महाभारत · अध्याय 6.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.50.1
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ ।
भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा ॥ ६.५०.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, पहिल्या दिवसाचे युद्ध संपून सैन्ये माघारी फिरली असताना, भीष्म युद्धोत्साहात असताना आणि दुर्योधन हर्षित असताना.
6.50.2
धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः ॥ ६.५०.२ ॥
नंतर धर्मराज त्वरित जनार्दनाकडे गेला, आपल्या बंधूंसह आणि सर्व राजांसह.
6.50.3
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥ ६.५०.३ ॥
अत्यंत शोकाने युक्त होऊन, पराजयाचा विचार करीत, राजांना आणि भीष्माचा पराक्रम पाहून त्याने वार्ष्णेयाला म्हटले.
6.50.4
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम् ॥ ६.५०.४ ॥
हे कृष्णा, पाहा महान धनुर्धर भीष्म, भयंकर पराक्रमी, जो बाणांनी माझ्या सैन्याला उन्हाळ्यात कोरड्या रानाला अग्नी जाळतो तसा जाळत आहे.
6.50.5
कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम् ॥ ६.५०.५ ॥
या महात्म्याकडे आम्ही तोंडासमोर कसे पाहू शकू? हविर्युक्त अग्नीप्रमाणे माझे सैन्य चाटत असलेल्या या महात्म्याकडे.
6.50.6
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम् ॥ ६.५०.६ ॥
या पुरुषव्याघ्राला, धनुर्धर महाबलवानाला पाहून, युद्धात बाणांनी घायाळ झालेले सैन्य विखुरून पळाले.
6.50.7
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे ।
वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः ॥ ६.५०.७ ॥
युद्धात क्रुद्ध झालेल्या यमाला, वज्रपाणी इंद्राला, पाशधारी वरुणाला किंवा गदाधारी कुबेराला जिंकणे शक्य होऊ शकते.
6.50.8
न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः ।
सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे ॥ ६.५०.८ ॥
परंतु महाविजयी, महाबलवान भीष्माला जिंकणे शक्य नाही. अशा रीतीने मी भीष्मरूपी अथांग पाण्यात बुडालो आहे, तराफ्याशिवाय.
6.50.9
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव ।
वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम् ॥ ६.५०.९ ॥
हे केशवा, माझ्या बुद्धीच्या दुर्बलतेमुळे भीष्माजवळ जाऊन, हे वार्ष्णेया, मी वनात जाईन; तेथे जगणेच माझ्यासाठी श्रेयस्कर आहे.
6.50.10
न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे ।
क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित् ॥ ६.५०.१० ॥
परंतु या पृथ्वीपालक राजांना मृत्यूरूप भीष्माच्या हाती द्यावे असे नाही; हे कृष्णा, महास्त्रज्ञ भीष्म माझ्या सेनेचा नाश करील.
6.50.11
यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः ।
विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः ॥ ६.५०.११ ॥
प्रज्वलित अग्नीकडे पतंग धावून विनाशाकडे जातात, त्याप्रमाणे माझी सेना आणि लोक विनाशाकडे जात आहेत.
6.50.12
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः ॥ ६.५०.१२ ॥
हे वार्ष्णेया, राज्यासाठी पराक्रमी असूनही मी नाशाकडे नेला गेलो आहे; आणि माझे वीर बंधूही बाणांनी पीडित होऊन क्षीण झाले आहेत.
6.50.13
मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात् ।
जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ॥ ६.५०.१३ ॥
माझ्यासाठी बंधुप्रेमामुळे राज्य आणि सुख यांपासून भ्रष्ट झालेले; म्हणून मी जीवनाला फार मोलाचे मानतो, कारण आज जीवन दुर्लभ आहे.
6.50.14
जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् ।
न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव ॥ ६.५०.१४ ॥
जीवनाच्या उरलेल्या काळात मी कठोर तपश्चर्या करीन; हे केशवा, युद्धात या मित्रांना मारू देणार नाही.
6.50.15
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ।
घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम् ॥ ६.५०.१५ ॥
महाबली भीष्म दिव्य अस्त्रांनी माझे हजारो रथ सतत नष्ट करीत आहेत, श्रेष्ठ प्रहारकांसह.
6.50.16
किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् ।
मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ॥ ६.५०.१६ ॥
हे माधवा, माझ्या हितासाठी काय करावे? विलंब न करता सांग. युद्धात सव्यसाची अर्जुनाला मी जणू मध्यस्थासारखा पाहतो.
6.50.17
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः ।
केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ ६.५०.१७ ॥
महाबाहू भीम एकटाच पूर्ण शक्तीने युद्ध करीत आहे; केवळ बाहुबलाने, क्षत्रियधर्माचे स्मरण करून.
6.50.18
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः ।
करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु ॥ ६.५०.१८ ॥
वीरांना संहार करणाऱ्या गदेने, आपल्या उत्साहानुसार, महामना भीम रथ, घोडे आणि माणसांच्या रांगांमध्ये अशक्य कर्म करीत आहे.
6.50.19
नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष ।
आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि ॥ ६.५०.१९ ॥
हे माननीय, हा एकटा शत्रुसैन्याचा नाश करण्यास समर्थ नाही; हे वीरा, सरळ युद्धाने शंभर वर्षांतही नाही.
6.50.20
एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते ।
निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ ६.५०.२० ॥
अस्त्रविद्या जाणणारा तुझा हा एकटाच मित्र आहे; तरीही भीष्म आणि महात्मा द्रोण यांच्याकडून जळणाऱ्या आम्हांकडे तो दुर्लक्ष करत आहे.
6.50.21
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः ॥ ६.५०.२१ ॥
भीष्म आणि महात्मा द्रोण यांची दिव्य अस्त्रे वारंवार प्रयुक्त होऊन सर्व क्षत्रियांना जाळतील.
6.50.22
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः ।
क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः ॥ ६.५०.२२ ॥
हे कृष्णा, अत्यंत संतप्त झालेला भीष्म सर्व राजांसह मिळून निश्चितपणे आमचा नाश करेल; त्याचा पराक्रम असाच आहे.
6.50.23
स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् ।
भीष्मं यः शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा ॥ ६.५०.२३ ॥
हे महाभागा, हे योगेश्वरा, त्या महारथी भीष्माकडे पाहा; युद्धात मेघ जसा वणवा शांत करतो, तसा जो त्याला शांत करू शकेल.
6.50.24
तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः ।
स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवाः ॥ ६.५०.२४ ॥
हे गोविंदा, तुझ्या प्रसादाने पांडव शत्रूंना मारून आपले स्वराज्य पुन्हा मिळवून बांधवांसह आनंदित होतील.
6.50.25
एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यान्नास्ते महामनाः ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः ॥ ६.५०.२५ ॥
असे बोलून महामना पार्थ दीर्घकाळ ध्यानस्थ राहिला नाही; अंतर्मनात बुडून, शोकाने विक्षिप्त चेतनेचा तो झाला.
6.50.26
शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम् ।
अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान् ॥ ६.५०.२६ ॥
शोकाने पीडित आणि दुःखाने विक्षिप्त मन असलेल्या त्याला ओळखून, तिथेच गोविंदाने सर्व पांडवांना आनंदित करत म्हटले.
6.50.27
माशुचो भरतश्रेष्ट न त्वं शोचितुमर्हसि ।
यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनःक ॥ ६.५०.२७ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शोक करू नकोस; तुला शोक करणे योग्य नाही, कारण तुझे बंधू शूर असून सर्व लोकांत धनुर्धर आहेत.
6.50.28
अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महायशाः ।
विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.५०.२८ ॥
हे राजा, मी, महायशस्वी सात्यकी, हे विराट आणि द्रुपद, आणि पार्षत धृष्टद्युम्न — आम्ही सर्व तुझे प्रिय करणारे आहोत.
6.50.29
तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम ।
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते ॥ ६.५०.२९ ॥
त्याचप्रमाणे सैन्यासह हे राजे, हे राजश्रेष्ठा, तुझ्या कृपेची वाट पाहत आहेत; तुझे भक्तही तसेच, हे प्रजापते.
6.50.30
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः ।
सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥ ६.५०.३० ॥
तुझा तो पार्षत, जो नेहमी तुझे हित इच्छितो आणि तुझ्या प्रिय कार्यात रमतो, तो महाबली धृष्टद्युम्न सेनापतिपद प्राप्त झाला आहे.
6.50.31
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल ।
एतच्छ्रुत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य श्रृण्वतः ॥ ६.५०.३१ ॥
हे महाबाहो, शिखंडीही भीष्माच्या मृत्यूविषयी असेच सांगतो. हे ऐकून मग धर्मराजाने त्या सभेत, वासुदेव ऐकत असताना, महारथी धृष्टद्युम्नाला म्हटले.
6.50.32
धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष ।
नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम् ॥ ६.५०.३२ ॥
हे धृष्टद्युम्ना, मी तुला जे सांगणार आहे ते ऐक, हे माननीया. माझे हे बोलणे उल्लंघले जाऊ नये.
6.50.33
भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमितः ।
कार्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा ॥ ६.५०.३३ ॥
तू माझा सेनापती आहेस, वासुदेवाने समान मानलेला. पूर्वी कार्तिकेय जसा देवांचा नेहमी सेनापती होता तसा.
6.50.34
तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ ।
स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् ॥ ६.५०.३४ ॥
तसाच तूही पांडवांचा सेनापती आहेस, हे पुरुषर्षभा. म्हणून हे पुरुषव्याघ्रा, पराक्रमाने पुढे होऊन कौरवांना मार.
6.50.35
अहं च तेऽनुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष ।
माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः ॥ ६.५०.३५ ॥
मीही तुझ्यामागे जाईन, भीम आणि कृष्णही, हे माननीया, माद्रीचे दोन पुत्र एकत्र, आणि सज्ज झालेले द्रौपदीचे पुत्रही.
6.50.36
ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ ।
तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत ॥ ६.५०.३६ ॥
आणि इतर प्रमुख भूपाल, हे पुरुषर्षभा, मग सर्वांना उत्साहित करीत धृष्टद्युम्नाने त्यांच्याशी संवाद साधला.
6.50.37
अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा ।
रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम् ॥ ६.५०.३७ ॥
मी द्रोणाचा अंतक आहे, हे पार्था. पूर्वी शंभूने मला यासाठीच नेमले होते. रणात भीष्म, कृप, द्रोण, शल्य आणि जयद्रथ यांनाही (मी सामोरा जाईन).
6.50.38
सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ।
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः ॥ ६.५०.३८ ॥
आज रणांगणात मी त्या सर्व गर्विष्ठांचा सामना करीन, हे राजा. तेव्हा युद्धमदाने उन्मत्त झालेल्या महाधनुर्धर पांडवांनी गर्जना केली.
6.50.39
समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने ।
तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् ॥ ६.५०.३९ ॥
शत्रूंचा संहारक पार्षत (धृष्टद्युम्न) उभा राहिला असता, पार्थाने सेनापती पार्षताला सांगितले.
6.50.40
व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः ।
यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत् ॥ ६.५०.४० ॥
हा क्रौञ्चारुण नावाचा व्यूह आहे, जो सर्व शत्रूंचा संहार करतो. देवासुर युद्धात बृहस्पतीने तो इंद्राला सांगितला होता.
6.50.41
तं यथावत्प्रतिव्यूहं परानीकविनाशनम् ।
अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह ॥ ६.५०.४१ ॥
शत्रुसेनेचा नाश करणारा तो प्रतिव्यूह, पूर्वी कधीही न पाहिलेला, राजे कौरवांसह यथावत पाहोत.
6.50.42
यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता यथा ।
प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनञ्जयम् ॥ ६.५०.४२ ॥
नृदेवाने (युधिष्ठिराने) सांगितल्याप्रमाणे, वज्रधारी इंद्रासह विष्णू असतो तसा, पहाटे सर्व सेनांच्या अग्रभागी धनंजयाला त्याने ठेवले.
6.50.43
आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः ।
शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥ ६.५०.४३ ॥
त्याचा ध्वज सूर्यमार्गात संचार करणारा, अद्भुत आणि मनोहर होता; इंद्राच्या आज्ञेने विश्वकर्म्याने तो घडवला होता.
6.50.44
इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कृतः ।
आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः ॥ ६.५०.४४ ॥
इंद्रधनुष्यासारख्या रंगांच्या पताकांनी सजलेला, आकाशात संचार करणाऱ्यासारखा, आकाशातील गंधर्वनगरासारखा तो दिसत होता.
6.50.45
नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष ।
तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना ॥ ६.५०.४५ ॥
हे मारिष, रथाच्या हालचालींत ते नाचत असल्यासारखे शोभत होते; त्या रत्नजडित रथात पार्थ, आणि गांडीव धनुष्य धारण करणारा तो.
6.50.46
बभूव परमोपेतः सुमेरुरिव भानुना ।
शिरोभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः ॥ ६.५०.४६ ॥
सूर्याने सुमेरू पर्वत शोभावा तसा तो परम वैभवाने युक्त झाला; राजा द्रुपद महासेनेने वेढलेला अग्रभागी होता.
6.50.47
कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुर्भ्यां तौ जनेश्वरौ ।
दाशार्णकाः प्रभद्राश्च दाशेरकगणैः सह ॥ ६.५०.४७ ॥
कुंतिभोज आणि चैद्य, ते दोन जनेश्वर, डोळ्यांप्रमाणे प्रिय; दाशार्णक आणि प्रभद्र दाशेरक गणांसह.
6.50.48
अनूपकाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ ।
पटच्चरैश्च पौण्ड्रैश्च राजन्पौरवकैस्तथा ॥ ६.५०.४८ ॥
हे भरतर्षभ, ग्रीवाभागी अनूपक आणि किरात; हे राजन्, पटच्चर आणि पौंड्र तसेच पौरवक.
6.50.49
निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः ।
पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.५०.४९ ॥
निषादांसह युधिष्ठिर मागच्या बाजूला होता; दोन्ही पंखांवर भीमसेन आणि पार्षत धृष्टद्युम्न होते.
6.50.50
द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः ।
पिशाचा दारदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह ॥ ६.५०.५० ॥
द्रौपदीचे पुत्र, अभिमन्यू आणि महारथी सात्यकी; पिशाच, दारद, पुण्ड्र आणि कुंडीविष यांच्यासह.
6.50.51
मारुता धेनुकाश्चैव तंगमाः परतंगणाः ।
बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत ॥ ६.५०.५१ ॥
मारुत, धेनुक, तंगम आणि परतंगण, बाह्लिक आणि तित्तिर; हे भारता, चोल आणि पांड्य.
6.50.52
एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ।
अग्निवेशास्तुद्दुण्डाश्च मालवा दानभारयः ॥ ६.५०.५२ ॥
हे राजा, हे जनपद उजव्या पंखाचा आश्रय घेतलेले होते — अग्निवेश, तुद्दुण्ड, मालव आणि दानभारी.
6.50.53
शबरा उद्भसाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः ।
नकुलः सहदेवश्च वामं पक्षं समाश्रिताः ॥ ६.५०.५३ ॥
शबर, उद्भस आणि वत्स नाकुलांसह; नकुल आणि सहदेव डाव्या पंखाचा आश्रय घेतले.
6.50.54
रथानामयुतं पक्षौ शिरस्तु नियुतं तथा ।
पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्रामि च विंशतिः ॥ ६.५०.५४ ॥
दोन्ही पंखांवर दहा हजार रथ; डोक्याच्या भागी नियुत; मागे अर्बुद आणि वीस हजार होते.
6.50.55
ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्रामि च सप्ततिः ।
पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः ॥ ६.५०.५५ ॥
मानांवर दहा हजार आणि सत्तर हजार हत्ती होते; पंखांवर, उपपंखांवर आणि पंखांच्या टोकांवरही हत्ती होते.
6.50.56
जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः ।
जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः ॥ ६.५०.५६ ॥
हे राजा, ते वेढलेले चालणाऱ्या पर्वतांप्रमाणे गेले; विराटाने केकयांसह मागील भागाचे रक्षण केले.
6.50.57
काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ।
एवमेनं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ॥ ६.५०.५७ ॥
काशिराज आणि शैब्य तीन अयुत रथांसह होते; हे भारता, अशा प्रकारे पांडवांनी हा महाव्यूह रचला.
6.50.58
सूर्योधयं त इच्छतः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तेषामादित्यवर्मानि विमलानि महान्ति च ।
श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च ॥ ६.५०.५८ ॥
सूर्योदयाची इच्छा धरून ते युद्धासाठी कवच घालून उभे राहिले; त्यांची सूर्यासारखी निर्मल, विशाल कवचे आणि पांढरी छत्रे हत्ती व रथांवर शोभू लागली.