितैः । ॥ ६.४६.१४ ॥
गदा, मुसळ, भिंदिपाल, तोमर, लोखंडी परिघ आणि चमकणाऱ्या तीक्ष्ण तलवारींसह.
6.46.15
प्रगृहीतैः सुसंरब्धा द्रवमाणास्ततस्ततः ।
व्यदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः ॥ ६.४६.१५ ॥
उचललेल्या शस्त्रांसह, अतिशय संतप्त होऊन इकडे तिकडे धावताना, हे महाराजा, एकमेकांना मारण्याच्या इच्छेने ते दिसले.
6.46.16
राजमानाश्च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशोणितैः ।
प्रत्यदृश्यन्त शूराणामन्योन्यमभिधावताम् ॥ ६.४६.१६ ॥
माणसांच्या रक्ताने भिजलेल्या चमकणाऱ्या तलवारी, वीर एकमेकांवर धावत असताना दिसल्या.
6.46.17
अवक्षिप्तावधूतानामसीनां वीरबाहुभिः ।
संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु ॥ ६.४६.१७ ॥
वीरांच्या बाहूंनी फेकलेल्या व हलवलेल्या तलवारी शत्रूंच्या मर्मस्थानांवर पडताच भयंकर आवाज झाला.
6.46.18
गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः ।
दन्तिदन्तावभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः ॥ ६.४६.१८ ॥
गदा व मुसळांनी चिरडलेले, उत्तम तलवारींनी छिन्न झालेले, हत्तींच्या दातांनी विदीर्ण व हत्तींनी तुडवलेले.
6.46.19
तत्र तत्र नरौघाणां क्रोशतामितरेतरम् ।
शुश्रुवुर्दारुणा वाचः प्रेतानामिव भारत ॥ ६.४६.१९ ॥
तिथे-तिथे माणसांच्या समूहांचे एकमेकांना हाका मारणारे भयानक आवाज ऐकू येत होते, जणू प्रेतांचे, हे भारता.
6.46.20
हयैरपि हयारोहाश्चामरापीडधारिभिः ।
हंसैरिव महावेगैरन्योन्यमभिविद्रुताः ॥ ६.४६.२० ॥
चामरे आणि शिरोभूषणे धारण केलेले अश्वारोहक आपल्या घोड्यांसह, हंसांप्रमाणे महावेगाने एकमेकांवर धावून गेले.
6.46.21
तैर्विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ॥ ६.४६.२१ ॥
त्यांनी फेकलेली सोन्याने अलंकृत, वेगवान, निर्मल, तीक्ष्ण मोठी भाले सर्पांप्रमाणे कोसळली.
6.46.22
अश्वैरग्न्यजवैः केचिदाप्लुत्य महतो रथात् ।
शिरांस्याददिरे वीरा रथिनामश्वसादिनः ॥ ६.४६.२२ ॥
काही वीर अग्नीसारख्या वेगवान घोड्यांसह मोठ्या रथावरून उडी मारून रथिकांची आणि अश्वारोहकांची शिरे घेत.
6.46.23
बहूनपि हयारोहान्भल्लैः सन्नतपर्वभिः ।
रथी जघान संप्राप्य बाणगोचरमागतान् ॥ ६.४६.२३ ॥
रथी बाणाच्या टप्प्यात आलेल्या अनेक अश्वारोहकांनाही वाकलेल्या पेरांच्या भल्लांनी मारून टाकला.
6.46.24
नवमेघप्रतीकाशाश्चाक्षिप्य तुरगान्गजाः ।
पादैरेव विमृद्गन्ति मत्ताः कनकभूषणाः ॥ ६.४६.२४ ॥
नव्या मेघांसारखे काळे, सोन्याने सजवलेले मत्त हत्ती घोड्यांना उधळून फेकून आपल्याच पायांनी तुडवू लागले.
6.46.25
पाठ्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्वपि च वारणाः ।
प्रासैर्विनिहताः केचिद्विनेदुः परमातुराः ॥ ६.४६.२५ ॥
कुंभांवर आणि बाजूंवर प्रहार झालेले हत्ती, काही भाल्यांनी घायाळ होऊन, अत्यंत व्याकुळ होऊन ओरडले.
6.46.26
साश्वारोहान्हयान्कांश्चिदुन्मथ्य वरवारणाः ।
सहसा चिक्षिपुस्तत्र संकुले भैरवे सति ॥ ६.४६.२६ ॥
श्रेष्ठ हत्तींनी काही घोड्यांना स्वारांसह उचलून त्या भयानक, गर्दीच्या युद्धात अचानक फेकून दिले.
6.46.27
साश्वारोहान्विषाणाग्रैरुत्क्षिप्य तुरगान्गजाः ।
रथौघानभिमृद्गन्तः सध्वजानभिचक्रमुः ॥ ६.४६.२७ ॥
हत्तींनी सुळ्यांच्या टोकांनी स्वारांसह घोड्यांना उचलून, रथसमूहांना तुडवत ध्वजांसह पुढे धाव घेतली.
6.46.28
पुंस्त्वादतिमदत्वाच्च केचित्तत्र महागजाः ।
साश्वारोहान्हयाञ्जघ्नुः करैः सचरणैस्तथा ॥ ६.४६.२८ ॥
पुरुषार्थामुळे आणि अतिमदामुळे तेथे काही महागजांनी स्वारांसह घोड्यांना सोंडेने आणि पायांनीही तुडवले.
6.46.29
अश्वारोहैश्च समरे हस्तिसादिभिरेव च ।
प्रतिमानेषु गात्रेषु पार्श्वष्वभि च वारणान् ।
आशुगा विमलास्तीक्ष्णाः संपेतुर्भुजगोपमाः ॥ ६.४६.२९ ॥
युद्धात घोडेस्वार आणि हत्तीस्वारांनी सोडलेले वेगवान, निर्मळ, तीक्ष्ण बाण सर्पांसारखे हत्तींच्या अवयवांवर, खुणांच्या जागी आणि बाजूंवर पडले.
6.46.30
नराश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ।
निपेतुर्विमलाः शक्त्यो वीरबाहुभिरर्पिताः ॥ ६.४६.३० ॥
वीरांच्या बाहूंनी फेकलेले निर्मळ भाले माणसांची व घोड्यांची शरीरे आणि लोखंडी चिलखते भेदून खाली पडले.
6.46.31
महोल्ककाप्रतिमा घोरास्तत्र तत्र विशांपते ।
द्वीपिचर्मावनद्धैश्च व्याघ्रचर्मच्छदैरपि ॥ ६.४६.३१ ॥
हे राजा, तिथे-तिथे मोठ्या उल्कांसारखी भयंकर शस्त्रे होती; ती बिबट्याच्या कातड्याने बांधलेली आणि वाघाच्या कातड्याने झाकलेली होती.
6.46.32
विकोशैर्विमलैः खङ्गैरभिजध्नुः परान्रणे ।
अभिप्लुतमभिक्रुद्धमेकपार्श्वावदारितम् ॥ ६.४६.३२ ॥
म्यानातून काढलेल्या चमकत्या तलवारींनी त्यांनी रणांगणात शत्रूंवर प्रहार केले; धावून आलेला आणि संतापलेला एका बाजूने चिरला गेला.
6.46.33
विदर्शयन्तः संपेतुः खङ्गचर्मपरश्वथैः ।
केचिदाक्षिप्य करिणः साश्वानपि रथान्करैः ॥ ६.४६.३३ ॥
तलवार, ढाल आणि परशू घेऊन स्वतःला दाखवत ते तुटून पडले; काहींनी हत्ती, घोड्यांसह रथही हातांनी ओढून उचलले.
6.46.34
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ।
शङ्कुभिर्दारिताः केचित्संभिन्नाश्च परश्वथैः ॥ ६.४६.३४ ॥
सर्व दिशांकडे ओढले जात ते पडले; सर्वत्र आरडाओरडा उठला; काही खुंट्यांनी भोसकले गेले, काही परशूंनी भेदले गेले.
6.46.35
हस्तिभिर्मृदिताः केचित्क्षुण्णाश्चान्ये तुरंगमैः ।
रथनेमिनिकृत्ताश्च निकृत्ताश्च परश्वथैः ॥ ६.४६.३५ ॥
काही हत्तींनी तुडवले गेले, इतर घोड्यांनी चिरडले गेले; रथचक्राच्या कडांनी कापले गेले, परशूंनीही कापले गेले.
6.46.36
व्याक्रोशन्त नरा राजंस्तत्रतत्र स्म बान्धवान् ।
पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄंश्च सह बन्धुभिः ॥ ६.४६.३६ ॥
हे राजा, तिथे-तिथे माणसे आपल्या नातेवाईकांना हाका मारून ओरडत होती; कोणी पुत्रांना, कोणी पित्यांना, कोणी भावांना नातेवाइकांसह हाका मारत होती.
6.46.37
मातुलान्भागिनेयांश्च परानपि च संयुगे ।
विकीर्णान्त्राः सुबहवो भग्नसक्थाश्च भारत ॥ ६.४६.३७ ॥
हे भरतवंशजा, युद्धात मामे, भाचरे आणि इतरही — आतडी विखुरलेले आणि मांड्या मोडलेले अनेकजण पडले होते.
6.46.38
बाहुभिश्चापरे छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः ।
क्रन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः ॥ ६.४६.३८ ॥
हात कापलेले आणि बाजू फाटलेले इतर आक्रोश करताना दिसत होते — तहानलेले, जगण्याची इच्छा धरणारे.
6.46.39
तृषापरिगताः केचिदल्पसत्वा विशांपते ।
भूमौ निपतिताः सङ्ख्ये मृगयांचक्रिरे जलम् ॥ ६.४६.३९ ॥
हे राजा, तहानेने व्याकूळ झालेले, क्षीण शक्तीचे काही जण रणांगणात जमिनीवर पडून पाणी शोधत होते.
6.46.40
रुधिरौघपरिक्लिन्नाः क्लिश्यमानाश्च भारत ।
व्यनिन्दन्भृशमात्मानं तव पुत्रांश्च संगतान् ॥ ६.४६.४० ॥
हे भरतवंशजा, रक्ताच्या प्रवाहात भिजलेले, पीडित लोक स्वतःची आणि येथे जमलेल्या तुमच्या पुत्रांची अत्यंत निंदा करू लागले.
6.46.41
अपरे क्षत्रिकयाः शूराः कृतवैराः परस्परम् ।
नैव शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव क्रन्दन्ति मारिष ।
तर्जयन्ति च संहृष्टास्तत्रतत्र परस्परम् ॥ ६.४६.४१ ॥
वैर धरलेले इतर शूर क्षत्रिय, हे मारिष, शस्त्र सोडत नव्हते, ओरडतही नव्हते; आनंदाने इकडे-तिकडे एकमेकांना धमकावत होते.
6.46.42
आदश्य दशनैश्चापि क्रोधात्स्वरदनच्छदम् ।
भ्रुकुटीकुटिलैर्वक्रैः प्रेक्षन्ति च परस्परम् ॥ ६.४६.४२ ॥
रागाने दातांनी आपले ओठ चावत, वाकड्या भुवयांनी वक्र दृष्टीने एकमेकांकडे पाहत होते.
6.46.43
अपरे क्लिश्यमानास्तु शरार्ता व्रणपीडिताः ।
निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्वा महाबलाः ॥ ६.४६.४३ ॥
इतर, बाणांनी पीडित आणि जखमांनी वेदनाग्रस्त झालेले, दृढ साहस असलेले महाबली, आवाज न करता राहिले.
6.46.44
अन्ये च विरथाः शूरा रथमन्यस्य संयुगे ।
प्रार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः ।
अशोभन्त महाराज सपुष्पा इव किंशुकाः ॥ ६.४६.४४ ॥
इतर वीर, रथहीन होऊन, युद्धात दुसऱ्याचा रथ इच्छित, उत्तम हत्तींनी चिरडले जाऊन पडले; महाराजा, ते फुलांनी भरलेल्या पळसाच्या वृक्षांसारखे शोभले.
6.46.45
संबभूवुरनीकेषु बहवो भैरवस्वनाः ।
वर्तमाने महाभीमे तस्मिन्वीरवरक्षये ॥ ६.४६.४५ ॥
सैन्यांत अनेक भयंकर आवाज उठले, त्या अति भयानक, श्रेष्ठ वीरांचा संहार चालू असताना.
6.46.46
निजघान पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं रणे ।
स्वस्त्रीयो मातुलं चापि स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥ ६.४६.४६ ॥
पित्याने पुत्राला आणि पुत्राने पित्याला युद्धात मारले; भाच्याने मामाला आणि मामाने भाच्याला मारले.
6.46.47
सखा सखायं च तथा संबन्धी बान्धवं तथा ।
एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह ॥ ६.४६.४७ ॥
मित्राने मित्राला आणि नातेवाईकाने बांधवाला त्याचप्रमाणे मारले; अशा प्रकारे तेथे कौरव पांडवांबरोबर लढले.
6.46.48
वर्तमाने तथा तस्मिन्निर्मर्यादे भयानके ।
भीष्ममासाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत ॥ ६.४६.४८ ॥
ती मर्यादाहीन, भयानक लढाई अशी चालू असताना, भीष्माजवळ पोहोचून पार्थांची सेना थरथरली.
6.46.49
केतुना पञ्चतारेण तालेन भारतर्षभ ।
राजतेन महाबाहुरुच्छ्रितेन महारथे ।
बभौ भीष्मस्तदा राजंश्चन्द्रमा इव मेरुणा ॥ ६.४६.४९ ॥
हे भारतर्षभ, त्या महारथी महाबाहू भीष्माचा पाच ताऱ्यांचा, ताडवृक्षाचे चिन्ह असलेला रुपेरी उंच ध्वज होता. हे राजा, तेव्हा भीष्म मेरुसह असलेल्या चंद्रासारखे चमकले.