महाभारत · अध्याय 6.55
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.55.1
ततोऽपराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये ॥ ६.५५.१ ॥
तब हे भारत, उस दिन के अधिकांश भाग अपराह्न में, रथों, हाथियों, घोड़ों, पैदल सैनिकों और घुड़सवारों के महाविनाश में।
6.55.2
द्रोणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना ।
समसज्जत पाञ्चाल्यस्त्रिभिरैतैर्महारथैः ॥ ६.५५.२ ॥
द्रोण के पुत्र, शल्य और महात्मा कृप से पाञ्चाल राजकुमार भिड़ गया, उन तीन महारथियों से।
6.55.3
स लोकविदितानश्वान्निजघान महाबलः ।
द्रौणेः पाञ्चालदायादः शितैर्दशभिराशुगैः ॥ ६.५५.३ ॥
उस महाबली पाञ्चाल उत्तराधिकारी ने द्रोण-पुत्र के लोकविख्यात घोड़ों को दस तीखे, तेज़ बाणों से मार गिराया।
6.55.4
ततः शल्यरथं तूर्णमास्थाय हतवाहनः ।
द्रौणिः पाञ्चालदायादमभ्यवर्षदथेषुभिः ॥ ६.५५.४ ॥
तब जिसका वाहन मारा गया था, द्रोण-पुत्र शीघ्र शल्य के रथ पर चढ़ गया और पाञ्चाल उत्तराधिकारी पर बाणों की वर्षा करने लगा।
6.55.5
धृष्टद्युम्नं तु संयुक्तं द्रौणिना वीक्ष्य भारत ।
सौभद्रोऽभ्यपतत्तूर्णं विकिरन्निशिताञ्शरान् ॥ ६.५५.५ ॥
हे भारत, द्रोण-पुत्र से भिड़े हुए धृष्टद्युम्न को देखकर सौभद्र शीघ्र ही तीखे बाण बरसाते हुए उन पर टूट पड़ा।
6.55.6
स शल्यं प़ञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः ।
अश्वत्थामानमष्टाभिर्विव्याध पुरुषर्षभः ॥ ६.५५.६ ॥
उस पुरुषश्रेष्ठ ने शल्य को पच्चीस, कृप को नौ और अश्वत्थामा को आठ बाणों से बींध दिया।
6.55.7
आर्जुनिं तु ततस्तूर्णं द्रौणिर्विव्याध पत्रिणा ।
शल्योऽथ दशभिश्चैव कृपश्च निशितैस्त्रिभिः ॥ ६.५५.७ ॥
फिर द्रोण के पुत्र ने अर्जुन के पुत्र को तुरंत बाण से बेध दिया। शल्य ने दस से और कृप ने तीन तीखे बाणों से (उसे बेधा)।
6.55.8
लक्ष्मणस्तव पौत्रस्तु सौभद्रं समवस्थितम् ।
अभ्यवर्तत संहृष्टस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.५५.८ ॥
आपके पौत्र लक्ष्मण हर्षित होकर सामने खड़े सुभद्रा-पुत्र की ओर बढ़े, तब युद्ध आरम्भ हुआ।
6.55.9
दौर्योधनिः सुसंक्रुद्धः सौभद्रं परवीरहा ।
विव्याध समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.५५.९ ॥
दुर्योधन के पुत्र ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर, शत्रुवीरों के संहारक, सुभद्रा-पुत्र को युद्ध में बेध दिया; हे राजन्, वह मानो अद्भुत-सा हो गया।
6.55.10
अभिमन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरं भरतर्षभ ।
शरैः पञ्चाशतै राजन्क्षिप्रहस्तोऽभ्यविध्यत ॥ ६.५५.१० ॥
अभिमन्यु अत्यन्त क्रुद्ध होकर, हे भरतश्रेष्ठ, अपने भाई को पचास बाणों से बेधने लगा; हे राजन्, तीव्र हस्तों वाले उसने (प्रत्युत्तर में) प्रहार किया।
6.55.11
लक्ष्मणोऽपि पुनस्तस्य धनुश्चिच्छेद पत्रिणा ।
मुष्टिदेशे महाराज ततस्ते चुक्रुशुर्जनाः ॥ ६.५५.११ ॥
लक्ष्मण ने भी फिर उसका धनुष बाण से काट डाला, मुट्ठी के स्थान पर; हे महाराज, तब लोग चिल्ला उठे।
6.55.12
तद्विहाय धनुश्छिन्नं सौभद्रं परवीरहा ।
अन्यदादत्तवांश्चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम् ॥ ६.५५.१२ ॥
वह कटा हुआ धनुष छोड़कर, शत्रुवीरों के संहारक सुभद्रा-पुत्र ने एक दूसरा, चमकदार और अत्यन्त वेगवान धनुष उठा लिया।
6.55.13
तौ तत्र समरे युक्तौ कृतप्रतिकृतैषिणौ ।
अन्योन्यं विशिस्वैस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुषर्षभौ ॥ ६.५५.१३ ॥
वे दोनों उस युद्ध में भिड़े हुए थे, एक-दूसरे से प्रतिशोध लेने की इच्छा रखते हुए; पुरुषों में वृषभ के समान उन दोनों ने तीखे बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार किया।
6.55.14
ततो दुर्योधनो राज दृष्ट्वा पुत्रं महारथम् ।
पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तत्र प्रजेश्वरः ॥ ६.५५.१४ ॥
तब राजा दुर्योधन ने अपने महारथी पुत्र को आपके पौत्र से पीड़ित देखा, और वह प्रजापालक राजा वहाँ चला गया।
6.55.15
सन्निवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः ।
आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ६.५५.१५ ॥
आपके पुत्र के लौट जाने पर सभी राजाओं ने रथों की पंक्ति बनाकर चारों ओर से अर्जुन-पुत्र को घेर लिया।
6.55.16
स तैः परिवृतः शूरैः शूरो युधि सुदुर्जयैः ।
न स्म प्रव्यथते राजन्कृष्णतुल्यपराक्रमः ॥ ६.५५.१६ ॥
हे राजन्! उन अजेय वीरों से घिरे होने पर भी वह शूरवीर, जिसका पराक्रम कृष्ण के समान था, युद्ध में तनिक भी विचलित नहीं हुआ।
6.55.17
सौभद्रमथ संसक्तं दृष्ट्वा तत्र धनंजयः ।
अभिदुद्राव वेगेन त्रातुकामः स्वमात्मजम् ॥ ६.५५.१७ ॥
तब वहाँ सौभद्र को घिरा हुआ देखकर धनंजय ने अपने पुत्र की रक्षा की इच्छा से वेगपूर्वक उस ओर धावा बोला।
6.55.18
ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम् ॥ ६.५५.१८ ॥
तब रथों, हाथियों और घोड़ों सहित, भीष्म और द्रोण के नेतृत्व में, राजागण एक साथ मिलकर सव्यसाची अर्जुन की ओर बढ़े।
6.55.19
उद्वूतं सहसा भौमं नागाश्वरथपत्तिभिः ।
दिवाकररथं प्राप्य रजस्तीव्रमदृश्यत ॥ ६.५५.१९ ॥
हाथियों, घोड़ों, रथों और पैदल सैनिकों से सहसा उठी हुई भूमि की धूल सूर्य के रथ तक पहुँचकर घनी दिखाई देने लगी।
6.55.20
तानि नागसहस्राणि भूमिपालशतानि च ।
तस्य बाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः ॥ ६.५५.२० ॥
वे हज़ारों हाथी और सैकड़ों राजा उसके बाणों की सीमा में पहुँचकर किसी भी प्रकार आगे नहीं बढ़ सके।
6.55.21
प्रणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस्तिमिरा दिशः ।
कुरूणां चानयस्तीव्रः समदृश्यत दारुणः ॥ ६.५५.२१ ॥
सभी प्राणी चीत्कार उठे, दिशाएँ अंधकारमय हो गईं, और कुरुओं पर भयंकर और घोर विपत्ति दिखाई देने लगी।
6.55.22
नाप्यन्तरिक्षं न दिशो न भूमिर्न च भास्करः ।
प्रजज्ञे भरतश्रेष्ठ सस्त्रसङ्घैः किरीटिनः ॥ ६.५५.२२ ॥
हे भरतश्रेष्ठ! किरीटधारी अर्जुन के अस्त्र-समूहों के कारण न आकाश दिखाई दिया, न दिशाएँ, न भूमि, न ही सूर्य।
6.55.23
सादिता रथनागाश्च हताश्वा रथिनो रणे ।
विप्रद्रुतरथाः केचिद्दृश्यन्ते रथयूथपाः ॥ ६.५५.२३ ॥
युद्ध में रथ और हाथी नष्ट हो गए, रथी घोड़ों के मारे जाने से गिर पड़े; कुछ रथ-सेनापति अपने रथ भागने के कारण बिखरे हुए दिखाई दे रहे हैं।
6.55.24
विरथा रथिनश्चान्ये धावमानाः समन्ततः ।
तत्रतत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर्भुजैः ॥ ६.५५.२४ ॥
रथहीन हुए दूसरे रथी भी चारों ओर दौड़ते हुए जगह-जगह दिखाई दे रहे हैं, उनके हाथ आयुधों सहित और बाजूबंदों से सजे हुए हैं।
6.55.25
हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः ।
अर्जुनस्य भयाद्राजन्समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ६.५५.२५ ॥
घुड़सवार घोड़ों को छोड़कर और हाथियों के सवार तथा हाथी-योद्धा, हे राजन्, अर्जुन के भय से चारों ओर भाग निकले।
6.55.26
रथेभ्यश्च गजेभ्यश्च हयेभ्यश्च नराधिपाः ।
पतिताः पात्यमानाश्च दृश्यन्तेऽर्जुनसायकैः ॥ ६.५५.२६ ॥
रथों से, हाथियों से और घोड़ों से गिरे हुए तथा गिराए जाते हुए नरेश अर्जुन के बाणों से दिखाई दे रहे थे।
6.55.27
सगदानुद्यतान्बाहून्सखङ्गांश्च विशांपते ।
सप्रासांश्च सतूणीरान्सशरान्सशरासनान् ॥ ६.५५.२७ ॥
हे प्रजापति, गदाओं सहित उठी हुई भुजाएँ, तलवारों सहित, भालों सहित, तरकशों सहित, बाणों सहित और धनुषों सहित।
6.55.28
साङ्कुशाकन्सपताकांश्च तत्रतत्रार्जुनो नृणाम् ।
निचकर्त शरैरुग्रै रौद्रं वपुरधारयत् ॥ ६.५५.२८ ॥
अंकुशों सहित और ध्वजाओं सहित, यहाँ-वहाँ, अर्जुन ने मनुष्यों को अपने भयानक बाणों से काट डाला, और उसका रूप भयंकर हो उठा।
6.55.29
परिघाणां प्रदीप्तानां मुद्गराणां च मारिष ।
प्रासानां भिन्दिपालानां निस्त्रिशानां च संयुगे ॥ ६.५५.२९ ॥
हे मारिष, प्रज्वलित परिघों, मुद्गरों, प्रासों, भिन्दिपालों और निस्त्रिंशों के संग्राम में।
6.55.30
परश्वथानां पीक्ष्णानां तोमराणां च भारत ।
वर्मणां चापविद्धानां काञ्चनानां च भूमिप ॥ ६.५५.३० ॥
हे भारत, तीखे परशुओं और तोमरों सहित, और सोने के कवचों सहित, जो गिराए गए थे; हे भूमिपति।
6.55.31
ध्वजानां चर्मणां चैव व्यजनानां च सर्वशः ।
छत्राणां हेमदण्डानां तोमराणां च भारत ॥ ६.५५.३१ ॥
हे भरतवंशी, ध्वजों, ढालों, पंखों और सुनहरी डंडियों वाले छत्रों तथा तोमरों के ढेर चारों ओर बिखरे पड़े थे।
6.55.32
प्रतोदानां च योक्राणां कशानां चैव मारिष ।
राशयः स्मात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ ॥ ६.५५.३२ ॥
हे माननीय, यहाँ रणभूमि पर अंकुश, जुए और कोड़ों के ढेर बिखरे दिखाई दे रहे हैं।
6.55.33
नासीत्तत्र पुमान्कश्चित्तव सैन्यस्य भारत ।
योऽर्जुनं समरे शूरं प्रत्युद्यायात्कथंचन ॥ ६.५५.३३ ॥
हे भरतवंशी, आपकी सेना में ऐसा कोई पुरुष वहाँ नहीं था जो युद्ध में शूरवीर अर्जुन के सामने किसी भी प्रकार आगे बढ़ता।
6.55.34
यो यो हि समरे पार्थं प्रत्युद्याति विशांपते ।
स सङ्ख्ये विशिखैस्तीक्ष्णैः परलोकाय नीयते ॥ ६.५५.३४ ॥
हे प्रजापति, युद्ध में जो भी अर्जुन के सामने आगे बढ़ता है, वह तीखे बाणों द्वारा परलोक पहुँचा दिया जाता है।
6.55.35
तेषु विद्रवमाणेषु तव योधेषु सर्वशः ।
अर्जुनो वासुदेवश्च दध्मतुर्वारिजोत्तमौ ॥ ६.५५.३५ ॥
आपके योद्धाओं के चारों ओर भाग जाने पर अर्जुन और वासुदेव ने दोनों उत्तम शंख बजाए।
6.55.36
तत्पभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस्तव ।
अब्रवीत्समरे शूरं भारद्वाजं स्मयन्निव ॥ ६.५५.३६ ॥
आपकी सेना को छिन्न-भिन्न देखकर आपके पिता देवव्रत ने मानो मुस्कुराते हुए युद्ध में शूरवीर भारद्वाज से कहा।
6.55.37
एष पाण्डुसुतो वीर कृष्णेन सहितो बली ।
तथा करोति सैन्यानि यथा कुर्याद्धऩञ्जयः ॥ ६.५५.३७ ॥
यह पाण्डुपुत्र वीर बलवान कृष्ण के साथ सेनाओं के साथ वैसा ही कर रहा है, जैसा धनंजय (अर्जुन) करता।
6.55.38
न ह्येष समरे शक्यो विजेतुं हि कथंचन ।
यथास्य दृश्यते रूप कालान्तकयमोपमम् ॥ ६.५५.३८ ॥
इसे युद्ध में किसी भी प्रकार जीतना संभव नहीं है, क्योंकि इसका रूप काल, अंतक और यम के समान दिखता है।
6.55.39
न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः ।
अन्योन्यप्रेया पश्य द्रवतीयं वरूथिनी ॥ ६.५५.३९ ॥
इस महती सेना को लौटाना भी संभव नहीं है। देखो, परस्पर प्रिय यह सेना भाग रही है।
6.55.40
एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान्प्रतिपद्यते ।
चक्षूंषि सर्वलोकस्य संहरन्निव सर्वथा ॥ ६.५५.४० ॥
और यह भानुमान (सूर्य) पर्वतश्रेष्ठ की ओर अस्त होने जा रहा है, मानो सम्पूर्ण लोक की आँखें सर्वथा समेट रहा हो।
6.55.41
तत्रावहारं संप्राप्तं मन्येऽहं पुरुषर्षभ ।
श्रान्ता भीताश्च नो योधा न योत्स्यन्ति कथंचन ॥ ६.५५.४१ ॥
हे पुरुषर्षभ! मैं मानता हूँ कि अब युद्ध से विराम का समय आ गया है; हमारे योद्धा थके और भयभीत हैं, वे किसी भी प्रकार नहीं लड़ेंगे।
6.55.42
एवमुक्त्वा ततो भीष्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम् ।
अवहारमथो चक्रे तावकानां महारथः ॥ ६.५५.४२ ॥
ऐसा कहकर तब महारथी भीष्म ने आचार्यश्रेष्ठ द्रोण से, और फिर आपके सैनिकों को पीछे हटाने का कार्य किया।
6.55.43
ततः सरथनागाश्वा जंय प्राप्य समोपकाः ।
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव प्रणेदुश्च पुनः पुनः ॥ ६.५५.४३ ॥
तब रथों, हाथियों और घोड़ों सहित, विजय पाकर, सेवकों के साथ, पांचाल और पांडव भी बार-बार गर्जना करने लगे।
6.55.44
प्रययुः शिबिरायैव धनञ्जयपुरस्कृताः ।
वादित्रघोषैः संहृष्टा प्रणद्यन्तो महारथाः ॥ ६.५५.४४ ॥
धनंजय को आगे रखकर वे हर्षित होकर वाद्यों की ध्वनि के बीच गर्जना करते हुए, महारथी शिविर की ओर चले गए।
6.55.45
ततोऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत ।
अस्तं गच्छति सूर्येऽभूत्सन्ध्याकाले च वर्तति ॥ ६.५५.४५ ॥
तब हे भरतवंशी, सूर्य अस्त होने लगा और संध्याकाल आ गया, तो आपकी और उनकी सेनाएँ हट गईं।