মহাভারত · অধ্যায় 6.70
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.70.1
अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शान्तनवस्तदा ।
भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव ॥ ६.७०.१ ॥
তখন শান্তনুপুত্র ভীষ্ম ভীমসেনের ভয়ে আপনার পুত্রদের রক্ষা করার ইচ্ছায় ভীষণ যুদ্ধ করলেন।
6.70.2
पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत ।
कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम् ॥ ६.७०.२ ॥
পূর্বাহ্নে রাজাদের সেই অতি ভয়ঙ্কর যুদ্ধ শুরু হলো; কুরু ও পাণ্ডবদের প্রধান বীরদের বিনাশকারী সেই যুদ্ধ।
6.70.3
तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये ।
अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत् ॥ ६.७०.३ ॥
সেই বিশৃঙ্খল যুদ্ধ চলতে থাকাকালে, মহা ভয়ের মধ্যে, আকাশ স্পর্শ করে এক ভীষণ শব্দ উঠল।
6.70.4
नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलं समपद्यत ॥ ६.७०.४ ॥
গর্জনকারী মহাহস্তী, হ্রেষারবকারী অশ্ব, ভেরী ও শঙ্খধ্বনিতে যুদ্ধ ভীষণ কোলাহলে পূর্ণ হলো।
6.70.5
युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाःक ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठिष्विव महर्षभाः ॥ ६.७०.५ ॥
যুদ্ধাকাঙ্ক্ষী, পরাক্রান্ত ও মহাবলী বীরেরা জয়ের জন্য পরস্পরকে গর্জন করে আহ্বান করছিল, যেন গোষ্ঠে মহা বৃষেরা।
6.70.6
शिरासं पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः ।
अश्यवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ ॥ ६.७०.६ ॥
যুদ্ধে তীক্ষ্ণ বাণে পতিত বীরদের মস্তকগুলি, হে ভরতশ্রেষ্ঠ, আকাশে বাণবর্ষণের মতো হলো।
6.70.7
कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ ॥ ६.७०.७ ॥
কুণ্ডল ও পাগড়ি পরিহিত, সোনার মতো উজ্জ্বল মাথাগুলি পড়ে থাকা দেখা গেল, হে ভরতশ্রেষ্ঠ।
6.70.8
विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही ॥ ६.७०.८ ॥
বাণে বিদ্ধ দেহ, ধনুকসহ বাহু, হাত ও অলংকারে পৃথিবী আচ্ছাদিত হলো।
6.70.9
कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलङ्कृतैः ।
मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः ॥ ६.७०.९ ॥
বর্মাবৃত দেহ, অলংকৃত হাত, চন্দ্রসদৃশ মুখ, রক্তাভ নয়নপ্রান্তযুক্ত সুন্দর চোখ।
6.70.10
गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते ।
आसीत्सर्वा समास्तीर्णा मुहूर्तेन वसुंधराः ॥ ६.७०.१० ॥
হাতি, ঘোড়া ও মানুষের সমস্ত দেহে, হে রাজন, মুহূর্তের মধ্যে সমগ্র পৃথিবী আচ্ছাদিত হলো।
6.70.11
रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशिभिः ।
आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत् ॥ ६.७०.११ ॥
ধূলোর মেঘ ও অস্ত্রের বিদ্যুৎ-আলোয় ভয়ংকর হয়ে, অস্ত্রের নির্ঘোষ মেঘগর্জনের মতো হলো।
6.70.12
स संप्रहारस्तुमुलःक कटुकः शोणितोदकः ।
प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत ॥ ६.७०.१२ ॥
হে ভরত, কৌরব ও পাণ্ডবদের মধ্যে রক্তরূপ জলের সেই ভয়ংকর, কঠোর, তুমুল সংঘর্ষ শুরু হলো।
6.70.13
तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले रोमहर्षणे ।
ववृषुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ ६.७०.१३ ॥
সেই মহাভয়ংকর, ভীষণ, কোলাহলপূর্ণ, রোমহর্ষক যুদ্ধে যুদ্ধমদে মত্ত ক্ষত্রিয়েরা শরবর্ষণ করতে লাগল।
6.70.14
आक्रोशन्कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः ।
तावकानां परेषां च संयुगे भरतर्षभ ॥ ६.७०.१४ ॥
সেখানে শরবর্ষণে পীড়িত হস্তীরা আর্তনাদ করছিল; হে ভরতশ্রেষ্ঠ, সেই যুদ্ধে তোমার ও শত্রুদের হস্তীরা।
6.70.15
संरब्धानां च वीराणां धीराणाममितौजसाम् ।
धनुर्ज्यातलशब्देन न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.७०.१५ ॥
ক্রুদ্ধ বীর, ধীর ও অমিততেজা যোদ্ধাদের ধনুকের জ্যা-শব্দে কিছুই বোঝা যাচ্ছিল না।
6.70.16
उत्थितेषु कबन्धेषु सर्वतः शोमितोदके ।
समरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवधोद्यताः ॥ ६.७०.१६ ॥
রক্তজলে চারদিকে কবন্ধ উঠে দাঁড়ালে, শত্রুবধে উদ্যত রাজারা সেই যুদ্ধে ছুটে বেড়াতে লাগলেন।
6.70.17
शरशक्तिगदाभिस्ते खङ्गैश्चामिततेजसः ।
निजघ्नुः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः ॥ ६.७०.१७ ॥
অমিততেজা, পরিঘের মতো বাহুসম্পন্ন শূরেরা শর, শক্তি, গদা ও খড়গের দ্বারা সেই যুদ্ধে পরস্পরকে বধ করলেন।
6.70.18
बभ्रमुः कुञ्जराश्चात्र शरैर्विद्धा निरङ्कुशाः ।
अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ॥ ६.७०.१८ ॥
এখানে শরবিদ্ধ, অঙ্কুশহীন হস্তীরা ঘুরে বেড়াল; আরোহীরা নিহত হওয়া অশ্বেরা দশদিকে ছুটল।
6.70.19
उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः ।
तावकानां परेषां च योधा भरतसत्तम ॥ ६.७०.१९ ॥
শরাঘাতে পীড়িত অপর যোদ্ধারা লাফিয়ে উঠে পড়ে যাচ্ছে, তোমার পক্ষের হোক বা শত্রুপক্ষের, হে ভরতশ্রেষ্ঠ।
6.70.20
वाहानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत ।
गदानां परिघाणां च हस्तानां चोरुभिः सह ॥ ६.७०.२० ॥
হে ভারত, সেখানে ঘোড়া, মাথা, ধনুক, গদা, পরিঘ, হাত ও উরুর স্তূপ দেখা যাচ্ছিল।
6.70.21
पादानां भूषणानां च केयूराणां च सङ्घशः ।
राशयस्तत्र दृश्यन्ते भीष्मभीमसमागमे ॥ ६.७०.२१ ॥
ভীষ্ম ও ভীমের সেই সংঘর্ষে পা, অলংকার ও বাজুবন্ধের স্তূপ দলে দলে দেখা যাচ্ছিল।
6.70.22
अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चानिवर्तिनाम् ।
सङ्घाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्रतत्र विशांपते ॥ ६.७०.२२ ॥
হে নরপতি, সেখানে-সেখানে ঘোড়া, হাতি ও পশ্চাৎপদ না হওয়া রথের দল দেখা যাচ্ছিল।
6.70.23
गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः ।
जघ्नुः परस्पर तत्र क्षत्रियाः काल आगते ॥ ६.७०.२३ ॥
কাল উপস্থিত হলে সেখানে ক্ষত্রিয়রা গদা, তরবারি, বর্শা ও বাঁকানো গ্রন্থিযুক্ত বাণ দিয়ে পরস্পরকে আঘাত করল।
6.70.24
अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि ।
बहुधा समसञ्जन्त आयसैः परिघैरिव ॥ ६.७०.२४ ॥
অপর কুশলী বীররা যুদ্ধে মল্লযুদ্ধে দক্ষতায় বাহু দিয়ে নানাভাবে লোহার পরিঘের মতো সংঘর্ষে লিপ্ত হল।
6.70.25
मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव तलैश्चैव विशांपते ।
अन्योन्यं जघ्रिरे वीरास्तावकाः पाण्डवैः सह ॥ ६.७०.२५ ॥
হে প্রজাপতি, আপনার বীরেরা পাণ্ডবদের সঙ্গে মুষ্টি, জানু ও করতল দিয়ে একে অপরকে আঘাত করল।
6.70.26
पतितैः पात्यमानैश्च विचेष्टद्भिश्च भूतले ।
घोरमायोधनं जज्ञे तत्रतत्र जनेश्वर ॥ ६.७०.२६ ॥
হে জনেশ্বর, ভূমিতে পতিত, পতিত হতে থাকা এবং ছটফটকারী যোদ্ধাদের দ্বারা সেখানে সেখানে ভয়ংকর রণক্ষেত্র সৃষ্টি হল।
6.70.27
विरथा रथिनश्चात्र निस्त्रिंशवरधारिणःक ।
अन्योन्यमभिधावन्तः परस्परवधैषिणः ॥ ६.७०.२७ ॥
এখানে রথহীন ও রথী যোদ্ধারা উৎকৃষ্ট খড়্গ ধারণ করে একে অপরকে বধ করার ইচ্ছায় ছুটে এল।
6.70.28
ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्बहुभिर्वृतः ।
पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ६.७०.२८ ॥
তারপর বহু কলিঙ্গ সৈন্যে পরিবেষ্টিত রাজা দুর্যোধন ভীষ্মকে সামনে রেখে যুদ্ধে পাণ্ডবদের দিকে অগ্রসর হলেন।
6.70.29
तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
भीष्ममभ्यद्रवन्क्रुद्धास्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.७०.२९ ॥
তেমনি সকল পাণ্ডব বৃকোদরকে ঘিরে ক্রুদ্ধ হয়ে ভীষ্মের দিকে ধেয়ে গেলেন; তখন যুদ্ধ শুরু হল।