महाभारत · अध्याय 6.90
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.90.1
वर्तमाने तथा रौद्रे राजन्वीरवरक्षये ।
शकुनिः सौबलः श्रीमान्पाण्डवान्समुपाद्रवत् ॥ ६.९०.१ ॥
हे राजा, वीरश्रेष्ठांचा नाश होत असलेले ते भयंकर युद्ध चालू असताना, श्रीमान सुबलपुत्र शकुनी पांडवांवर धावून गेला.
6.90.2
तथैव सात्वतो राजन्हार्दिक्यः परवीरहा ।
अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानां वरूथिनीम् ॥ ६.९०.२ ॥
तसेच, हे राजा, शत्रुवीरांचा वध करणारे सात्वत आणि हार्दिक्य युद्धात पांडवांच्या सेनेवर धावून गेले.
6.90.3
ततः काम्भोजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम् ।
आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः ॥ ६.९०.३ ॥
नंतर कांबोज प्रमुखांचे नदीजात, आरट्टांचे भूमिजात आणि सिंधुजात घोडे सर्व बाजूंनी पुढे सरसावले.
6.90.4
वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम् ।
वाजिनां बहुभिः सङ्ख्ये समन्तात्परिवारयन् ॥ ६.९०.४ ॥
वनायुजात, शुभ्र आणि पर्वतवासी अशा अनेक घोड्यांनी युद्धात चहूबाजूंनी वेढा घातला.
6.90.5
ये चापरे तित्तिरिजा जवना वातरंहसः ।
सुवर्णालङ्कृतैरेतैर्वर्मवद्भिः सुकल्पितैः ॥ ६.९०.५ ॥
आणि तित्तिरिजात, वार्‍याच्या वेगाचे इतर वेगवान घोडे, सोन्याने अलंकृत आणि उत्तम कवचांनी सज्ज होऊन पुढे सरसावले.
6.90.6
हयैर्वातजवैर्मुख्यैः पाण्डवस्य सुतो बली ।
अभ्यवर्तत तत्सैन्यं हृष्टरूपः परंतपाः ॥ ६.९०.६ ॥
वाऱ्याच्या वेगाच्या श्रेष्ठ घोड्यांसह, पांडवाचा बलवान पुत्र, आनंदी चेहऱ्याने, शत्रूंना तापवणारा होऊन त्या सेनेकडे पुढे सरसावला.
6.90.7
अर्जुनस्य सुतः श्रीमानिरावान्नाम वीर्यवान् ।
सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता ॥ ६.९०.७ ॥
अर्जुनाचा पुत्र, तेजस्वी व पराक्रमी इरावान नावाचा, नागराजाच्या कन्येपासून बुद्धिमान पार्थाद्वारे जन्मला.
6.90.8
ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना ।
पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ॥ ६.९०.८ ॥
महात्मा ऐरावताने तिला दिली होती; ती अपत्यहीन होती; सुपर्णाने (गरुडाने) पतीला ठार केल्यावर ती दीन व खिन्नमनस्क झाली.
6.90.9
कार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम् ।
एवमेष समुत्पन्नः परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः ॥ ६.९०.९ ॥
एका कार्यासाठी पार्थाने कामवशतेने अनुसरण करणाऱ्या तिचा स्वीकार केला; अशा प्रकारे परक्षेत्रात अर्जुनाचा पुत्र उत्पन्न झाला.
6.90.10
स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षितः ।
पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद्दुरात्मना ॥ ६.९०.१० ॥
तो नागलोकात वाढला व मातेने संरक्षिला; पार्थाच्या द्वेषामुळे दुरात्म्या काकाने त्याला त्यागले.
6.90.11
खमुत्पत्य महाराज नागराट् सत्यविक्रमः ।
इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् ॥ ६.९०.११ ॥
हे महाराजा, सत्यपराक्रमी नागराज आकाशात उडून, अर्जुन तेथे गेला आहे हे ऐकून तत्काळ इंद्रलोकाला गेला.
6.90.12
सोऽभिगम्य महाबाहुः पितरं सत्यविक्रमः ।
अभ्यवादयदव्यग्रो विनयेन कृताञ्जलिः ॥ ६.९०.१२ ॥
महाबाहू व सत्यपराक्रमी तो पित्याजवळ जाऊन, शांतपणे व विनयाने हात जोडून त्यांना वंदन केला.
6.90.13
न्यवेदयत चात्मानमर्जुनस्य महात्मनः ।
इरावानस्मि भद्रं ते पुत्रश्चाहं तव प्रभो ॥ ६.९०.१३ ॥
महात्मा अर्जुनाला त्याने आपली ओळख दिली: "हे प्रभो, तुमचे कल्याण असो. मी इरावान आहे, तुमचा पुत्र आहे."
6.90.14
मातुः समागमो यश्च तत्सर्वं प्रत्यवेदयत् ।
तच्च सर्वं यथावृत्तमनुसस्मार पाण्डवः ॥ ६.९०.१४ ॥
मातेशी झालेली भेट त्याने सर्व सांगितली. जसे घडले होते ते सर्व पांडवाने आठवले.
6.90.15
परिष्वज्य सुतं चापि आत्मनः सदृशं गुणैः ।
प्रीतिमाननयत्पार्थो देवराजनिवेशनम् ॥ ६.९०.१५ ॥
स्वतःच्या गुणांस साजेसा तो पुत्र आलिंगून, प्रसन्न झालेला पार्थ त्याला देवराज इंद्राच्या निवासस्थानी घेऊन गेला.
6.90.16
सोऽर्जुनेन समाज्ञप्तो देवलोके तदा नृप ।
प्रीतिपूर्वं महाबाहुः स्वकार्यं प्रति भारत ॥ ६.९०.१६ ॥
हे नृपा, तेव्हा देवलोकात अर्जुनाने आज्ञा दिल्यावर तो महाबाहू प्रेमाने आपल्या कर्तव्याकडे वळला, हे भारता.
6.90.17
स चापि नरशार्दूलः शार्दूलसमविक्रमः ।
अब्रवीच्च तदा पार्थमयमस्मि तवानघ ॥ ६.९०.१७ ॥
तो नरशार्दूल, वाघासारखा पराक्रमी, तेव्हा पार्थाला म्हणाला: "हे निष्पाप, मी तुझाच आहे."
6.90.18
स्थितः प्रेष्यश्च पुत्रश्च सर्वथा त्वं प्रशाधि माम् ।
कं करोमि च ते कामं कं च कामं त्वमिच्छसि ॥ ६.९०.१८ ॥
मी सदैव तुझा सेवक आणि पुत्र म्हणून उभा आहे; मला आज्ञा दे. तुझी कोणती इच्छा मी पूर्ण करू, आणि तुला कोणती कामना हवी आहे?
6.90.19
परिष्वज्य सुतं प्रेम्णा वासविः प्रत्युवाच तम् ।
प्रीतिपूर्वं च कार्यं च कार्या प्रीतिश्च मानदः ॥ ६.९०.१९ ॥
पुत्राला प्रेमाने आलिंगन देऊन वासवि त्याला म्हणाला: प्रेमानेच कार्य करावे, आणि मान देणाऱ्यावर प्रीतीही ठेवावी.
6.90.20
युद्धकाले तु साहाय्यं दातव्यं नो भवेदिति ।
बाढमित्येवमुक्त्वा तु युद्धकाल इहागतः ॥ ६.९०.२० ॥
'युद्धकाळी आम्हाला साहाय्य द्यावे' असे सांगून, 'ठीक आहे' असे म्हणून युद्धाचा काळ येथे आला.
6.90.21
कामवर्णजवैरश्वैः सर्वतः शुशुभे वृतः ।
ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनोजवाः ॥ ६.९०.२१ ॥
इच्छेनुसार रंग व वेग असलेल्या घोड्यांनी सर्वत्र वेढलेले ते शोभले. ते घोडे सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले, नाना रंगांचे आणि मनासारख्या वेगाचे होते.
6.90.22
उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा इव महोदधौ ।
ते त्वदीयान्समासाद्य हयसंघान्मनोजवान् ॥ ६.९०.२२ ॥
हे राजा, ते अचानक महासागरावरील हंसांसारखे उडाले. ते तुमच्या मनासारख्या वेगवान घोड्यांच्या समूहांपर्यंत पोहोचून उसळले.
6.90.23
क्रोडैः क्रोडानभिघ्नन्तो घोणाभिश्च परस्परम् ।
निपेतुः सहसा राजन्सुवेगाभिहता भुवि ॥ ६.९०.२३ ॥
छातीने छाती आणि नाकाने एकमेकांना धडका देत, हे राजा, ते अचानक प्रचंड वेगाच्या आघाताने जमिनीवर कोसळले.
6.90.24
निपतद्भिस्तथा तैश्च हयसङ्घैः परस्परम् ।
शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा ॥ ६.९०.२४ ॥
अशा प्रकारे एकमेकांवर पडणाऱ्या त्या घोड्यांच्या समूहांमधून गरुडाच्या अवतरणासारखा भयंकर आवाज ऐकू आला.
6.90.25
तथैव तावका राजन्समेत्यान्योन्यमाहवे ।
परस्परवधं घोरं चक्रुस्ते हयसादिनः ॥ ६.९०.२५ ॥
हे राजा, त्याचप्रमाणे तुमचे योद्धे युद्धात एकमेकांना भिडून परस्परांचा भयानक वध करू लागले; ते घोडेस्वार असे करू लागले.
6.90.26
तस्मिंस्तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम् ।
उभयोरपि संशान्ता हयसङ्घाः समन्ततः ॥ ६.९०.२६ ॥
त्या दाटलेल्या आणि अत्यंत गोंधळाच्या युद्धात असे घडत असताना, दोन्ही बाजूंचे घोड्यांचे समूहही सर्वत्र शांत झाले.
6.90.27
प्रक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः श्रमातुराः ।
विलयं समनुप्राप्तास्तक्षमाणाः परस्परम् ॥ ६.९०.२७ ॥
बाण संपले, घोडे मारले गेले आणि श्रमाने व्याकूळ झालेले ते शूर नाशाला पोहोचले; एकमेकांशी झुंजत राहिले.
6.90.28
ततः क्षीणे हयानिके किंचिच्छेषे च भारत ।
सौबलस्यानुजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि ॥ ६.९०.२८ ॥
मग हे भारता, घोडदळ क्षीण होऊन थोडेसेच उरले असता, सौबलाचे (शकुनीचे) शूर धाकटे बंधू रणाच्या अग्रभागी निघाले.
6.90.29
वायुवेगसमस्पर्शाञ्जवे वायुसमांश्च ते ।
आरुह्य बलसंपन्नान्वयःस्थांस्तुरगोत्तमान् ॥ ६.९०.२९ ॥
वाऱ्याच्या वेगाइतक्या स्पर्शाचे, वेगात वाऱ्यासमान, बलसंपन्न आणि तारुण्यातील उत्तम घोड्यांवर ते आरूढ झाले.
6.90.30
गजो गवाक्षो वृषकश्चर्मवानार्जयः शुकः ।
षडेते बलसंपन्ना निर्ययुर्महतो बलात् ॥ ६.९०.३० ॥
गज, गवाक्ष, वृषक, चर्मवान, आर्जय आणि शुक — हे सहा बलसंपन्न वीर महाप्रचंड सैन्यातून बाहेर पडले.
6.90.31
वार्यमाणाः शकुनिना स्वैश्च योधैर्महाबलैः ।
सन्नद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः ॥ ६.९०.३१ ॥
शकुनी आणि आपल्या महाबलवान योद्ध्यांनी अडवले जात असलेले, कवचधारी, युद्धकुशल, भयंकर रूपाचे, महाबलवान वीर.
6.90.32
तदनीकं महाबहो भित्त्वा परमदुर्जयम् ।
बलेन महता युक्ताः स्वर्गाय विजयैषिणः ॥ ६.९०.३२ ॥
हे महाबाहो, ते अत्यंत दुर्जय सैन्यव्यूह भेदून, महाबलाने युक्त, स्वर्ग आणि विजयाची इच्छा करणारे.
6.90.33
विविशुस्ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः ।
तान्प्रविष्टांस्तदा दृष्ट्वा इरावानपि वीर्यवान् ॥ ६.९०.३३ ॥
तेव्हा हर्षित आणि युद्धमदाने मत्त झालेले गांधार आत शिरले; त्यांना शिरताना पाहून पराक्रमी इरावानही.
6.90.34
अब्रवीत्समरे योधान्स्वान्विचित्रहयस्थितान् ।
यथैते धार्तराष्ट्रस्य योधाः सानुगवाहनाः ॥ ६.९०.३४ ॥
युद्धात विचित्र घोड्यांवर उभे असलेल्या आपल्या योद्ध्यांना तो म्हणाला — धृतराष्ट्रपुत्राचे हे योद्धे आपल्या सेवक व वाहनांसह.
6.90.35
हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर्विधीयताम् ।
बाढमित्येवमुक्त्वा ते सर्वे योधा इरावतः ॥ ६.९०.३५ ॥
युद्धात सर्वजण मारले जात आहेत; म्हणून एखादी युक्ती योजावी. 'ठीक आहे' असे म्हणून ते सर्व योद्धे इरावताचे.
6.90.36
जघ्नुस्तेषां बलानीकं दुर्जयं समरे परैः ।
तदनीकमनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम् ॥ ६.९०.३६ ॥
त्यांनी युद्धात शत्रूच्या त्या दुर्जय सैन्यव्यूहावर प्रहार केला; तो व्यूह दुसऱ्या व्यूहाने पाडला गेलेला पाहून.
6.90.37
अमृष्यमाणास्ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे ।
इरावन्तमभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन् ॥ ६.९०.३७ ॥
सुबलाचे सर्व पुत्र ते सहन न होऊन, रणात इरावानावर धावून गेले आणि सर्व बाजूंनी त्याला वेढले.
6.90.38
ताडयन्तः शितैः प्रासैश्चोदयन्तः परस्परम् ।
ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तो महदाकुलम् ॥ ६.९०.३८ ॥
तीक्ष्ण भाल्यांनी प्रहार करत, एकमेकांना प्रोत्साहित करत, ते शूर धावत सुटले आणि मोठा गोंधळ माजवला.
6.90.39
इरावानथ निर्भिन्नः प्रासैस्तीक्ष्णैर्महात्मभिः ।
स्रवता रुधिरेणाक्तस्तोत्रैर्विद्ध इव द्विपः ॥ ६.९०.३९ ॥
मग इरावान महात्म्यांच्या तीक्ष्ण भाल्यांनी भोसकला गेला; वाहत्या रक्ताने माखलेला, अंकुशाने टोचलेल्या हत्तीसारखा झाला.
6.90.40
उरस्यपि च पृष्ठे च पार्श्वयोश्च भृशाहतः ।
एको बहुभिरत्यर्थं धैर्याद्राजन्न विव्यथे ॥ ६.९०.४० ॥
हे राजा, छातीवर, पाठीवर आणि दोन्ही बाजूंवर तीव्र प्रहार होऊनही, एकटा असूनही अनेकांनी अत्यंत पीडिलेला असूनही, त्याने धैर्याने व्यथा अनुभवली नाही.
6.90.41
इरावानपि संक्रुद्धः सर्वास्तान्निशितैः शरैः ।
मोहयामास समरे विद्ध्वा परपुरंजयः ॥ ६.९०.४१ ॥
इरावानही अत्यंत संतप्त झाला; रणात त्याने त्या सर्वांना तीक्ष्ण बाणांनी भेदून गोंधळात टाकले; तो शत्रुनगरांचा विजेता होता.
6.90.42
प्रासानुत्कृष्य तरसा स्वशरीरादरिन्दमः ।
तैरेव ताडयामास सुबलस्यात्मजान्रणे ॥ ६.९०.४२ ॥
शत्रुदमन इरावानाने आपल्या शरीरातून भाले बळाने ओढून काढले आणि त्याच भाल्यांनी रणात सुबलाच्या पुत्रांवर प्रहार केला.
6.90.43
विकृष्य च शितं खङ्गं गृहीत्वा च शरावरम् ।
पदातिर्द्रुतमागच्छज्जिघांसुः सौबलान्युधि ॥ ६.९०.४३ ॥
तीक्ष्ण तलवार उपसून आणि उत्तम ढाल घेऊन, सुबलाच्या पुत्रांना युद्धात मारण्याच्या इच्छेने तो पायी वेगाने आला.
6.90.44
ततः प्रत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः ।
भूयः क्रोधसमाविष्टा इरावन्तमभिद्रुताः ॥ ६.९०.४४ ॥
नंतर प्राण परत मिळालेले ते सर्व सुबलपुत्र पुन्हा क्रोधाने भरून इरावानावर धावून गेले.
6.90.45
इरावानपि खङ्गेन दर्शयन्पाणिलाघवम् ।
अभ्यवर्तत देवांश्च मानुषांश्चैव संयुगे ॥ ६.९०.४५ ॥
इरावाननेही तलवारीने आपले हस्तलाघव दाखवत युद्धात देव आणि मानव यांच्यावर चाल केली.
6.90.46
लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः ।
अन्तरं नाभ्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगैर्हयैः ॥ ६.९०.४६ ॥
मग ते सर्व सुबलपुत्र वेगवान घोड्यांवर फिरत असतानाही त्याच्या चपळाईमुळे त्याच्यात कोणतीही संधी त्यांना मिळाली नाही.
6.90.47
भूमिष्ठमथ तं सह्ख्ये ह्यन्तरिक्षादवप्लुतम् ।
परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुमुपचक्रमुः ॥ ६.९०.४७ ॥
मग आकाशातून उडी घेऊन जमिनीवर उभ्या असलेल्या त्याला, सर्वांनी युद्धात त्याच्याभोवती वेढा घालून पकडण्याचा प्रयत्न सुरू केला.
6.90.48
अथाभ्याशगतानां तेषां गात्राण्यकृन्तत ।
असिहस्तोऽस्त्रहस्तानां तेषां गात्राण्यकृन्तत ॥ ६.९०.४८ ॥
मग जवळ आलेल्या त्यांचे अवयव, हातात तलवार घेऊन त्याने तोडले; शस्त्र हाती घेतलेल्या त्यांचे अवयव त्याने छाटले.
6.90.49
आयुधानि च सर्वेषां बाहूनपि विभूषितान् ।
अपतन्त निकृत्ताङ्गा मृता भूमौ गतासवः ॥ ६.९०.४९ ॥
सर्वांची शस्त्रे आणि अलंकृत बाहूही पडले. अंग तुटलेले, प्राण गेलेले ते जमिनीवर कोसळले.
6.90.50
वृषकस्तु महाराज बहुधा विपरिक्षतः ।
अमुच्यत महारौद्रात्तस्माद्वीरावकर्तनात् ॥ ६.९०.५० ॥
पण हे महाराज, वृषक अनेक प्रकारे गंभीर जखमी झाला; वीरांना कापणाऱ्या त्या महाभयंकर संहारातून तो सुटला.
6.90.51
तान्सर्वान्पतितान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनस्ततः ।
अभ्यधावत संक्रुद्धो राक्षसं घोरदर्शनम् ॥ ६.९०.५१ ॥
ते सर्व पडलेले पाहून भीत झालेला दुर्योधन मग अत्यंत संतापून त्या भयंकर दिसणाऱ्या राक्षसाकडे धावला.
6.90.52
आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनमरिन्दमम् ।
वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै ॥ ६.९०.५२ ॥
आर्श्यशृंगी — महान धनुर्धर, मायावी, शत्रूंना दमन करणारा; पूर्वी बकवधामुळे भीमसेनाचा वैरी झालेला.
6.90.53
पश्य वीर यथा ह्येष फल्गुनस्य सुतो बली ।
मायावी विप्रियं कर्तुमकार्षीन्मे बलक्षयम् ॥ ६.९०.५३ ॥
वीरा, पाहा, हा अर्जुनाचा बलवान पुत्र; या मायावीने माझे अप्रिय करण्यासाठी माझ्या सैन्याचा नाश केला आहे.
6.90.54
त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः ।
कृतवैरश्च पार्थेन तस्मादेनं रणे जहि ॥ ६.९०.५४ ॥
आणि तू, प्रिया, इच्छेनुसार संचार करणारा आणि मायास्त्रांत निपुण आहेस; पृथापुत्राशी तुझा वैर आहे. म्हणून रणात याला ठार कर.
6.90.55
बाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः ।
प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युवा ॥ ६.९०.५५ ॥
"बरं" असे म्हणून, भयंकर दिसणारा तो राक्षस सिंहगर्जना करीत जिथे अर्जुनाचा तरुण पुत्र होता तिथे गेला.
6.90.56
स योधैर्युद्धकुशलैर्विमलप्रासयोधिभिः ।
वीरैः प्रहारिभिर्युक्तैः स्वैरनीकैः समावृतः ॥ ६.९०.५६ ॥
तो युद्धकुशल योद्ध्यांनी, स्वच्छ भाले धारण करणाऱ्या योद्ध्यांनी, वीर प्रहारकांनी आणि स्वतःच्या सैन्यांनी वेढलेला होता.
6.90.57
हतशेषैर्महाराज द्विसाहस्त्रैर्हयोत्तमैः ।
निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम् ॥ ६.९०.५७ ॥
हे महाराज, मरणातून उरलेल्या दोन हजार उत्तम घोड्यांसह, रणांगणावर महाबलवान इरावानाला ठार मारण्याची त्याची इच्छा होती.
6.90.58
इरावानपि संक्रुद्धस्त्वरमाणः पराक्रमी ।
हन्तुकाममयित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत् ॥ ६.९०.५८ ॥
इरावानही अत्यंत संतापून, त्वरेने, पराक्रमी, शत्रुघ्न होऊन, मारण्याच्या इच्छेने त्या राक्षसाला अडवला.
6.90.59
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः ।
त्वरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुमुपचक्रमे ॥ ६.९०.५९ ॥
त्याला आपल्यावर धावून येताना पाहून, तो अति महाबलवान राक्षस त्वरेने मायेचा प्रयोग करू लागला.
6.90.60
तेन मायामयाः सृष्टा हयास्तावन्त एव हि ।
स्वारूढा राक्षसैर्घोरैः शूलपट्टसधारिभिः ॥ ६.९०.६० ॥
त्याने मायेने तितकेच घोडे निर्माण केले; त्यांवर शूल व पट्टिश धारण केलेले भयंकर राक्षस नीट स्वार होते.
6.90.61
ते संरब्धाः समागम्य द्विसाहस्राः प्रहारिणः ।
अचिराद्गमयामासुः प्रेतलोकं परस्परम् ॥ ६.९०.६१ ॥
क्रुद्ध झालेले ते दोन हजार प्रहारी योद्धे एकमेकांस भिडून लवकरच एकमेकांना प्रेतलोकी पाठवू लागले.
6.90.62
तस्मिंस्तु निहते सैन्ये तावुभौ युद्धदुर्मदौ ।
संग्रामे समतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ ॥ ६.९०.६२ ॥
ते सैन्य मारले गेल्यावर युद्धमदाने उन्मत्त झालेले ते दोघे वृत्र आणि वासवाप्रमाणे रणांगणात समोरासमोर उभे राहिले.
6.90.63
आद्रवन्तमभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम् ।
इरावाथ संरब्धः प्रत्यधावन्महाबलः ॥ ६.९०.६३ ॥
युद्धमदाने उन्मत्त झालेल्या त्या राक्षसाला पळताना पाहून महाबलवान इरावान क्रोधाने त्याच्या दिशेने धावला.
6.90.64
समभ्याशगतस्याजौ तस्य खङ्गेन दुर्मदः ।
चिच्छेद कार्मुकं दीप्तं शरवापं च कञ्चुकम् ॥ ६.९०.६४ ॥
युद्धात जवळ आलेले त्याचे तेजस्वी धनुष्य त्या मदोन्मत्ताने तलवारीने तोडले, तसेच बाणांचा भाता आणि चिलखतही.
6.90.65
स निकृत्तं धनुर्दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत् ।
इरावन्तमभिक्रुद्धं मोहयन्निव मायया ॥ ६.९०.६५ ॥
आपले धनुष्य तुटलेले पाहून तो वेगाने आकाशात शिरला; अतिक्रुद्ध इरावानाला मायेने मोहित करत असल्यासारखा.
6.90.66
ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य इरावानपि राक्षसम् ।
विमोहयित्वा मायाभिसत्स्य गात्रामि सायकैः ॥ ६.९०.६६ ॥
मग आकाशात उडून इरावानानेही त्या राक्षसाला मायेने मोहित करून आपल्या बाणांनी त्याचे अवयव भेदले.
6.90.67
चिच्छेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपो दुरासदः ।
तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः ॥ ६.९०.६७ ॥
सर्व मर्मस्थाने जाणणारा, इच्छेनुसार रूप धारण करणारा आणि दुर्जय असा तो (इरावान) त्यांना छेदीत राहिला. आणि तो श्रेष्ठ राक्षस बाणांनी वारंवार छिन्न होत राहिला.
6.90.68
संबभूव महाराज समवाप च यौवनम् ।
माया हि सहराज समवाप च यौवनम् ॥ ६.९०.६८ ॥
हे महाराज, तो पुन्हा तरुण झाला. मायाही त्याच्याबरोबरच राहिली; हे राजा, त्याने पुन्हा यौवन प्राप्त केले.
6.90.69
एवं तद्राक्षसस्याङ्गं छिन्नंछिन्नं व्यरोहत ।
इरावानपि संक्रुद्धो राक्षसं त महाबलम् ॥ ६.९०.६९ ॥
अशा प्रकारे त्या राक्षसाचे शरीर तुकडे तुकडे होऊन पुन्हा उगवत होते. इरावानही अत्यंत संतप्त होऊन त्या महाबली राक्षसाकडे (पाहत राहिला).
6.90.70
परश्वथेन तीक्ष्णेन चिच्छेद च पुनः पुनः ।
स तेन बलिना वीरश्छिद्यमान इव द्रुमः ॥ ६.९०.७० ॥
त्याने धारदार परशूने त्याला वारंवार तोडले. तो बलवान वीर त्या परशूने तोडला जात असताना जणू वृक्षासारखा भासला.
6.90.71
राक्षसो व्यनदद्धोरं स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ।
परश्वथक्षतं रक्षः सुस्राव बहुशोणितम् ॥ ६.९०.७१ ॥
राक्षसाने भयंकर गर्जना केली; तो आवाज तुमुल झाला. परशूने जखमी झालेल्या त्या राक्षसाने पुष्कळ रक्त वाहिले.
6.90.72
ततश्रुक्रोध बलवांश्चक्रे वेगं च संयुगे ।
आर्श्यशृङ्गिस्ततो दृष्ट्वा समरे शत्रुमूर्चितम् ॥ ६.९०.७२ ॥
मग बलवान आर्श्यशृंगी संतापला आणि युद्धात वेग केला. नंतर युद्धात शत्रू मूर्च्छित झालेला पाहून (तो).
6.90.73
कृत्वा घोरं महद्रूपं ग्रहीतुमुपचक्रमे ।
अर्जुनस्य सुतं वीरमिरावन्तं यशस्विनम् ॥ ६.९०.७३ ॥
भयंकर व विशाल रूप धारण करून त्याने अर्जुनाचा वीर पुत्र, यशस्वी इरावानला पकडण्यास सुरुवात केली.
6.90.74
संग्रामशिरसो मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम् ।
तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य दुरात्मनः ॥ ६.९०.७४ ॥
युद्धाच्या आघाडीच्या मध्यभागी, तेथे सर्वजण पाहत असताना, दुरात्मा राक्षसाची अशी माया पाहून.
6.90.75
इरावानपि संक्रुद्धो मायां स्रष्टुं प्रचक्रमे ।
तस्य क्रोधाभिभूतस्य समरेष्वनिवर्तिनः ॥ ६.९०.७५ ॥
इरावाननेही संतप्त होऊन माया निर्माण करण्यास सुरुवात केली. युद्धांत मागे न हटणारा तो क्रोधाने व्यापलेला होता.
6.90.76
योऽन्वयो मातृकस्तस्य स एनमभिपेदिवान् ।
स नागैर्बहुभी राजन्निरावान्संवृतो रणे ॥ ६.९०.७६ ॥
त्याच्या मातृवंशातील जे नागकुल होते, ते त्याच्याजवळ आले. हे राजा, त्या रणात इरावान अनेक नागांनी वेढला गेला.
6.90.77
दधार सुमहद्रूपमनन्त इव भोगवान् ।
ततो बहुविधैर्नागैश्छादयामास राक्षसम् ॥ ६.९०.७७ ॥
अनंतासारखे अनेक फणांचे महान रूप त्याने धारण केले. मग विविध प्रकारच्या नागांनी त्याने राक्षसाला झाकून टाकले.
6.90.78
छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुङ्गवः ।
सौपर्णं रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगम् ॥ ६.९०.७८ ॥
नागांनी झाकला गेलेला तो श्रेष्ठ राक्षस विचार करून गरुडाचे रूप धारण करून सर्पांना खाऊन टाकू लागला.
6.90.79
मायया भक्षिते तस्मिन्नन्वये तस्य मातृके ।
विमोहितमिरावन्तं न्यहनद्राक्षसोऽसिना ॥ ६.९०.७९ ॥
मायेने त्याच्या मातृवंशातील तो भक्षिला गेल्यावर, मोहित झालेल्या इरावानाला राक्षसाने तलवारीने ठार मारले.
6.90.80
सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम् ।
इरावतः शिरो रक्षः पातयामास भूतले ॥ ६.९०.८० ॥
कुंडले आणि मुकुटासह, कमळ व चंद्रासारख्या तेजाच्या इरावानाचे मस्तक राक्षसाने भूमीवर पाडले.
6.90.81
तस्मिंस्तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे ।
विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥ ६.९०.८१ ॥
त्या वीर अर्जुनपुत्राला राक्षसाने ठार मारल्यावर, राजांसह धृतराष्ट्राचे पुत्र शोकरहित झाले.
6.90.82
तस्मिन्महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः ।
महान्व्यतिकरो घोरः सेनयोः समपद्यत ॥ ६.९०.८२ ॥
त्या महान, तशाच भयंकर युद्धात पुन्हा दोन्ही सेनांमध्ये भयंकर आणि मोठा संघर्ष झाला.
6.90.83
गजा हयाः पदाताश्च विमिश्रा दन्तिभिर्हताः ।
रथाश्वा दन्तिनश्चैव पत्तिभिस्तत्र सूदिताः ॥ ६.९०.८३ ॥
हत्ती, घोडे आणि पायदळ मिसळून हत्तींकडून मारले गेले; रथ, घोडे आणि हत्ती तेथे पायदळाकडून चिरडले गेले.
6.90.84
तथा पत्तिरथौघाश्च हयाश्च बहवो रणे ।
रथिभिर्निहता राजंस्तव तेषां च संकुले ॥ ६.९०.८४ ॥
तसेच, हे राजा, युद्धात पायदळ व रथांचे अनेक समूह आणि बरेच घोडे, तुमच्या व त्यांच्या, संकुल युद्धात रथिकांनी मारले गेले.
6.90.85
अजानन्नर्जुनश्चापि निहतं पुत्रमौरसम् ।
जघान समरे शूरान्राज्ञस्तान्भीष्मरक्षिणः ॥ ६.९०.८५ ॥
स्वतःच्या औरस पुत्राचा वध झाला आहे हे न जाणता अर्जुनानेही युद्धात भीष्माचे रक्षण करणाऱ्या राजाच्या त्या वीरांना ठार केले.
6.90.86
तथैव तावका राजन्सृञ्जयाश्च सहस्रशः ।
जुह्वतः समरे प्राणान्निजघ्रुरितरेतरम् ॥ ६.९०.८६ ॥
त्याचप्रमाणे, हे राजा, तुमचे आणि सृंजयांचे हजारो योद्धे युद्धात प्राणांची आहुती देत एकमेकांना मारू लागले.
6.90.87
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।
बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम् ॥ ६.९०.८७ ॥
मोकळे केस, कवचहीन, रथहीन आणि तुटलेल्या धनुष्यांसह ते एकमेकांशी एकत्र येऊन आपल्या बाहूंनीच लढू लागले.
6.90.88
तथा मर्मातिगैर्भीष्मो निजघान महारथान् ।
कम्पयन्समरे सेनां पाण्डवानां परंतपः ॥ ६.९०.८८ ॥
त्याचप्रमाणे शत्रूंना तापविणाऱ्या भीष्मांनी मर्मभेदी बाणांनी महारथांना ठार मारले आणि युद्धात पांडवांच्या सेनेला कंपित केले.
6.90.89
तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवो मानवा हताः ।
दन्तिनः सादिनश्चैव रथिनोऽथ हयास्तथा ॥ ६.९०.८९ ॥
त्यांच्यामुळे युधिष्ठिराच्या सैन्यात अनेक मानव ठार झाले—हत्तीस्वार, घोडेस्वार, रथी आणि घोडेही.
6.90.90
तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम् ।
अत्यद्भुतमपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम् ॥ ६.९०.९० ॥
हे भारता, तेथे युद्धात भीष्मांचा पराक्रम पाहून इंद्रासारखा अत्यंत अद्भुत पराक्रम आम्ही पाहिला.
6.90.91
तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत ।
रौद्रमासीद्रणे युद्धं सात्यकस्य च धन्विनः ॥ ६.९०.९१ ॥
त्याचप्रमाणे, हे भारता, भीमसेन आणि पार्षत (धृष्टद्युम्न) यांचे आणि धनुर्धर सात्यकी यांचे रणांगणावर भयंकर युद्ध झाले.
6.90.92
दृष्ट्वा द्रोणस्य विक्रान्तं पाण्डवान्भयमाविशत् ।
एक एव रणे शक्तो निहन्तुं सर्वसैनिकान् ॥ ६.९०.९२ ॥
द्रोणाचा पराक्रम पाहून पांडवांच्या मनात भय शिरले, कारण तो एकटाच रणांगणावर सर्व सैनिकांचा संहार करण्यास समर्थ होता.
6.90.93
किं पुनः पृथिवीशूरैर्योधव्रातैः समावृतः ।
इत्यब्रुवन्महाराज रणे द्रोणेन पीडिताः ॥ ६.९०.९३ ॥
हे महाराजा, रणांगणावर द्रोणाने पीडित झालेले म्हणू लागले, 'पृथ्वीवरील शूर आणि योद्ध्यांच्या समूहांनी वेढलेला असता तर किती भयंकर झाले असते!'
6.90.94
वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ ।
उभयोः सेनयोः शूरा नामृष्यन्त परस्परम् ॥ ६.९०.९४ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, अशा भयंकर संग्रामात दोन्ही सैन्यांतील शूर एकमेकांना सहन करू शकले नाहीत.
6.90.95
आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षोभूतैर्महाबलैः ।
तावकाः पाण्डवेयाश्च संरब्धास्तात धन्विनः ॥ ६.९०.९५ ॥
महाबलवान राक्षसांनी झपाटल्याप्रमाणे ते लढत होते; तुमचे लोक आणि पांडवपुत्र, हे तात, संतप्त धनुर्धर.
6.90.96
न स्म पश्यामहे कंचित्प्राणान्यः परिरक्षति ।
दैवासुराभे समरे तस्मिन्योधा नराधिप ॥ ६.९०.९६ ॥
हे नराधिपा, देवासुर युद्धासारख्या त्या संग्रामात आपला प्राण वाचवू शकणारा कोणीही आम्हाला दिसला नाही.