মহাভারত · অধ্যায় 6.76
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.76.1
एवं बहुगुणं सैन्यमेवं बहुविधं परम् ।
व्यूढमेवं यथाशास्त्रममोघं चैव सञ्जय ॥ ६.७६.१ ॥
হে সঞ্জয়, এভাবে বহুগুণসম্পন্ন সৈন্য, এভাবে বহুবিধ শ্রেষ্ঠ সৈন্য, শাস্ত্রানুসারে এভাবে ব্যূহিত এবং অমোঘ।
6.76.2
जुष्टमस्माकमत्यन्तमभिकामं च नः सदा ।
प्रहृष्टं व्यसनोपेतं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम् ॥ ६.७६.२ ॥
আমাদের দ্বারা সর্বদা অত্যন্ত প্রিয় ও কাম্য, প্রসন্ন, বিপদেও সঙ্গী, যার বিক্রম পূর্বেই দেখা গেছে।
6.76.3
नातिवृद्धमबालं च न कृशं न च पीवरम् ।
लघुवृत्तायतप्रायं सागराकारमव्ययम् ॥ ६.७६.३ ॥
অতি বৃদ্ধও নয়, বালকও নয়; কৃশও নয়, স্থূলও নয়; প্রায়শই লঘু, গোল ও দীর্ঘ অঙ্গবিশিষ্ট; সাগরের আকৃতিসম্পন্ন; অক্ষয়।
6.76.4
आत्तसन्नाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम् ।
असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कोविदम् ॥ ६.७६.४ ॥
বর্ম ও অস্ত্র ধারণকারী, বহু অস্ত্র গ্রহণকারী, খড়গযুদ্ধ, মল্লযুদ্ধ ও গদাযুদ্ধে নিপুণ।
6.76.5
प्रासर्ष्टितोमरेष्वाजौ परिघेष्वायसेषु च ।
भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः ॥ ६.७६.५ ॥
যুদ্ধে প্রাস, ঋষ্টি, তোমর, লৌহপরিঘ, ভিণ্ডিপাল, শক্তি ও মুষল—এসবের সবগুলিতেই সম্পূর্ণভাবে (নিপুণ)।
6.76.6
कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः ।
क्षेणणीयेषु चित्रेषु मुष्टयुद्धेषु च क्षमम् ॥ ६.७६.६ ॥
কম্পন, ধনু, কণপ, ক্ষেণণীয়, বিচিত্র অস্ত্র ও মুষ্টিযুদ্ধে—সর্বতোভাবে সমর্থ।
6.76.7
अपरोक्षं च विद्यासु व्यायामे च कृतश्रमम् ।
शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम् ॥ ६.७६.७ ॥
বিদ্যায় প্রত্যক্ষভাবে দক্ষ, ব্যায়ামে পরিশ্রম করেছেন এমন, শস্ত্রগ্রহণের সমস্ত বিদ্যায় সম্পূর্ণ সুপ্রতিষ্ঠিত।
6.76.8
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते ।
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥ ६.७६.८ ॥
আরোহণে, অবতরণে, অগ্রসরণে, মাঝে মাঝে লাফ দিতে, সঠিকভাবে আঘাত হানতে, রথ চালাতে ও পশ্চাদপসরণে দক্ষ।
6.76.9
नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम् ।
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥ ६.७६.९ ॥
হাতি, ঘোড়া ও রথের যানে বহুবার সুপরীক্ষিত; নিয়ম অনুযায়ী পরীক্ষা করে বেতন দিয়ে নিযুক্ত।
6.76.10
न गोष्ठ्या नोपकारेण न च बन्धुनिमित्ततः ।
न सौहृदबलैर्वापि नाकुलीनपरिग्रहैः ॥ ६.७६.१० ॥
সঙ্গে নয়, উপকারে নয়, আত্মীয়তার কারণে নয়, সৌহৃদ্যের বলে নয়, এমনকি অকুলীনদের গ্রহণে নয়।
6.76.11
समृद्धजनमार्यं च तुष्टसंबन्धिबान्धवम् ।
कृतोपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च ॥ ६.७६.११ ॥
সমৃদ্ধ জনগণের অধিকারী, আর্য, তুষ্ট স্বজন ও আত্মীয়দের সঙ্গে, বহু উপকারকারী, যশস্বী ও মনস্বী।
6.76.12
स्वजनैस्तु नरैर्मुख्यैर्बहुशो दृष्टकर्मभिः ।
लोकपालोपमैस्तात पालितं लोकविश्रुतम् ॥ ६.७६.१२ ॥
হে তাত, নিজ স্বজনদের দ্বারা, বহুবার কর্মে প্রমাণিত প্রধান পুরুষদের দ্বারা, লোকপালদের সমতুল্যদের দ্বারা রক্ষিত এবং জগতে খ্যাত।
6.76.13
बहुभिः क्षत्रियैर्गुप्तं पृथिव्यां लोकसंमतैः ।
अस्मानभिगतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः ॥ ६.७६.१३ ॥
পৃথিবীতে বহু ক্ষত্রিয় দ্বারা রক্ষিত, লোকমান্য, কামনাবশে সৈন্য ও পদাতি অনুচরসহ আমাদের বিরুদ্ধে আগত।
6.76.14
महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः ।
अपक्षपक्षिसंकाशै रथैर्नागैश्च संवृतम् ॥ ६.७६.१४ ॥
মহাসমুদ্র যেমন নদী দ্বারা চারদিকে পূর্ণ থাকে, তেমনই পক্ষহীন পাখির মতো রথ ও হাতিতে ঘেরা।
6.76.15
नानायोधजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ।
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससामाकुलम् ॥ ६.७६.१५ ॥
বহু যোদ্ধাই যার জল, ভয়ংকর, বাহনের তরঙ্গ ও ঢেউ যাতে, নিক্ষেপ্য অস্ত্র, তরবারি, গদা, শক্তি, শর ও প্রাসে আলোড়িত।
6.76.16
ध्वजभूषणसंबाधं रत्नपट्टसुसंचितम् ।
परिधावद्भिरश्वैश्च वायुवेगविकम्पितम् ॥ ६.७६.१६ ॥
ধ্বজ ও অলংকারে ঠাসা, রত্নখচিত পট্টে সুসজ্জিত, বায়ুবেগে ছুটন্ত অশ্বে কম্পিত।
6.76.17
अपारमिव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत् ।
द्रोणभीष्मासिसंगप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा ॥ ६.७६.१७ ॥
অপার যেন গর্জনরত, সাগরসদৃশ মহৎ, দ্রোণ, ভীষ্ম ও খড়্গ দ্বারা রক্ষিত, এবং কৃতবর্মা দ্বারাও রক্ষিত।
6.76.18
कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस्तथा ।
भगदत्तविकर्णाभ्यां द्रौणिसौबलबाह्लिकैः ॥ ६.७६.१८ ॥
কৃপ ও দুঃশাসনের দ্বারা, জয়দ্রথ যাদের মুখ্য, তেমনই ভগদত্ত ও বিকর্ণের দ্বারা, এবং দ্রৌণি, সৌবল ও বাহ্লিক দ্বারা।
6.76.19
गुप्तं प्रवीरैर्लौकैश्च सारवद्भिर्महात्मभिः ।
यदहन्यत सैन्यं मे दिष्टमत्र परायणम् ॥ ६.७६.१९ ॥
বীর যোদ্ধা ও শক্তিশালী মহাত্মাদের দ্বারা রক্ষিত হয়েও আমার সেনাবাহিনী নিহত হলো; এখানে এটাই ছিল দৈবের নির্ধারিত পরিণতি।
6.76.20
नैतादृशं समुद्योगं दृष्टवन्तो हि मानुषाः ।
ऋषयो वा महाभागाः पुराणा भुवि सञ्जय ॥ ६.७६.२० ॥
হে সঞ্জয়! পৃথিবীতে প্রাচীন মানুষেরা বা মহাভাগ্যবান ঋষিরাও এমন বিশাল উদ্যোগ কখনো দেখেননি।
6.76.21
ईदृशोऽपि बलौघस्तु संयुक्तः शस्त्रसंपदा ।
वध्यते यत्र संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ६.७६.२१ ॥
অস্ত্রসম্পদে পূর্ণ এমন বিশাল সেনাবাহিনীও যুদ্ধে নিহত হচ্ছে; ভাগ্য ছাড়া আর কী কারণ হতে পারে?
6.76.22
विपरीतमिदं सर्वं प्रतिभाति हि सञ्जय ।
यत्रेदृशं बलं घोरं नावधीद्युधि पाण्डवान् ॥ ६.७६.२२ ॥
হে সঞ্জয়! এসবই বিপরীত মনে হচ্ছে; এমন ভয়ংকর সেনাবাহিনী যুদ্ধে পাণ্ডবদের বধ করতে পারেনি।
6.76.23
पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागताः ।
युध्यन्ते मामकं सैन्यं यथाऽवध्यत सञ्जय ॥ ६.७६.२३ ॥
হে সঞ্জয়! পাণ্ডবদের জন্যই নিশ্চয় দেবতারা সেখানে সমবেত হয়ে আমার সেনাবাহিনীর সঙ্গে যুদ্ধ করছেন, তাই তা নিহত হলো।
6.76.24
उक्तोऽपि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यशः ।
न च जग्राह तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ६.७६.२४ ॥
বিদুর আমাকে সর্বদা হিতকর ও উপযুক্ত উপদেশ দিয়েছিলেন; কিন্তু আমার নির্বোধ পুত্র দুর্যোধন তা গ্রহণ করেনি।
6.76.25
तथ्यां मन्ये मतिं तस्य सर्वज्ञस्य महात्मनः ।
आसीत्तथाऽऽगतं तात येन दृष्टमिदं पुरा ॥ ६.७६.२५ ॥
সেই সর্বজ্ঞ মহাত্মার মত সত্য বলে আমি মনে করি। হে তাত, ইহা যেমন ঘটল, তিনি পূর্বেই তা দেখেছিলেন।
6.76.26
अथवा भाव्यमेवं हि संजयैतेन सर्वथा ।
पुरा धात्रा यथा दिष्टं तत्तथा न तदन्यथा ॥ ६.७६.२६ ॥
অথবা হে সঞ্জয়, এটি অবশ্যই এভাবেই ঘটার কথা ছিল। পূর্বে বিধাতা যেমন নির্ধারণ করেছিলেন, তেমনই ঘটে; তা অন্যথা হয় না।