มหาภารตะ · อัธยายะ 6.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.50.1
कृतेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतर्षभ ।
भीष्मे च युद्धसंरब्धे हृष्टे दुर्योधने तथा ॥ ६.५०.१ ॥
เมื่อการรบในวันนั้นสิ้นสุดลงและกองทัพทั้งสองถอยกลับไปครั้งแรก โอ้ผู้เป็นวัวกระทิงแห่งภรตะ ภีษมะยังคงดุดันในการรบ ส่วนทุรโยธน์ก็ปีติยินดี
6.50.2
धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश्चैव जनेश्वरैः ॥ ६.५०.२ ॥
ครั้งนั้น พระเจ้ายุธิษฐิระผู้เป็นธรรมราชาได้รีบเข้าไปหาพระชนารทนะ พร้อมด้วยพระอนุชาทั้งหมดและบรรดากษัตริย์ทั้งปวง
6.50.3
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् ।
वार्ष्णेयमब्रवीद्रजान्दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम् ॥ ६.५०.३ ॥
ทรงเต็มไปด้วยความโศกเศร้าอย่างยิ่ง ทรงครุ่นคิดถึงความปราชัย และเมื่อได้เห็นบรรดากษัตริย์กับความกล้าหาญของภีษมะแล้ว ก็ตรัสกับวารษเณยะ (พระกฤษณะ)
6.50.4
कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
शरैर्दहन्तं सैन्यं मे ग्रीष्मे कक्षमिवानलम् ॥ ६.५०.४ ॥
โอ้พระกฤษณะ ขอทรงดูภีษมะผู้ถือธนูยิ่งใหญ่ ผู้มีความกล้าหาญน่าสะพรึงกลัว กำลังเผากองทัพของข้าด้วยลูกศรของตน ดุจไฟเผาพงไม้ในฤดูร้อน
6.50.5
कथमेनं महात्मानं शक्ष्यामः प्रतिवीक्षितुम् ।
लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तमिवानलम् ॥ ६.५०.५ ॥
เราจะสามารถเผชิญหน้ากับผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่นี้ได้อย่างไร เมื่อเขากำลังเลียกลืนกองทัพของข้า ดุจไฟที่ถูกหล่อเลี้ยงด้วยเครื่องเซ่นบูชา
6.50.6
एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम् ।
दृष्ट्वा विप्रद्रुर्त सैन्यं समरे मार्गणाहतम् ॥ ६.५०.६ ॥
เมื่อได้เห็นวีรบุรุษผู้เป็นเสือในหมู่มนุษย์ ผู้ถือธนูมีกำลังมหาศาลนี้ กองทัพที่ถูกลูกศรยิงต้องทิ้งแถวหนีกระจัดกระจายไปในการรบ
6.50.7
शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे ।
वरुणः पाशभृद्वापि कुबेरो वा गदाधरः ॥ ६.५०.७ ॥
ในการรบ อาจเอาชนะได้แม้ยมที่กริ้วโกรธ พระอินทร์ผู้ถือวัชระ พระวรุณผู้ถือบ่วง หรือกุเวรผู้ถือคทา
6.50.8
न तु भीष्मो महाजेताः शक्यो जेतुं महाबलः ।
सोऽहमेवं गते मग्नो भीष्मागाधजलेऽप्लुवे ॥ ६.५०.८ ॥
แต่ภีษมะผู้เป็นผู้พิชิตยิ่งใหญ่และมีกำลังมหาศาล ไม่อาจถูกเอาชนะได้ ด้วยเหตุนี้ ข้าจึงจมอยู่ในห้วงน้ำลึกไม่มีที่สิ้นสุดของภีษมะ โดยไม่มีแพให้ลอยตัวขึ้นได้
6.50.9
आत्मनो बुद्धिदौर्बल्याद्भीष्ममासाद्य केशव ।
वनं यात्सामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तत्र जीवितुम् ॥ ६.५०.९ ॥
โอ้เกศวะ เพราะความอ่อนแอทางปัญญาของข้าเอง ข้าจะเข้าไปหาภีษมะและจะไปสู่ป่า โอ้ผู้สืบเชื้อสายวฤษณี สำหรับข้าแล้ว การได้มีชีวิตอยู่ที่นั่นนับว่าดีกว่า
6.50.10
न त्वेतान्पृथिवीपालान्दातुं भीष्माय मृत्यवे ।
क्षपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मो महास्त्रवित् ॥ ६.५०.१० ॥
แต่บรรดาผู้พิทักษ์แผ่นดินเหล่านี้ไม่ควรถูกมอบให้แก่ภีษมะผู้ดุจความตาย โอ้พระกฤษณะ ภีษมะผู้รอบรู้อาวุธอันยิ่งใหญ่ จะทำลายกองทัพของข้าเป็นแน่
6.50.11
यथाऽनलं प्रज्वलितं पतङ्गाः समभिद्रुताः ।
विनाशायोपगच्छन्ति तथा मे सनिको जनः ॥ ६.५०.११ ॥
ดุจแมลงเม่าที่บินพุ่งเข้าหาไฟที่ลุกโชน และไปสู่ความพินาศ ประชาชนของข้าพร้อมทั้งกองทัพก็กำลังมุ่งไปสู่ความวอดวาย ฉันนั้น
6.50.12
क्षयं नीतोऽस्मि वार्ष्णेय राज्यहेतोः पराक्रमी ।
भ्रातश्चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः ॥ ६.५०.१२ ॥
โอ้ผู้สืบเชื้อสายวฤษณี เพราะเหตุแห่งราชอาณาจักร ข้าผู้กล้าหาญก็ถูกนำไปสู่ความพินาศ ส่วนพี่น้องวีรบุรุษของข้าก็อ่อนล้าและถูกลูกศรทิ่มแทงทรมาน
6.50.13
मत्कृते भ्रातृहार्देन राज्याद्भ्रष्टास्तथा सुखात् ।
जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं ह्यद्य दुर्लभम् ॥ ६.५०.१३ ॥
เพราะข้า ด้วยความรักใคร่ฉันพี่น้อง พวกเขาจึงต้องพลัดตกจากราชอาณาจักรและความสุข เพราะฉะนั้น ข้าจึงให้คุณค่าแก่ชีวิตมาก เพราะในวันนี้ชีวิตหาได้ยากยิ่ง
6.50.14
जीवितस्य च शेषेण तपस्तप्स्यामि दुश्चरम् ।
न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव ॥ ६.५०.१४ ॥
ด้วยเวลาที่เหลืออยู่ของชีวิต ข้าจะบำเพ็ญตบะที่ยากยิ่ง โอ้เกศวะ ข้าจะไม่ให้มิตรเหล่านี้ต้องถูกฆ่าตายในการรบ
6.50.15
रथान्मे बहुसाहस्रान्दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ।
घातयत्यनिशं भीष्मः प्रवराणां प्रहारिणाम् ॥ ६.५०.१५ ॥
ภีษมะผู้มีกำลังมหาศาล ด้วยอาวุธทิพย์ ได้ทำลายรถรบของข้านับพันๆ คัน พร้อมทั้งนักรบผู้โจมตีที่ดีที่สุดอย่างไม่หยุดยั้ง
6.50.16
किं नु कृत्वा हितं मे स्याद्ब्रूहि माधव माचिरम् ।
मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ॥ ६.५०.१६ ॥
โอ้มาธวะ ข้าควรทำสิ่งใดจึงจะเป็นประโยชน์แก่ข้า จงบอกข้าโดยไม่ชักช้า ข้าเห็นสัวยสาจินอรชุนในการรบ ดุจผู้วางตนเป็นกลาง
6.50.17
एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः ।
केवलं बाहुवीर्येण क्षत्रधर्ममनुस्मरन् ॥ ६.५०.१७ ॥
ภีมะผู้มีแขนใหญ่ ต่อสู้ตามลำพังด้วยกำลังเต็มที่ โดยพึ่งพาเพียงพลังแห่งแขนของตน และระลึกถึงหน้าที่ของนักรบ
6.50.18
गदया वीरघातिन्या यथोत्साहं महामनाः ।
करोत्यसुकरं कर्म रथाश्वनरपङ्क्तिषु ॥ ६.५०.१८ ॥
ด้วยคทาที่สังหารวีรบุรุษ และตามแต่ความกระตือรือร้นของตน ภีมะผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ได้กระทำการอันยากจะกระทำได้ท่ามกลางแถวรถรบ ม้า และทหารราบ
6.50.19
नालमेष क्षयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष ।
आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैरपि ॥ ६.५०.१९ ॥
โอ้ผู้เป็นที่เคารพ คนเพียงผู้เดียวนี้ไม่อาจทำลายกองทัพของศัตรูได้ แม้ในร้อยปี ด้วยการรบแบบตรงไปตรงมา โอ้วีรบุรุษ
6.50.20
एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते ।
निर्दह्यमानान्भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ ६.५०.२० ॥
ผู้นี้ซึ่งเป็นมิตรของท่าน เพียงผู้เดียวรอบรู้อาวุธ แต่เขากลับเพิกเฉยต่อพวกเรา ขณะที่เรากำลังถูกเผาผลาญโดยภีษมะและโทรณะผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่
6.50.21
दिव्यान्यस्त्राणि भीष्मस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
धक्ष्यन्ति क्षत्रियान्सर्वान्प्रयुक्तानि पुनः पुनः ॥ ६.५०.२१ ॥
ทิพยาวุธของภีษมะและของโทรณะผู้ยิ่งใหญ่ เมื่อใช้ซ้ำแล้วซ้ำอีก จะเผากษัตริย์ทั้งปวง
6.50.22
कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः ।
क्षपयिष्यति नो नूनं यादृशोऽस्य पराक्रमः ॥ ६.५०.२२ ॥
กฤษณะ ภีษมะผู้โกรธจัดยิ่งนัก ร่วมกับบรรดากษัตริย์ทั้งปวง เป็นแน่แท้ที่จะทำลายพวกเรา เพราะความกล้าหาญของท่านเป็นเช่นนั้น
6.50.23
स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् ।
भीष्मं यः शमयेत्संख्ये दावाग्निं जलदो यथा ॥ ६.५०.२३ ॥
ท่านจงดูรถศึกผู้ยิ่งใหญ่นั้นเถิด ผู้เป็นเจ้าแห่งโยคะผู้มีโชคยิ่ง ผู้ที่อาจสงบภีษมะในการรบได้ ดุจเมฆดับไฟป่า
6.50.24
तव प्रसादाद्गोविन्द पाण्डवा निहतद्विषः ।
स्वराज्यमनुसंप्राप्ता मोदिष्यन्ते सबान्धवाः ॥ ६.५०.२४ ॥
ด้วยพระกรุณาของพระองค์ โควินทะ บรรดาปาณฑพซึ่งกำจัดศัตรูได้แล้ว และได้คืนแว่นแคว้นของตนแล้ว จะชื่นชมยินดีพร้อมด้วยญาติทั้งหลาย
6.50.25
एवमुक्त्वा ततः पार्थो ध्यान्नास्ते महामनाः ।
चिरमन्तर्मना भूत्वा शोकोपहतचेतनः ॥ ६.५०.२५ ॥
เมื่อกล่าวดังนี้แล้ว ปารถผู้มีใจยิ่งใหญ่ ไม่ได้ครุ่นคิดอยู่นาน จมอยู่ในใจลึกเป็นเวลานาน สติสัมปชัญญะถูกความเศร้าโศกครอบงำ
6.50.26
शोकार्तं तमथो ज्ञात्वा दुःखोपहतचेतसम् ।
अब्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन्सर्वपाण्डवान् ॥ ६.५०.२६ ॥
ครั้นรู้ว่าท่านทุกข์ทรมานด้วยความเศร้าโศก จิตใจถูกความทุกข์ระทมคุกคาม โควินทะจึงกล่าวที่นั่น ทำให้ปาณฑพทั้งปวงชื่นบาน
6.50.27
माशुचो भरतश्रेष्ट न त्वं शोचितुमर्हसि ।
यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनःक ॥ ६.५०.२७ ॥
อย่าเศร้าโศกเลย ผู้ประเสริฐแห่งภรตะ พระองค์ไม่สมควรเศร้าโศก เพราะพี่น้องของพระองค์ล้วนเป็นวีรบุรุษ เป็นนักธนูในทุกโลก
6.50.28
अहं च प्रियकृद्राजन्सात्यकिश्च महायशाः ।
विराटद्रुपदौ चेमौ धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.५०.२८ ॥
ข้าพระองค์และสาตยกีผู้มีชื่อเสียงยิ่งใหญ่ กับท่านทั้งสองนี้ คือวิราฏและทรุปทะ และธฤษฏทยุมนะผู้เป็นบุตรของปฤษตะ ล้วนเป็นผู้กระทำสิ่งที่เป็นที่พอพระทัยของพระองค์ ข้าแต่พระราชา
6.50.29
तथैव सबलाश्चेमे राजानो राजसत्तम ।
त्वत्प्रसादं प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते ॥ ६.५०.२९ ॥
เช่นเดียวกัน บรรดากษัตริย์เหล่านี้พร้อมด้วยกองทัพ ข้าแต่ผู้ประเสริฐแห่งกษัตริย์ ย่อมรอคอยพระกรุณาของพระองค์ และบรรดาผู้ภักดีต่อพระองค์ก็เช่นกัน ข้าแต่เจ้าแห่งมนุษย์
6.50.30
एष ते पार्षतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः ।
सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥ ६.५०.३० ॥
บุตรของปฤษตะผู้นี้ของพระองค์ ปรารถนาประโยชน์ของพระองค์เสมอ ยินดีในสิ่งที่เป็นที่รักของพระองค์ ธฤษฏทยุมนะผู้มีกำลังมาก ได้รับตำแหน่งแม่ทัพแล้ว
6.50.31
शिखण्डी च महाबाहो भीष्मस्य निधनं किल ।
एतच्छ्रुत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् ।
अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य श्रृण्वतः ॥ ६.५०.३१ ॥
ข้าแต่ผู้มีแขนทรงพลัง ศิขัณฑินก็กล่าวถึงการสิ้นชีวิตของภีษมะเช่นกัน ครั้นได้ยินดังนั้น ธรรมจึงกล่าวในที่ประชุมนั้น ขณะที่วาสุเทพฟังอยู่ แก่ธฤษฏทยุมนะผู้เป็นรถศึกผู้ยิ่งใหญ่
6.50.32
धृष्टद्युम्न निबोधेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष ।
नातिक्रम्यं भवेत्तच्च वचनं मम भाषितम् ॥ ६.५०.३२ ॥
ธฤษฏทยุมนะ จงฟังสิ่งที่เราจะบอกท่าน ข้าแต่ผู้ควรเคารพ คำที่เรากล่าวไว้นี้ต้องไม่ถูกละเมิด
6.50.33
भवान्सेनापतिर्मह्यं वासुदेवेन संमितः ।
कार्तिकेयो यथा नित्यं देवानामभवत्पुरा ॥ ६.५०.३३ ॥
ท่านคือแม่ทัพของเรา ที่วาสุเทพเห็นว่าเสมอด้วยตน ดุจกุมารกฤตติเกยะซึ่งเป็นแม่ทัพของเหล่าเทพอยู่เสมอในกาลก่อน
6.50.34
तथा त्वमपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ ।
स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् ॥ ६.५०.३४ ॥
ท่านก็เช่นกัน ข้าแต่บุรุษผู้ประเสริฐ เป็นแม่ทัพของปาณฑพ เพราะฉะนั้น ข้าแต่บุรุษราชสีห์ จงก้าวไปอย่างกล้าหาญและสังหารเการพเถิด
6.50.35
अहं च तेऽनुयास्यामि भीमः कृष्णश्च मारिष ।
माद्रीपुत्रौ च सहितौ द्रौपदेयाश्च दंशिताः ॥ ६.५०.३५ ॥
เราเองก็จะติดตามท่านไป ทั้งภีมะและกฤษณะ ข้าแต่ผู้ควรเคารพ บุตรทั้งสองของมาทรีพร้อมกัน และบรรดาบุตรของเทราปทีผู้สวมเกราะ
6.50.36
ये चान्ये पृथिवीपालाः प्रधानाः पुरुषर्षभ ।
तत उद्धर्षयन्सर्वान्धृष्टद्युम्नोऽभ्यभाषत ॥ ६.५०.३६ ॥
และบรรดากษัตริย์ผู้ปกครองแผ่นดินองค์อื่นๆ ที่สำคัญ ข้าแต่บุรุษผู้ประเสริฐ ครั้นแล้ว ธฤษฏทยุมนะปลุกใจทั้งปวงและกล่าวกับพวกเขา
6.50.37
अहं द्रोणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा ।
रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम् ॥ ६.५०.३७ ॥
เราคือผู้ทำลายโทรณะ ข้าแต่ปารถ ซึ่งพระศัมภุทรงแต่งตั้งไว้ตั้งแต่กาลก่อน ในการรบ เราจะต่อสู้กับภีษมะ กฤปะ โทรณะ ศัลยะ และชยัทรถด้วย
6.50.38
सर्वानद्य रणे दृप्तान्प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ।
अथोत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर्युद्धदुर्मदैः ॥ ६.५०.३८ ॥
วันนี้ในการรบ เราจะต่อสู้กับบรรดาผู้หยิ่งผยองทั้งหมดนั้น ข้าแต่พระราชา ครั้นแล้ว ปาณฑพผู้เป็นนักธนูยิ่งใหญ่ เมื่อมัวเมาด้วยความฮึกเหิมในการรบ ได้ส่งเสียงโห่ร้องดังลั่น
6.50.39
समुद्यते पार्थिवेन्द्रे पार्षते शत्रुसूदने ।
तमब्रवीत्ततः पार्थः पार्षतं पृतनापतिम् ॥ ६.५०.३९ ॥
เมื่อปารษตะ (ธฤษฏทยุมนะ) ผู้ทำลายศัตรู ลุกขึ้นแล้ว ปารถจึงกล่าวกับปารษตะผู้เป็นแม่ทัพแห่งกองทัพ
6.50.40
व्यूहः क्रौञ्चारुणो नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः ।
यं बृहस्पतिरिन्द्राय तदा देवासुरेऽब्रवीत् ॥ ६.५०.४० ॥
นี่คือกระบวนทัพที่เรียกว่าเกราญจารุณะ ซึ่งทำลายศัตรูทั้งปวง พฤหัสบดีได้สอนให้แก่พระอินทร์ในคราวสงครามระหว่างเทพกับอสูร
6.50.41
तं यथावत्प्रतिव्यूहं परानीकविनाशनम् ।
अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह ॥ ६.५०.४१ ॥
ขอให้กษัตริย์ทั้งหลายพร้อมด้วยชาวกุรุได้เห็นกระบวนทัพนั้นอย่างแท้จริง กระบวนที่ทำลายกองทัพของศัตรู และไม่เคยมีใครเคยเห็นมาก่อน
6.50.42
यथोक्तः स नृदेवेन विष्णुर्वज्रभृता यथा ।
प्रभाते सर्वसैन्यानामग्रे चक्रे धनञ्जयम् ॥ ६.५०.४२ ॥
ดังที่เจ้าแห่งมนุษย์ได้ทรงกำชับไว้ ดุจพระวิษณุยืนเคียงข้างพระอินทร์ผู้ทรงสายฟ้า ในยามรุ่งอรุณ ท่านได้จัดให้ธนัญชัยอยู่แนวหน้าของกองทัพทั้งปวง
6.50.43
आदित्यपथगः केतुस्तस्याद्भुतमनोरमः ।
शासनात्पुरुहूतस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ॥ ६.५०.४३ ॥
ธงของท่านซึ่งเคลื่อนไปตามวิถีของดวงอาทิตย์ งดงามและน่าอัศจรรย์ ตามคำบัญชาของพระปุรุหูต พระวิศวกรรมได้สร้างขึ้น
6.50.44
इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिरलङ्कृतः ।
आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरोपमः ॥ ६.५०.४४ ॥
ประดับด้วยธงสีเดียวกับธนูของพระอินทร์ ดูเหมือนสิ่งที่เคลื่อนไปในท้องฟ้า เหมือนนครของคนธรรพ์ที่ลอยอยู่ในอากาศ
6.50.45
नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष ।
तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना ॥ ६.५०.४५ ॥
ในการเคลื่อนไหวของรถศึก มันสว่างไสวดุจกำลังร่ายรำ ข้าแต่ผู้ทรงเกียรติ ทั้งรถประดับอัญมณีนั้น ปารถ และผู้ถือธนูคาณฑีวะ
6.50.46
बभूव परमोपेतः सुमेरुरिव भानुना ।
शिरोभूद्द्रुपदो राजा महत्या सेनया वृतः ॥ ६.५०.४६ ॥
มันงดงามยิ่งนัก ดุจเขาสุเมรุที่แสงอาทิตย์ส่องต้อง ท้าวทรุปทะผู้เป็นกษัตริย์ ซึ่งมีกองทัพใหญ่ล้อมรอบ ได้เป็นหัวหน้าของกระบวนทัพนั้น
6.50.47
कुन्तिभोजश्च चैद्यश्च चक्षुर्भ्यां तौ जनेश्वरौ ।
दाशार्णकाः प्रभद्राश्च दाशेरकगणैः सह ॥ ६.५०.४७ ॥
กุนติโภชะและไจทยะ สองเจ้าแห่งมนุษย์ ผู้เป็นที่รักดังดวงตาของท่าน พร้อมด้วยทศารณกะและประภัทระ และหมู่ทศเรกะ
6.50.48
अनूपकाः किराताश्च ग्रीवायां भरतर्षभ ।
पटच्चरैश्च पौण्ड्रैश्च राजन्पौरवकैस्तथा ॥ ६.५०.४८ ॥
ข้าแต่ราชสีห์แห่งภรตะ ที่ปีกคอคือพวกอนูปกะและกิราตะ และพวกปฏัจจระและปุณฑระ ข้าแต่พระราชา และพวกเปารวกะด้วยเช่นกัน
6.50.49
निषादैः सहितश्चापि पृष्ठमासीद्युधिष्ठिरः ।
पक्षौ तु भीमसेनश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ॥ ६.५०.४९ ॥
ยุธิษฐิระพร้อมด้วยนิษาทะ ได้ยืนอยู่ด้านหลัง ส่วนที่ปีกทั้งสองคือภีมเสนและธฤษฏทยุมนะ บุตรของปฤษตะ
6.50.50
द्रौपदेयाभिमन्युश्च सात्यकिश्च महारथः ।
पिशाचा दारदाश्चैव पुण्ड्राः कुण्डीविषैः सह ॥ ६.५०.५० ॥
บรรดาบุตรของเทราปที อภิมนยุ และสาตยกีผู้เป็นมหารถิก พร้อมด้วยปิศาจ ทารท ปุณฑระ และกุณฑีวิษะ
6.50.51
मारुता धेनुकाश्चैव तंगमाः परतंगणाः ।
बाह्लिकास्तित्तिराश्चैव चोलाः पाण्ड्याश्च भारत ॥ ६.५०.५१ ॥
พวกมารุตะ เธนุกะ ตังคมะ และปรตังคณะ พวกพาหลิกะและติตติระ และพวกโจละกับปาณฑยะ ข้าแต่ภารตะ
6.50.52
एते जनपदा राजन्दक्षिणं पक्षमाश्रिताः ।
अग्निवेशास्तुद्दुण्डाश्च मालवा दानभारयः ॥ ६.५०.५२ ॥
ชนบทเหล่านี้ ข้าแต่พระราชา ได้เข้ายึดปีกขวา คือ อัคนิเวศ ตุททัณฑะ มาลวะ และทานภารยะ
6.50.53
शबरा उद्भसाश्चैव वत्साश्च सह नाकुलैः ।
नकुलः सहदेवश्च वामं पक्षं समाश्रिताः ॥ ६.५०.५३ ॥
ศพร อุทภส และวัตสะ พร้อมด้วยผู้ติดตามของนกุละ นกุละกับสหเทพได้เข้ายึดปีกซ้าย
6.50.54
रथानामयुतं पक्षौ शिरस्तु नियुतं तथा ।
पृष्ठमर्बुदमेवासीत्सहस्रामि च विंशतिः ॥ ६.५०.५४ ॥
รถศึกหนึ่งหมื่นคันอยู่ที่ปีกทั้งสอง และหนึ่งนิยุตะอยู่ที่หัวกระบวน ส่วนท้ายกระบวนมีอรพุทะกับอีกสองหมื่นคัน
6.50.55
ग्रीवायां नियुतं चापि सहस्रामि च सप्ततिः ।
पक्षकोटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः ॥ ६.५०.५५ ॥
ที่คอกระบวนมีหนึ่งนิยุตะและเจ็ดหมื่นคัน ส่วนช้างศึกอยู่ที่ปีก ที่ปีกย่อย และที่ปลายปีก
6.50.56
जग्मुः परिवृता राजंश्चलन्त इव पर्वताः ।
जघनं पालयामास विराटः सह केकयैः ॥ ६.५०.५६ ॥
ข้าแต่พระราชา พวกเขาเคลื่อนไปล้อมรอบดุจภูเขาที่กำลังเคลื่อนที่ วิราฏพร้อมด้วยเกกัยะ คุ้มกันอยู่ด้านหลัง
6.50.57
काशिराजश्च शैब्यश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ।
एवमेनं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ॥ ६.५०.५७ ॥
กษัตริย์แห่งกาศีและไศพยะ พร้อมรถศึกสามอยุตะ ข้าแต่ภารตะ ปาณฑพจัดกระบวนมหาวยูหะนี้ขึ้นดังนี้
6.50.58
सूर्योधयं त इच्छतः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तेषामादित्यवर्मानि विमलानि महान्ति च ।
श्वेतच्छत्राण्यशोभन्त वारणेषु रथेषु च ॥ ६.५०.५८ ॥
พวกเขาปรารถนาจะให้พระอาทิตย์ขึ้น จึงยืนพร้อมรบ สวมเกราะอย่างกล้าหาญ เกราะของพวกเขาสะอาดและใหญ่โต มีสีดุจดวงอาทิตย์ และร่มขาวของพวกเขาก็ส่องประกายอยู่บนช้างและบนรถศึก