महाभारत · अध्याय 6.70
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.70.1
अकरोत्तुमुलं युद्धं भीष्मः शान्तनवस्तदा ।
भीमसेनभयादिच्छन्पुत्रांस्तारयितुं तव ॥ ६.७०.१ ॥
तब शान्तनु के पुत्र भीष्म ने भीमसेन के भय से अपने पुत्रों को बचाने की इच्छा से घोर युद्ध किया।
6.70.2
पूर्वाह्णे तन्महारौद्रं राज्ञां युद्धमवर्तत ।
कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूरविनाशनम् ॥ ६.७०.२ ॥
दिन के पूर्व भाग में राजाओं का वह अत्यन्त भयानक युद्ध आरम्भ हुआ, जो कुरुओं और पाण्डवों के प्रमुख वीरों का विनाश करने वाला था।
6.70.3
तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये ।
अभवत्तुमुलः शब्दः संस्पृशन्गगनं महत् ॥ ६.७०.३ ॥
उस उलझे हुए घोर युद्ध के चलते रहते, भारी भय के बीच, आकाश को छूता हुआ एक भयंकर शोर उठा।
6.70.4
नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च तुमुलं समपद्यत ॥ ६.७०.४ ॥
गर्जते महागजों, हिनहिनाते घोड़ों, और भेरी तथा शंखों की ध्वनियों से वह युद्ध अत्यन्त कोलाहलपूर्ण हो गया।
6.70.5
युयुत्सवस्ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाःक ।
अन्योन्यमभिगर्जन्तो गोष्ठिष्विव महर्षभाः ॥ ६.७०.५ ॥
युद्ध के इच्छुक, पराक्रमी और महाबली वीर विजय के लिए एक-दूसरे पर गरजते थे, जैसे गोशालाओं में महान् वृषभ।
6.70.6
शिरासं पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः ।
अश्यवृष्टिरिवाकाशे बभूव भरतर्षभ ॥ ६.७०.६ ॥
युद्ध में तीखे बाणों से गिराए जा रहे वीरों के शिर आकाश में बाणों की वर्षा के समान हो गए, हे भरतश्रेष्ठ।
6.70.7
कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपोज्ज्वलानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ ॥ ६.७०.७ ॥
कुण्डल और पगड़ी धारण किए हुए, सोने के समान उज्ज्वल, गिरे हुए सिर दिखाई दे रहे थे, हे भरतश्रेष्ठ।
6.70.8
विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैरभवच्छादिता मही ॥ ६.७०.८ ॥
बाणों से कुचले हुए शरीरों, धनुषों सहित भुजाओं, हाथों और आभूषणों से पृथ्वी ढक गई।
6.70.9
कवचोपहितैर्गात्रैर्हस्तैश्च समलङ्कृतैः ।
मुखैश्च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः ॥ ६.७०.९ ॥
कवच पहने शरीरों, सजे हुए हाथों, चन्द्रमा के समान मुखों और लाल कोरों वाले सुन्दर नेत्रों से (भूमि भरी थी)।
6.70.10
गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश्च भूपते ।
आसीत्सर्वा समास्तीर्णा मुहूर्तेन वसुंधराः ॥ ६.७०.१० ॥
हाथियों, घोड़ों और मनुष्यों के सारे शरीरों से, हे राजन्, क्षण भर में सारी पृथ्वी ढक गई।
6.70.11
रजोमेघैश्च तुमुलैः शस्त्रविद्युत्प्रकाशिभिः ।
आयुधानां च निर्घोषः स्तनयित्नुसमोऽभवत् ॥ ६.७०.११ ॥
धूल के घने बादलों और शस्त्रों की बिजली की चमक के साथ, आयुधों का निनाद गर्जन के समान हो गया।
6.70.12
स संप्रहारस्तुमुलःक कटुकः शोणितोदकः ।
प्रावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत ॥ ६.७०.१२ ॥
हे भरत, कौरवों और पाण्डवों के बीच वह भीषण, कठोर और रक्तरूपी जल वाला घमासान युद्ध चल पड़ा।
6.70.13
तस्मिन्महाभये घोरे तुमुले रोमहर्षणे ।
ववृषुः शरवर्षाणि क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ ६.७०.१३ ॥
उस महाभयंकर, भीषण, कोलाहलपूर्ण और रोंगटे खड़े कर देने वाले युद्ध में युद्ध के मद में चूर क्षत्रिय बाणों की वर्षा करने लगे।
6.70.14
आक्रोशन्कुञ्जरास्तत्र शरवर्षप्रतापिताः ।
तावकानां परेषां च संयुगे भरतर्षभ ॥ ६.७०.१४ ॥
वहाँ बाणों की वर्षा से पीड़ित हाथी चिंघाड़ रहे थे; हे भरतश्रेष्ठ, उस युद्ध में आपके और शत्रुओं के (हाथी)।
6.70.15
संरब्धानां च वीराणां धीराणाममितौजसाम् ।
धनुर्ज्यातलशब्देन न प्राज्ञायत किंचन ॥ ६.७०.१५ ॥
क्रोधित वीरों, धीर और अमित तेजस्वी योद्धाओं की धनुष की प्रत्यंचा की टंकार से कुछ भी सुनाई नहीं दे रहा था।
6.70.16
उत्थितेषु कबन्धेषु सर्वतः शोमितोदके ।
समरे पर्यधावन्त नृपा रिपुवधोद्यताः ॥ ६.७०.१६ ॥
रक्त के जल में चारों ओर धड़ (कबन्ध) उठ खड़े होने पर भी, शत्रु-वध को उद्यत राजा उस युद्ध में दौड़ते रहे।
6.70.17
शरशक्तिगदाभिस्ते खङ्गैश्चामिततेजसः ।
निजघ्नुः समरेऽन्योन्यं शूराः परिघबाहवः ॥ ६.७०.१७ ॥
अमित तेजस्वी, परिघ जैसी भुजाओं वाले शूरवीरों ने बाणों, शक्तियों, गदाओं और तलवारों से उस युद्ध में एक-दूसरे का वध किया।
6.70.18
बभ्रमुः कुञ्जराश्चात्र शरैर्विद्धा निरङ्कुशाः ।
अश्वाश्च पर्यधावन्त हतारोहा दिशो दश ॥ ६.७०.१८ ॥
यहाँ बाणों से बिंधे, अंकुश-विहीन हाथी घूमने लगे, और जिनके सवार मारे जा चुके थे, वे घोड़े दसों दिशाओं में दौड़ने लगे।
6.70.19
उत्पत्य निपतन्त्यन्ये शरघातप्रपीडिताः ।
तावकानां परेषां च योधा भरतसत्तम ॥ ६.७०.१९ ॥
कुछ योद्धा शरों के आघात से पीड़ित होकर उछलकर गिर पड़ते हैं, चाहे वे आपके पक्ष के हों या शत्रुओं के, हे भरतश्रेष्ठ।
6.70.20
वाहानामुत्तमाङ्गानां कार्मुकाणां च भारत ।
गदानां परिघाणां च हस्तानां चोरुभिः सह ॥ ६.७०.२० ॥
हे भारत, वहाँ घोड़ों, सिरों, धनुषों, गदाओं, परिघों, हाथों और जाँघों के ढेर लगे हुए थे।
6.70.21
पादानां भूषणानां च केयूराणां च सङ्घशः ।
राशयस्तत्र दृश्यन्ते भीष्मभीमसमागमे ॥ ६.७०.२१ ॥
भीष्म और भीम के उस संग्राम में वहाँ पैरों, आभूषणों और बाजूबंदों के ढेर भी समूहों में दिखाई देते थे।
6.70.22
अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चानिवर्तिनाम् ।
सङ्घाताः स्म प्रदृश्यन्ते तत्रतत्र विशांपते ॥ ६.७०.२२ ॥
हे प्रजापालक, वहाँ-वहाँ घोड़ों, हाथियों और न लौटने वाले रथों के समूह दिखाई दे रहे थे।
6.70.23
गदाभिरसिभिः प्रासैर्बाणैश्च नतपर्वभिः ।
जघ्नुः परस्पर तत्र क्षत्रियाः काल आगते ॥ ६.७०.२३ ॥
उस समय आ पहुँचे काल के वशीभूत होकर क्षत्रिय वहाँ गदाओं, तलवारों, भालों और झुकी गाँठों वाले बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
6.70.24
अपरे बाहुभिर्वीरा नियुद्धकुशला युधि ।
बहुधा समसञ्जन्त आयसैः परिघैरिव ॥ ६.७०.२४ ॥
दूसरे वीर, जो युद्ध में मल्लयुद्ध में निपुण थे, अपनी भुजाओं से अनेक प्रकार से भिड़ गए, मानो लोहे के परिघों से टकरा रहे हों।
6.70.25
मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव तलैश्चैव विशांपते ।
अन्योन्यं जघ्रिरे वीरास्तावकाः पाण्डवैः सह ॥ ६.७०.२५ ॥
हे प्रजापति, आपके वीर योद्धा पाण्डवों के साथ मुट्ठियों, घुटनों और हथेलियों से एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे।
6.70.26
पतितैः पात्यमानैश्च विचेष्टद्भिश्च भूतले ।
घोरमायोधनं जज्ञे तत्रतत्र जनेश्वर ॥ ६.७०.२६ ॥
हे जनेश्वर, भूमि पर गिरे, गिराए जा रहे और तड़पते हुए योद्धाओं से वहाँ-वहाँ भयानक रणभूमि बन गई।
6.70.27
विरथा रथिनश्चात्र निस्त्रिंशवरधारिणःक ।
अन्योन्यमभिधावन्तः परस्परवधैषिणः ॥ ६.७०.२७ ॥
यहाँ रथहीन और रथी योद्धा, उत्तम तलवारें धारण किए हुए, एक-दूसरे पर दौड़ते और परस्पर वध की इच्छा रखते थे।
6.70.28
ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्बहुभिर्वृतः ।
पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ६.७०.२८ ॥
तब राजा दुर्योधन अनेक कलिंग योद्धाओं से घिरे हुए, भीष्म को आगे रखकर रणभूमि में पाण्डवों की ओर बढ़ा।
6.70.29
तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
भीष्ममभ्यद्रवन्क्रुद्धास्ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.७०.२९ ॥
उसी प्रकार सभी पाण्डव भीमसेन को घेरकर क्रोध में भरे हुए भीष्म पर टूट पड़े, और तब युद्ध आरम्भ हो गया।