Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.157

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.157.1

प्रायोपविष्टे तु हते पुत्रे सात्यकिना तदा ।
सोमदत्तो भृशं क्रुद्धः सात्यकिं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.१५७.१ ॥

जब सात्यकि ने पुत्र को मार डाला, जो प्रायोपवेशन में बैठा था, तब सोमदत्त अत्यन्त क्रुद्ध होकर सात्यकि से बोला।

7.157.2

क्षत्रधर्मः परो दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः ।
तं त्वं सात्वत सन्तज्य दस्युधर्मे कथं रतः ॥ ७.१५७.२ ॥

देवताओं और महात्माओं ने जिस क्षत्रधर्म को सर्वोच्च देखा है, हे सात्वत, उसे त्याग कर तुम दस्युधर्म में कैसे रत हो गए?

7.157.3

पराङ्मुखाय दीनाय न्यस्तशस्त्राय याचते ।
क्षत्रधर्मरतः प्राज्ञः कथं नु प्रहरेद्रणे ॥ ७.१५७.३ ॥

जो मुँह फेर चुका है, दीन है, शस्त्र रख चुका है और याचना कर रहा है, क्षत्रधर्म में रत कोई बुद्धिमान भला रणभूमि में उस पर प्रहार कैसे करेगा?

7.157.4

द्वावेव किल वृष्णीनां तत्र ख्यातौ महारथौ ।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं चैव युधि सात्वत ॥ ७.१५७.४ ॥

वृष्णियों में वहाँ केवल दो ही महारथी प्रसिद्ध हैं — महाबाहु प्रद्युम्न, और हे सात्वत, युद्ध में तुम।

7.157.5

कथं प्रायोपविष्टाय पार्थेन च्छिन्नबाहवे ।
नृशंसं बत दीनं च तादृशं कृतवानसि ॥ ७.१५७.५ ॥

पार्थ (अर्जुन) ने जिसकी भुजाएँ काट दी थीं और जो प्रायोपवेशन में बैठा था, उस पर तुमने ऐसा नृशंस और दीन कर्म कैसे किया?

7.157.6

कर्ममस्तस्य दुर्वृत्त फलं प्राप्नुहि संयुगे ।
अद्य छेत्स्यामि ते मूढ शिरो विक्रम्य पत्रिणा ॥ ७.१५७.६ ॥

हे दुराचारी, अपने कर्म का फल युद्ध में प्राप्त करो। हे मूढ़, आज मैं बाण से बलपूर्वक तेरा सिर काट दूँगा।

7.157.7

शपे सात्वत पुत्राभ्यामिष्टेन सुकृतेन च ।
अनतीतामिमां रात्रिं यदि त्वां वीरमानिनम् ॥ ७.१५७.७ ॥

हे सात्वत, मैं अपने दोनों पुत्रों और यज्ञ-पुण्य तथा सत्कर्मों की शपथ लेता हूँ, यदि इस रात के बीतने से पहले मैं तुम्हें, जो अपने को वीर मानते हो, न मार डालूँ।

7.157.8

अरक्ष्यमाणं पार्थेन जिष्णुना ससुतानुजम् ।
न हन्यां नरके घोरे पतेयं वृष्णिपांसन ॥ ७.१५७.८ ॥

यदि मैं पार्थ विजयी अर्जुन द्वारा अरक्षित तुम्हें, पुत्रों और अनुजों सहित, न मार डालूँ, तो भयानक नरक में गिरूँ, हे वृष्णिकुल के संहारक।

7.157.9

एवमुक्त्वा सुसङ्क्रुद्धः सोमदत्तो महाबलः ।
दध्मौ शङ्खं च तारेण सिंहनादं ननाद च ॥ ७.१५७.९ ॥

ऐसा कहकर अत्यंत क्रुद्ध, महाबली सोमदत्त ने ऊँचे स्वर में शंख बजाया और सिंह के समान गर्जना की।

7.157.10

ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रो दुरासदः ।
सात्यकिर्भृशसङ्क्रुद्धः सोमदत्तमथाब्रवीत् ॥ ७.१५७.१० ॥

तब कमल-पंखुड़ी जैसे नेत्रों वाले, सिंह-दाढ़ों वाले, दुर्जेय सात्यकि अत्यंत क्रुद्ध होकर सोमदत्त से बोले।

7.157.11

कौरवेय न मे त्रासः कथञ्चिदपि विद्यते ।
त्वया सार्धमथान्यैश्च युध्यतो हृदि कश्चन ॥ ७.१५७.११ ॥

हे कौरव, तुम्हारे और दूसरों के साथ युद्ध करते हुए भी मेरे हृदय में किसी भी प्रकार का भय नहीं है।

7.157.12

यदि सर्वेण सैन्येन गुप्तो मां योधयिष्यसि ।
तथापि न व्यथा काचित्त्वयि स्यान्मम कौरव ॥ ७.१५७.१२ ॥

यदि तुम संपूर्ण सेना से सुरक्षित होकर मुझसे युद्ध करोगे, तब भी हे कौरव, मेरे मन में तुम्हारे प्रति कोई व्यथा नहीं होगी।

7.157.13

युद्धसारेण वाक्येन असतां सम्मतेन च ।
नाहं भीषयितुं शक्यः क्षत्रवृत्ते स्थितस्त्वया ॥ ७.१५७.१३ ॥

युद्ध के सार से, असत्पुरुषों की वाणी और सम्मति से मुझे डराया नहीं जा सकता, क्योंकि मैं क्षत्रिय-धर्म में स्थित हूँ — तुम्हारे द्वारा।

7.157.14

यदि तेऽस्ति युयुत्साऽद्य मया सह नराधिप ।
निर्दयो निशितैर्बाणैः प्रहर प्रहरामि ते ॥ ७.१५७.१४ ॥

हे नराधिप, यदि आज तुम्हारी मेरे साथ युद्ध की इच्छा है, तो निर्दय होकर तीखे बाणों से प्रहार करो; मैं तुम पर प्रहार करता हूँ।

7.157.15

हतो भूरिश्रवा वीरस्तव पुत्रो महारथः ।
शलश्चैव महाराज भ्रातृव्यसनकर्षितः ॥ ७.१५७.१५ ॥

हे महाराज, तुम्हारा वीर पुत्र महारथी भूरिश्रवा मारा गया, और शल भी, जो भाई के दुर्भाग्य से पीड़ित था।

7.157.16

त्वां चाप्यद्य वधिष्यामि सहपुत्रं सबान्धवम् ।
तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवोऽसि महारथः ॥ ७.१५७.१६ ॥

आज मैं तुम्हें भी, तुम्हारे पुत्रों और बन्धुओं सहित, मार डालूँगा; अब रण में सावधान होकर ठहरो, हे कौरव, तुम महारथी हो।

7.157.17

यस्मिन्दानं दमः शौचमहिंसा हीर्धृतिः क्षमा ।
अनपायानि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे ॥ ७.१५७.१७ ॥

जिस युधिष्ठिर राजा में दान, दम, शौच, अहिंसा, लज्जा, धैर्य और क्षमा — ये सब सदा अक्षय रूप से विद्यमान हैं।

7.157.18

मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरा ।
सकर्णसौबलः सङ्ख्ये विनाशमुपयास्यसि ॥ ७.१५७.१८ ॥

उस मृदंग-ध्वजी (अर्जुन) के तेज से तुम पहले ही मारे जा चुके हो; कर्ण और सौबल (शकुनि) सहित तुम युद्ध में विनाश को प्राप्त होगे।

7.157.19

शपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूर्तेन चैव ह ।
यदि त्वां ससुतं पापं न हन्यां युधि रोषितः ॥ ७.१५७.१९ ॥

मैं कृष्ण के चरणों और अपने इष्टापूर्त पुण्यों की शपथ लेता हूँ कि यदि क्रोध में आकर मैं युद्ध में तुम्हें और तुम्हारे पुत्रों सहित तुम पापी को न मार डालूँ।

7.157.20

अपयास्यसि चोत्त्यक्त्वा रणं मुक्तो भविष्यसि ॥ ७.१५७.२० ॥

और तुम युद्धभूमि त्यागकर भाग जाओगे, और (इस प्रकार) मुक्त हो जाओगे।

7.157.21

एवमाभाष्य चान्योन्यं क्रोधसंरक्तलोचनौ ।
प्रवृत्तौ शरसम्पातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ ॥ ७.१५७.२१ ॥

इस प्रकार एक-दूसरे से कहकर, क्रोध से लाल नेत्रों वाले दोनों पुरुषश्रेष्ठ बाणों की वर्षा करने में लग गए।

7.157.22

ततो रथसहस्रेण नागानामयुतेन च ।
दुर्योधनः सोमदत्तं परिवार्य व्यवस्थितः ॥ ७.१५७.२२ ॥

तब दुर्योधन सहस्रों रथों और दस हज़ार हाथियों के साथ सोमदत्त को घेरकर स्थित हो गया।

7.157.23

शकुनिश्च सुसङ्क्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
पुत्रपौत्रैः परिवृतो भ्रातृभिश्चेन्द्रविक्रमैः।
श्यालस्तव महाबाहुर्वज्रसंहननो युवा ॥ ७.१५७.२३ ॥

और सर्वशस्त्रधारियों में श्रेष्ठ शकुनि, अत्यन्त क्रुद्ध होकर, पुत्रों-पौत्रों और इन्द्र के समान पराक्रमी भाइयों से घिरा हुआ था; तुम्हारा साला, महाबाहु, वज्र के समान दृढ़ शरीरवाला युवक।

7.157.24

साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतः ।
सोमदत्तं महेष्वासं समन्तात्पर्यरक्षत ॥ ७.१५७.२४ ॥

उस बुद्धिमान (शकुनि) के एक लाख से भी अधिक घोड़ों ने महाधनुर्धर सोमदत्त की चारों ओर से रक्षा की।

7.157.25

रक्ष्यमाणश्च बलिभिश्छादयामास सात्यकिम् ।
तं छाद्यमानं विशिखैर्दृष्ट्वा सन्नतपर्वभिः ॥ ७.१५७.२५ ॥

बलवानों द्वारा रक्षित होकर उसने सात्यकि को ढक दिया। उसे बाणों से ढका हुआ देखकर, झुके हुए पर्वों वाले बाणों से।

7.157.26

धृष्टद्युम्नोऽभ्ययात्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं चमूम् ।
अभ्यरक्षन्महाबाहुः सात्वतं सत्यविक्रमम् ॥ ७.१५७.२६ ॥

क्रोधित धृष्टद्युम्न एक विशाल सेना लेकर आगे बढ़ा। महाबाहु उसने सत्यपराक्रमी सात्वत (सात्यकि) की रक्षा की।

7.157.27

चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव स्वनः ।
आसीद्राजन्बलौघानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ॥ ७.१५७.२७ ॥

हे राजन्, प्रचण्ड वायु से उठाए गए समुद्रों के समान सेनाओं के प्रवाह एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए गर्जना कर रहे थे।

7.157.28

विव्याध सोमदत्तस्तु सात्वतं नवभिः शरैः ।
सात्यकिर्नवभिश्चैनमवधीत्कुरुपुङ्गवम् ॥ ७.१५७.२८ ॥

सोमदत्त ने सात्वत (सात्यकि) को नौ बाणों से बेधा, और सात्यकि ने भी नौ बाणों से उस कुरुश्रेष्ठ पर प्रहार किया।

7.157.29

सोऽतिविद्धो बलवता समरे दृढधन्विना ।
रथोपस्थं समासाद्य मुमोह गतचेतनः ॥ ७.१५७.२९ ॥

बलवान और दृढ़ धनुर्धर द्वारा युद्ध में अत्यधिक बिंधा हुआ वह रथ के अग्रभाग तक पहुँचकर चेतनाहीन होकर मूर्च्छित हो गया।

7.157.30

तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस्त्वरयाऽन्वितः ।
अपोवाह रणाद्वीरं सोमदत्तं महारथम् ॥ ७.१५७.३० ॥

उसे मूर्च्छित देखकर सारथी शीघ्रता से युक्त होकर उस वीर महारथी सोमदत्त को युद्ध से दूर ले गया।

7.157.31

तं विसंज्ञं समालक्ष्य युयुधानशरार्दितम् ।
अभ्यद्रवत्ततो द्रोणो यदुवीरजिघांसया ॥ ७.१५७.३१ ॥

उसे अचेत और युयुधान के बाणों से पीड़ित देखकर तब द्रोण यदुवीर को मार डालने की इच्छा से उस पर टूट पड़े।

7.157.32

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
परिवव्रुर्महात्मानं परीप्सन्तो यदूत्तमम् ॥ ७.१५७.३२ ॥

उसे आते देखकर युधिष्ठिर के नेतृत्व में पांडव यदुश्रेष्ठ उस महात्मा की रक्षा की इच्छा से उसे घेर खड़े हो गए।

7.157.33

ततः प्रववृते युद्धं द्रोणस्य सह पाण्डवैः ।
बलेरिव सुरैः पूर्वं त्रैलोक्यजयकाङ्क्षया ॥ ७.१५७.३३ ॥

तब द्रोण और पांडवों के बीच युद्ध आरंभ हुआ, जैसे पूर्वकाल में तीनों लोकों की विजय की इच्छा से बलि और देवताओं के बीच हुआ था।

7.157.34

ततः सायकजालेन पाण्डवानीकमावृणोत् ।
भारद्वाजो महातेजा विव्याध च युधिष्ठिरम् ॥ ७.१५७.३४ ॥

तब महातेजस्वी भारद्वाज (द्रोण) ने बाणों के जाल से पांडव सेना को ढक दिया और युधिष्ठिर को बींध डाला।

7.157.35

सात्यकिं दशभिर्बाणैर्विंशत्या पार्षतं शरैः ।
भीमसेनं च नवभिर्नकुलं पञ्चभिस्तथा ॥ ७.१५७.३५ ॥

सात्यकि को दस बाणों से, पार्षत (धृष्टद्युम्न) को बीस बाणों से, भीमसेन को नौ से और नकुल को भी पाँच बाणों से (बींधा)।

7.157.36

सहदेवं तथाऽष्टाभिः शतेन च शिखण्डिनम् ।
द्रौपदेयान्महाबाहुः पञ्चभिः पञ्जभिः शरैः ॥ ७.१५७.३६ ॥

सहदेव को भी आठ से, और शिखंडी को सौ बाणों से (बींधा); महाबाहु ने द्रौपदी के पुत्रों को पाँच-पाँच बाणों से (बींधा)।

7.157.37

विराटं मत्स्यमष्टाभिर्द्रुपदं दशभिः शरैः ।
युधामन्युं त्रिभिः षड्भिरुत्तमौजसमाहवे।
अन्यांश्च सैनिकान्विद्व्वा युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥ ७.१५७.३७ ॥

उसने विराट और मत्स्य को आठ बाणों से, द्रुपद को दस बाणों से, युधामन्यु को तीन से और उत्तमौजा को छह बाणों से युद्ध में घायल किया, और अन्य सैनिकों को भी मारकर वह युधिष्ठिर की ओर दौड़ा।

7.157.38

ते वध्यमाना द्रोणेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ।
प्राद्रवन्वै भयाद्राजन्सार्तनादा दिशो दश ॥ ७.१५७.३८ ॥

द्रोण द्वारा मारे जा रहे पाण्डुपुत्र के वे सैनिक भय से, हे राजन्, आर्तनाद करते हुए दसों दिशाओं में भाग गए।

7.157.39

काल्यमानं तु तत्सैन्यं दृष्ट्वा द्रोणेन फल्गुनः ।
किञ्चिदागतसंरम्भो गुरुं पार्थोऽभ्ययाद्द्रुतम् ॥ ७.१५७.३९ ॥

परन्तु द्रोण द्वारा उस सेना को पीड़ित होते देखकर फाल्गुन (अर्जुन) कुछ क्रोधित हो उठे और पार्थ ने शीघ्रता से अपने गुरु की ओर बढ़ाई।

7.157.40

दृष्ट्वा द्रोणं तु बीभत्सुमभिधावन्तमाहवे ।
सन्न्यवर्तत तत्सैन्यं पुनर्यौधिष्ठिरं बलम् ॥ ७.१५७.४० ॥

द्रोण को और युद्ध में अर्जुन को अपनी ओर दौड़ते देखकर युधिष्ठिर की वह सेना फिर से लौट पड़ी।

7.157.41

ततो युद्धमभूद्भूयो भारद्वाजस्य पाण्डवैः ॥ ७.१५७.४१ ॥

तब भारद्वाज (द्रोण) का पाण्डवों के साथ फिर से युद्ध छिड़ गया।

7.157.42

द्रोणस्तव सुतै राजन्सर्वतः परिवारितः ।
व्यधमत्पाण्डुसैन्यानि तूलराशिमिवानलः ॥ ७.१५७.४२ ॥

हे राजन्, आपके पुत्रों से चारों ओर घिरे द्रोण ने पाण्डव सेनाओं को ऐसे बिखेर दिया जैसे आग रुई के ढेर को बिखेर देती है।

7.157.43

तं ज्वलन्तमिवादित्यं दीप्तानलसमद्युतिम् ।
राजन्ननिशमत्यन्तं दृष्ट्वा द्रोणं शरार्चिषम् ॥ ७.१५७.४३ ॥

हे राजन्, जलते सूर्य के समान, प्रज्वलित अग्नि की दीप्ति वाले, बाणों की ज्वालाओं से युक्त द्रोण को निरंतर अत्यधिक देखकर।

7.157.44

मण्डलीकृतधन्वानं तपन्तमिव भास्करम् ।
दहन्तमहितान्सैन्ये नैनं कश्चिदवारयत् ॥ ७.१५७.४४ ॥

धनुष को मंडलाकार घुमाए हुए, सूर्य के समान तपते हुए, सेना में शत्रुओं को जलाते हुए उन्हें कोई नहीं रोक सका।

7.157.45

योयो हि प्रमुखे तस्य तस्थौ द्रोणस्य पुरूषः ।
तस्यतस्य शिरश्छित्त्वा ययुर्द्रोणशराः क्षितिम् ॥ ७.१५७.४५ ॥

जो-जो पुरुष द्रोण के सामने खड़ा हुआ, उसी-उसी का सिर काटकर द्रोण के बाण भूमि पर गिर पड़े।

7.157.46

एवं सा पाण्डवी सेना वध्यमाना महात्मना ।
प्रदुद्राव पुनर्भीता पश्यतः सव्यसाचिनः ॥ ७.१५७.४६ ॥

इस प्रकार वह पाण्डव सेना महात्मा द्रोण द्वारा मारी जाती हुई, सव्यसाची अर्जुन के देखते-देखते फिर से भयभीत होकर भाग गई।

7.157.47

सम्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेन निशि भारत ।
गोविन्दमब्रवीज्जिष्णुर्गच्छ द्रोणरथं प्रति ॥ ७.१५७.४७ ॥

हे भारत, रात्रि में द्रोण द्वारा सेना को पूरी तरह छिन्न-भिन्न देखकर विजयी अर्जुन ने गोविन्द से कहा, "द्रोण के रथ की ओर चलो।"

7.157.48

ततो रजतगोक्षीरकुन्देन्दुसदृशप्रभान् ।
चोदयामास दाशार्हो हयान्द्रोणरथं प्रति ॥ ७.१५७.४८ ॥

तब चाँदी, गाय के दूध, कुन्द पुष्प और चन्द्रमा के समान प्रभा वाले घोड़ों को दाशार्ह (कृष्ण) ने द्रोण के रथ की ओर हाँक दिया।

7.157.49

भीमसेनोऽपि तं दृष्ट्वा यान्तं द्रोणाय फल्गुनम् ।
स्वसारथिमुवाचेदं द्रोणानीकाय मां वह ॥ ७.१५७.४९ ॥

भीमसेन ने भी फल्गुन अर्जुन को द्रोण की ओर जाते देखकर अपने सारथी से यह कहा, "मुझे द्रोण की सेना की ओर ले चलो।"

7.157.50

सोऽपि तस्य वचः श्रुत्वा विशोकोऽवहयद्वयान् ।
पृष्ठतः सत्यसन्धस्य जिष्णोर्भरतसत्तम ॥ ७.१५७.५० ॥

उसने भी उसकी बात सुनकर, शोकरहित होकर, हे भरतश्रेष्ठ, सत्यप्रतिज्ञ जिष्णु अर्जुन के पीछे घोड़ों को हाँका।

7.157.51

तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ यत्तौ द्रोणानीकमभिद्रुतौ ।
पाञ्चालाः सृञ्जया मात्स्याश्चेदिकारूशकोसलाः।
अन्वगच्छन्महाराज केकयाश्च महारथाः ॥ ७.१५७.५१ ॥

उन दोनों भाइयों को द्रोण की सेना की ओर वेग से दौड़ते और प्रयत्नशील देखकर, हे महाराज, पाञ्चाल, सृञ्जय, मत्स्य, चेदि, करूष और कोसल, तथा महारथी केकय भी उनके पीछे चले।

7.157.52

ततो राजन्नभूद्वोरः सङ्ग्रामो रोमहर्षणः ॥ ७.१५७.५२ ॥

तब, हे राजन्, वीरों का वह भयानक युद्ध हुआ, जिससे रोंगटे खड़े हो जाते थे।

7.157.53

बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदरः ।
महद्भ्यां रथबृन्दाभ्यां बलं जगृहतुस्तव ॥ ७.१५७.५३ ॥

बीभत्सु अर्जुन ने दाहिने पार्श्व को और वृकोदर भीम ने बायें पार्श्व को, दो विशाल रथसमूहों के साथ, आपकी सेना को घेर लिया।

7.157.54

तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ भीमसेनधनञ्जयौ ।
धृष्टद्युम्नोऽभ्ययाद्राजन्सात्यकिश्च महाबलः ॥ ७.१५७.५४ ॥

उन दोनों पुरुषव्याघ्र भीमसेन और धनंजय को देखकर, हे राजन्, धृष्टद्युम्न आगे बढ़ा, और महाबली सात्यकि भी।

7.157.55

चण्डवाताभिपन्नानामुदधीनामिव स्वनः ।
आसीद्राजन्बलौघानां तदाऽन्योन्यमभिघ्नतां ॥ ७.१५७.५५ ॥

हे राजन्, प्रचण्ड वायु से आहत समुद्रों के समान उस समय एक-दूसरे पर प्रहार करती हुई सेनाओं के समूहों का वह घोष था।

7.157.56

सौमदत्तिवधात्क्रुद्धो दृष्ट्वा सात्यकिमाहवे ।
द्रौणिरभ्यद्रवद्राजन्वधाय कृतनिश्चयः
ववर्षाञ्जनपर्वा स द्रुमवर्षं नभस्तलात् ॥ ७.१५७.५६ ॥

सौमदत्ति के वध से क्रुद्ध होकर युद्ध में सात्यकि को देखकर द्रौणि, हे राजन्, वध का निश्चय कर उसकी ओर दौड़ा; उस अञ्जनपर्वत-सदृश वीर ने आकाश से वृक्षों की वर्षा की।

7.157.57

तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं प्रति ।
भैमसेनिः सुसङ्क्रुद्धः प्रत्यमित्रमवारयत् ॥ ७.१५७.५७ ॥

उसे सात्यकि के रथ की ओर झपटते देखकर अत्यन्त क्रुद्ध भीमसेन के पुत्र ने शत्रु को रोक दिया।

7.157.58

कार्ष्णायसं महाघोरमृक्षचर्मपरिच्छदम् ।
महान्तं रथमास्थाय त्रिंशन्नल्वान्तरान्तरम् ॥ ७.१५७.५८ ॥

लोहे का बना, अत्यन्त भयानक, रीछ-चर्म से आच्छादित, विशाल रथ पर चढ़कर, जिसके बीच-बीच में तीस नल्व-मात्र अन्तर थे।

7.157.59

विक्षिप्तयन्त्रसन्नाहं महामेघौघनिःस्वनम् ।
युक्तं गजनिभैर्वाहैर्न हयैर्नापि वारणैः ॥ ७.१५७.५९ ॥

अस्त्र-यन्त्रों और कवच से सजा, महामेघ-समूह के समान गर्जन करता हुआ, हाथियों के समान वाहनों से जुता हुआ, न घोड़ों से और न ही हाथियों से।

7.157.60

विक्षिप्तपक्षचरणविवृताक्षेण कूजता ।
ध्वजेनोच्छ्रितदण्डेन गृध्रराजेन राजितम् ॥ ७.१५७.६० ॥

फैले पंखों और पैरों वाले, खुले नेत्रों वाले, चीत्कार करते हुए, ऊँचे दण्ड वाले ध्वज पर गृध्रराज के चिह्न से शोभित।

7.157.61

लोहितार्द्रपताकं तु आन्त्रमालाविभूषितम् ।
अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय विपुलं रथम् ॥ ७.१५७.६१ ॥

रक्त से भीगी पताकाओं वाला और आंतों की मालाओं से सजा, आठ पहियों से जुता हुआ विशाल रथ पर आरूढ़ होकर।

7.157.62

शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया ।
रक्षसां घोररूपाणामक्षौहिण्या समावृतः ॥ ७.१५७.६२ ॥

भाले और गदाएँ धारण किए, हाथों में पर्वत-शिखर और वृक्ष लिए, भयंकर रूप वाले राक्षसों की एक अक्षौहिणी सेना से घिरा हुआ।

7.157.63

तमुद्यतमहाचापं निशाम्य व्यथिता नृपाः ।
युगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम् ॥ ७.१५७.६३ ॥

उस महान धनुष उठाए हुए को देखकर राजा लोग व्यथित हो गए, मानो युग के अंत के समय हाथ में दंड लिए काल (यम) हो।

7.157.64

ततस्तं गिरिशृङ्गाभं भीमरूपं भयावहम् ।
दंष्ट्राकरालोग्रमुखं शङ्कुकर्णं महाहनुम् ॥ ७.१५७.६४ ॥

तब उस पर्वत-शिखर के समान, भयानक रूप वाले, भय उत्पन्न करने वाले को, दाँतों से विकराल और उग्र मुख वाले, शंकु जैसे कानों और विशाल जबड़े वाले को (देखा गया)।

7.157.65

ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्षं दीप्तास्यं निम्नितोदरम् ।
महाश्वभ्रगलद्वारं किरीटच्छन्नमूर्धजम् ॥ ७.१५७.६५ ॥

ऊपर उठे बालों वाले, विकृत नेत्रों वाले, दीप्त मुख वाले, धँसे पेट वाले, विशाल गड्ढे के समान गले के द्वार वाले, और मुकुट से ढके हुए सिर के केशों वाले।

7.157.66

त्रासनं सर्वभूतानां व्यात्ताननभिवान्तकम् ।
वीक्ष्य दीप्तमिवायान्तं रिपुविक्षोभकारिणम् ॥ ७.१५७.६६ ॥

सब प्राणियों को त्रास देने वाला, खुले मुख वाले अंतक (यम) के समान, दीप्त होकर आते हुए, शत्रुओं में क्षोभ उत्पन्न करने वाले को देखकर।

7.157.67

तमुद्यतमहाचापं राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ।
भयार्दिता प्रचुक्षोभ पुत्रस्य तव वाहिनी।
वायुना क्षोभितावर्ता गङ्गेवोर्ध्वतरङ्गिणी ॥ ७.१५७.६७ ॥

उठे हुए महान धनुष वाले राक्षसराज घटोत्कच को देखकर आपके पुत्र की सेना भय से पीड़ित होकर ऐसे हिल उठी जैसे वायु से भँवरें हिलाई गई गंगा की ऊँची लहरें।

7.157.68

घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः ।
प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम् ॥ ७.१५७.६८ ॥

घटोत्कच द्वारा छोड़ी गई सिंहगर्जना से भयभीत होकर हाथी मूत्र त्याग करने लगे और मनुष्य अत्यंत व्याकुल हो उठे।

7.157.69

ततोऽश्मवृष्टिरत्यर्थमासीत्तत्र समन्ततः ।
सन्ध्याकालाधिकबलैः प्रयुक्ता राक्षसैः क्षितौ ॥ ७.१५७.६९ ॥

तब वहाँ चारों ओर अत्यधिक पत्थरों की वर्षा होने लगी, जो संध्याकाल में अधिक बलवान राक्षसों द्वारा पृथ्वी पर फेंकी जा रही थी।

7.157.70

आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः प्रासतोमराः ।
पतन्त्यविरताः शूलाः शतघ्न्यः पट्टसास्तथा ॥ ७.१५७.७० ॥

लोहे के चक्र, भुशुंडियाँ, भाले और तोमर, त्रिशूल, शतघ्नियाँ और पट्टिश भी लगातार गिर रहे थे।

7.157.71

तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः ।
तनयास्तव कर्णश्च व्यथिताः प्राद्रवन्दिशः ॥ ७.१५७.७१ ॥

उस भयंकर और अत्यंत भीषण युद्ध को देखकर राजा, आपके पुत्र और कर्ण व्याकुल होकर दिशाओं की ओर भाग गए।

7.157.72

तत्रैकोऽस्त्रबलश्लाघी द्रौणिर्मानी न विव्यथे ।
व्यधमच्च शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्भिताम् ॥ ७.१५७.७२ ॥

वहाँ अकेले अस्त्रबल पर गर्व करने वाले और अभिमानी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा व्याकुल नहीं हुए, और उन्होंने घटोत्कच द्वारा रची गई माया को बाणों से नष्ट कर दिया।

7.157.73

विहतायां तु मायायाममर्षी स घटोत्कचः ।
विससर्ज शरान्घोरांस्तेऽश्वत्थामानमाविशन्।
भुजङ्गा इव वेगेन वल्मीकं क्रोधमूर्च्छिताः ॥ ७.१५७.७३ ॥

माया नष्ट हो जाने पर अमर्षी घटोत्कच ने भयंकर बाण छोड़े, जो क्रोध से मूर्छित सर्पों की तरह वेग से अश्वत्थामा में प्रवेश कर गए, जैसे वल्मीक में।

7.157.74

ते शरा रुधिराक्ताङ्गा भित्त्वा शारद्वतीसुतम् ।
विविशुर्धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ॥ ७.१५७.७४ ॥

वे बाण, जिनके अंग रक्त से सने थे, शारद्वती के पुत्र (कृप) को भेदकर शीघ्र धरती में समा गए; उनके पंख सोने के थे और वे पत्थर पर तेज किए गए थे।

7.157.75

अश्वत्थामा तु सङ्क्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् ।
घटोत्कचमभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः ॥ ७.१५७.७५ ॥

परन्तु अश्वत्थामा क्रुद्ध होकर, फुर्तीले हाथों वाला और प्रतापी, अत्यंत क्रोधित घटोत्कच को दस बाणों से भेद गया।

7.157.76

घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुत्रेण मर्मसु ।
चक्रं शतसहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम् ॥ ७.१५७.७६ ॥

द्रोण के पुत्र द्वारा मर्मस्थानों पर अत्यंत विद्ध घटोत्कच अत्यधिक व्यथित होकर लाखों अरों वाला चक्र उठा लिया।

7.157.77

क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्रविभूषितम् ।
अश्वत्थाम्नि स चिक्षेप भैमसेनिर्जिघांसया ॥ ७.१५७.७७ ॥

छुरे की धार वाला, उगते सूर्य जैसा चमकता, मणियों और हीरों से सजा हुआ वह चक्र भैमसेनि (घटोत्कच) ने मारने की इच्छा से अश्वत्थामा पर फेंका।

7.157.78

वेगेन महता गच्छद्विक्षिप्तं द्रौणिना शरैः ।
अभाग्यस्येव सङ्कल्पस्तन्मोघमपतद्भुवि ॥ ७.१५७.७८ ॥

महान वेग से जाता हुआ, द्रोणपुत्र द्वारा बाणों से विक्षिप्त (दिशा बदला गया) वह चक्र व्यर्थ होकर धरती पर गिर पड़ा, जैसे अभागे का संकल्प।

7.157.79

घटोत्कचस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् ।
द्रौणिं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥ ७.१५७.७९ ॥

घटोत्कच ने तब शीघ्र ही चक्र को गिरा हुआ देखकर द्रौणि को बाणों से ढक दिया, जैसे स्वर्भानु सूर्य को ढक लेता है।

7.157.80

घटोत्कचसुतः श्रीमान्भिन्नाञ्जनचयोपमः ।
रुरोध द्रौणिमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट् ॥ ७.१५७.८० ॥

घटोत्कच का तेजस्वी पुत्र, टूटे काजल के ढेर के समान, आगे बढ़ते द्रौणि को रोक रहा था, जैसे पर्वतराज वायु को रोक देता है।

7.157.81

पौत्रेण भीमसेनस्य शरैरञ्जनपर्वणा ।
बभौ मेघेन धाराभिर्गिरिर्मेरुरिवावृतः ॥ ७.१५७.८१ ॥

भीमसेन के पौत्र ने काजल जैसे गाँठों वाले बाणों से ऐसे शोभा पाया, जैसे मेरु पर्वत मेघ की धाराओं से ढका हो।

7.157.82

अश्वत्थामा त्वसम्भ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः ।
ध्वजमेकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः ॥ ७.१५७.८२ ॥

पर अश्वत्थामा, जो अविचलित था और जिसका पराक्रम रुद्र, उपेंद्र और इंद्र के समान था, उसने एक ही बाण से काजल-गाँठ वाले के ध्वज को काट दिया।

7.157.83

द्वाभ्यां तु रथयन्तारौ त्रिभिश्चास्य त्रिवेणुकम् ।
धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ७.१५७.८३ ॥

दो बाणों से उसके दोनों सारथियों को, तीन से उसके तीन-गाँठ वाले धनुष को, और एक से उसे काटा; चार बाणों से चारों घोड़ों को (काट डाला)।

7.157.84

विरथस्योद्यतं हस्ताद्धेमबिन्दुभिराचितम् ।
विशिखेन सतीक्ष्णेन खङ्गमस्य द्विधाऽकरोत् ॥ ७.१५७.८४ ॥

रथहीन योद्धा के हाथ से उठाई गई, सुनहरे बिंदुओं से जड़ी तलवार को उसने एक तीखे बाण से दो टुकड़े कर दिया।

7.157.85

गदा हेमाङ्गदा राजंस्तूर्णं हैडिम्बिसूनुना ।
भ्राम्योत्क्षिप्ताशरैःसापि द्रौणिनाभ्याहताऽपतत् ॥ ७.१५७.८५ ॥

हे राजन्, हैडिम्बि के पुत्र ने शीघ्र ही सोने से अलंकृत उस गदा को घुमाकर फेंका, परंतु द्रौणि ने बाणों से प्रहार करके उसे भी गिरा दिया।

7.157.86

ततोऽन्तरिक्षमुत्प्लुत्य कालमेघ इवोन्नदन्। ॥ ७.१५७.८६ ॥

फिर वह आकाश में कूदकर काले मेघ के समान गर्जना करने लगा।

7.157.87

ततो मायाधरं द्रौणिर्घटोत्कचसुतं दिवि ।
मार्गणैरभिविव्याध धनं सूर्य इवांशुभिः ॥ ७.१५७.८७ ॥

तब द्रौणि ने आकाश में माया धारण करने वाले घटोत्कच के पुत्र को धनुष से छूटे बाणों से वैसे ही बींध दिया जैसे सूर्य अपनी किरणों से (प्रकाशित करता है)।

7.157.88

सोऽवतीर्य पुरस्तस्थौ रथे हेमविभूषिते ।
महीगत इवात्युग्रः श्रीमानञ्जनपर्वतः ॥ ७.१५७.८८ ॥

वह नीचे उतरकर सोने से सजे रथ पर सामने खड़ा हो गया, मानो पृथ्वी पर आया अत्यंत उग्र, तेजस्वी अंजन पर्वत हो।

7.157.89

तमयस्मयवर्माणं द्रौणिर्भीमात्मजात्मजम् ।
जघानाञ्जनपर्वाणं महेश्वर इवान्धकम् ॥ ७.१५७.८९ ॥

लोहे के कवच वाले, भीम के पौत्र (घटोत्कच के पुत्र), उस अंजन पर्वत-समान वीर को द्रौणि ने वैसे ही मार गिराया जैसे महेश्वर ने अंधक को मारा था।

7.157.90

अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रमश्वत्थाम्ना महाबलम् ।
द्रौणेः सकाशमभ्येत्य रोषात्प्रस्फुरिताधरः ॥ ७.१५७.९० ॥

तब अश्वत्थामा द्वारा मारे गए उस महाबली पुत्र को देखकर (हैडिम्बि) क्रोध से होंठ फड़काते हुए द्रौणि के समीप आया।

7.157.91

प्राह वाक्यमसम्भ्रान्तो वीरं शारद्वतीसुतम् ।
दहन्तं पाण्डवानीकं वनमग्निमिवोच्छ्रितम् ॥ ७.१५७.९१ ॥

शारद्वती के पुत्र, उस वीर से, जो पाण्डवों की सेना को वन की भाँति जला रहा था और ऊँची उठी अग्नि के समान था, निर्भय होकर बोला।

7.157.92

तिष्ठतिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि ।
त्वामद्य निहनिष्यामि क्रौञ्चमग्निसुतो यथा ॥ ७.१५७.९२ ॥

ठहर, ठहर! हे द्रोण के पुत्र, मेरे जीते-जी तू नहीं जाएगा। आज मैं तुझे वैसे ही मार डालूँगा जैसे अग्निपुत्र ने क्रौञ्च को मारा था।

7.157.93

गच्छ वत्स सहान्यैस्त्वं युध्यस्वामरविक्रम ।
न हि पुत्रेण हैडिम्ब पिता न्याय्यः प्रबाधितुम् ॥ ७.१५७.९३ ॥

जाओ वत्स, दूसरों के साथ युद्ध करो, हे देवों के समान पराक्रमी! हे हैडिम्ब, पुत्र के द्वारा पिता को सताना उचित नहीं।

7.157.94

कामं खलु न रोषो मे हैडिम्बे विद्यते त्वयि ।
किं तु रोषान्वितो जन्तुर्हन्यादात्मानमप्युत ॥ ७.१५७.९४ ॥

यह सच है कि हे हैडिम्ब, तुम पर मेरा क्रोध नहीं है। परन्तु क्रोध से भरा प्राणी अपने आप को भी मार सकता है।

7.157.95

श्रुत्वैतत्क्रोधताम्राक्षः पुत्रशोकसमन्वितः ।
अश्वत्थामानमायस्तो भैमसेनिरभाषत ॥ ७.१५७.९५ ॥

यह सुनकर, क्रोध से लाल नेत्रों वाला और पुत्र-शोक से भरा भैमसेनि, अश्वत्थामा के निकट आकर बोला।

7.157.96

किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे ।
यन्मां भीषयसे वाग्भिरसदेतद्वचस्तव ॥ ७.१५७.९६ ॥

हे द्रोण के पुत्र, क्या मैं युद्ध में साधारण मनुष्य की भाँति कायर हूँ, जो तुम मुझे शब्दों से डराते हो? तुम्हारा यह वचन झूठा है।

7.157.97

भीमात्खलु समुत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले ।
पाण्डवानामहं पुत्रः समरेष्वनिवर्तिनाम् ॥ ७.१५७.९७ ॥

मैं भीम से ही कुरुओं के विशाल कुल में उत्पन्न हुआ हूँ, युद्धों में कभी पीछे न हटने वाले पाण्डवों का पुत्र हूँ।

7.157.98

रक्षसामधिराजोऽहं दशग्रीवसमो बले ।
तिष्ठतिष्ठ न मे जीवन्द्रोणपुत्र गमिष्यसि ॥ ७.१५७.९८ ॥

मैं राक्षसों का अधिराज हूँ, बल में दशग्रीव के समान। रुको, रुको! हे द्रोणपुत्र, मुझसे जीवित बचकर नहीं जाओगे।

7.157.99

युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे ॥ ७.१५७.९९ ॥

आज मैं युद्ध में तुम्हारी युद्ध-श्रद्धा को रणभूमि में दूर कर दूँगा।

7.157.100

इत्युक्त्वा क्रोधताम्राक्षो राक्षसः सुमहाबलः ।
द्रौणिमभ्यद्रवत्क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी ॥ ७.१५७.१०० ॥

ऐसा कहकर क्रोध से लाल नेत्रों वाला वह महाबली राक्षस, क्रुद्ध होकर द्रोणपुत्र पर वैसे ही टूट पड़ा जैसे सिंह गजराज पर।

7.157.101

रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद्धटोत्कचः ।
रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः ॥ ७.१५७.१०१ ॥

घटोत्कच रथ-अक्ष जितने मोटे बाणों से उस द्रोणपुत्र पर बरसने लगा, जो रथियों में वृषभ था, जैसे मेघ धाराओं से बरसता है।

7.157.102

शरवृष्टिं शरैर्द्रौणिरप्राप्तां तां व्यशातयत् ।
ततोन्तरिक्षे बाणानां सङ्ग्रामोऽन्य इवाभवत् ॥ ७.१५७.१०२ ॥

द्रोणपुत्र ने अपने बाणों से उस बाणवृष्टि को, जो अभी उन तक पहुँची भी नहीं थी, आकाश में ही काट गिराया; तब आकाश में बाणों का मानो एक और युद्ध छिड़ गया।

7.157.103

अथास्त्रसम्मर्दकृतैर्विस्फुलिङ्गैस्तदा बभौ ।
विभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चित्रितम् ॥ ७.१५७.१०३ ॥

तब अस्त्रों के टकराने से उठी चिनगारियों से आकाश ऐसा चमक उठा मानो रात्रि के आरम्भ में जुगनुओं से चित्रित हो।

7.157.104

निशाम्य निहतां मायां द्रौणिना रणमानिना ।
घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः ॥ ७.१५७.१०४ ॥

रणाभिमानी द्रौणि द्वारा अपनी माया नष्ट होते देखकर घटोत्कच ने छिपे रहते हुए फिर एक नई माया रची।

7.157.105

सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसङ्कटैः ।
शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान् ॥ ७.१५७.१०५ ॥

वह एक अत्यन्त ऊँचा पर्वत बन गया, जिसकी चोटियाँ वृक्षों से घनी थीं और जिससे त्रिशूल, प्रास, तलवार और मूसल रूपी जलधाराएँ बह रही थीं।

7.157.106

तमञ्जनगिरिप्रख्यं द्रौणिर्दृष्ट्वा महीधरम् ।
प्रपतद्भिश्च बहुभिः शस्त्रसङ्घैर्न विव्यथे ॥ ७.१५७.१०६ ॥

अंजन-पर्वत के समान उस पर्वत को देखकर भी द्रौणि विचलित नहीं हुए, यद्यपि बहुत-से शस्त्र-समूह उस पर गिर रहे थे।

7.157.107

ततो हसन्निव द्रौणिर्वज्रमस्त्रमुदैरयत् ।
स ते नास्त्रैण शैलेन्द्रः क्षिप्तः क्षिप्रं व्यनश्यत ॥ ७.१५७.१०७ ॥

तब द्रौणि मानो हँसते हुए वज्र-अस्त्र छोड़ने लगे; उस अस्त्र से वह पर्वतराज शीघ्र ही नष्ट हो गया।

7.157.108

ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि ।
अश्मवृष्टिभिरत्युग्रो द्रौणिमाच्छादयद्रणे ॥ ७.१५७.१०८ ॥

तब वह नीला मेघ बनकर आकाश में इन्द्रधनुष सहित प्रकट हुआ और अत्यन्त भयानक पत्थरों की वर्षा से युद्ध में द्रौणि को ढक दिया।

7.157.109

अथ सन्धाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
व्यधमद्द्रोणतनयो नीलमेघं समुत्थितम् ॥ ७.१५७.१०९ ॥

तब अस्त्रविदों में श्रेष्ठ द्रोणपुत्र ने वायव्य अस्त्र को धनुष पर चढ़ाकर उठे हुए नीले मेघ को छिन्न-भिन्न कर दिया।

7.157.110

स मार्गणगणैर्द्रौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः ।
शतं रथसहस्राणां जघान द्विपदां वरः ॥ ७.१५७.११० ॥

उस द्रोणपुत्र ने बाणों के समूह से सब दिशाओं को ढककर, सैकड़ों-हज़ारों रथों और मनुष्यों में श्रेष्ठ होकर उन्हें मार गिराया।

7.157.111

स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेनायतकार्मुकम् ।
घटोत्कचमसम्भ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम् ॥ ७.१५७.१११ ॥

उसने रथ पर लंबा धनुष लिए फिर से आते हुए घटोत्कच को देखा, जो अनेक राक्षसों से घिरे हुए थे और तनिक भी विचलित नहीं थे।

7.157.112

सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैः ।
गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैरपि ॥ ७.१५७.११२ ॥

सिंह और बाघ के समान, मदमत्त हाथियों के समान पराक्रमी, हाथियों पर, रथों पर और घोड़ों की पीठ पर सवार (सेना) सहित।

7.157.113

विकृतास्यशिरोग्रीवैर्हिडिम्बानुचरैः सह ।
पौलस्त्यैर्यातुधानैश्च तामसैश्चेन्द्रविक्रमैः ॥ ७.१५७.११३ ॥

विकृत मुख, सिर और गरदन वाले, हिडिंबा के अनुचरों सहित, पौलस्त्य (राक्षसों) और यातुधानों के साथ, तामस और इन्द्र के समान पराक्रमी (राक्षसों) के साथ।

7.157.114

नानाशस्त्रधरैर्वीरैर्नानाकवचभूषणैः ।
महाबलैर्भीमरवैः संरम्भोद्वृत्तलोचनैः ॥ ७.१५७.११४ ॥

नाना प्रकार के शस्त्र धारण किए हुए, नाना प्रकार के कवच और आभूषणों से सजे, महाबली, भयंकर गर्जना करने वाले और क्रोध से उभरी आँखों वाले वीरों के साथ।

7.157.115

उपस्थितैस्ततो युद्धे राक्षसैर्युद्धदुर्मदैः ।
विषण्णमभिसम्प्रेक्ष्य पुत्रं ते द्रौणिरब्रवीत् ॥ ७.१५७.११५ ॥

तब युद्ध में उपस्थित, युद्ध के मद में मतवाले राक्षसों के बीच द्रोण के पुत्र ने आपके पुत्र को उदास देखकर कहा।

7.157.116

तिष्ठ दुर्योधनाद्य त्वं न कार्यः सम्भ्रमस्त्वया ।
सहैभिर्भ्रातृभिर्वीरैः पार्थिवैश्चेन्द्रविक्रमैः ॥ ७.१५७.११६ ॥

हे दुर्योधन, अब तुम स्थिर रहो, तुम्हें घबराना नहीं चाहिए। इन भाइयों, वीर राजाओं और इन्द्र के समान पराक्रमी योद्धाओं के साथ रहो।

7.157.117

निहनिष्याम्यमित्रांस्त न तवास्ति पराजयः ।
सत्यं ते प्रतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम् ॥ ७.१५७.११७ ॥

मैं शत्रुओं का संहार करूँगा; तुम्हारी पराजय नहीं होगी। मैं तुम्हें सत्य का वचन देता हूँ; सेना को आश्वस्त करो।

7.157.118

न त्वेतदद्भुतं मन्ये यत्ते महदिदं मनः ।
अस्मासु च परा भक्तिस्तव गौतमिनन्दन ॥ ७.१५७.११८ ॥

यह कोई आश्चर्य नहीं मानता, कि तुम्हारा यह महान मन हमारे प्रति परम भक्ति रखता है, हे गौतमी के पुत्र।

7.157.119

अश्वत्थामानमुक्त्वैवं ततः सौबलमब्रवीत् ।
वृतं रथसहस्रेण हयानां रणशोभिनाम् ॥ ७.१५७.११९ ॥

अश्वत्थामा से इस प्रकार कहकर फिर सौबल (शकुनि) से बोला, जो हज़ार रथों से घिरा था और युद्ध की शोभा बढ़ाने वाले अश्वों से युक्त था।

7.157.120

षष्ट्या रथसहस्रैश्च प्रयाहि त्वं धनञ्जयम् ।
कर्णश्च वृषसेनश्च कृपो नीलस्तथैव च ॥ ७.१५७.१२० ॥

साठ हज़ार रथों के साथ तुम धनञ्जय (अर्जुन) की ओर जाओ। कर्ण, वृषसेन, कृप और नील भी उसी प्रकार (जाएँ)।

7.157.121

उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः सुतापनः ।
दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी पराक्रमः ॥ ७.१५७.१२१ ॥

उत्तर दिशा के कृतवर्मा और पुरुमित्र, सुतापन, दुःशासन, निकुम्भ तथा पराक्रमी कुण्डभेदी।

7.157.122

पूरञ्जयो दृढरथः पताकी हेमकम्पनः ।
शल्यारुणीन्द्रसेनाश्च सञ्जयो विजयो जयः ॥ ७.१५७.१२२ ॥

पूरञ्जय, दृढ़रथ, पताकी, हेमकम्पन, शल्य, अरुणी और इन्द्रसेन, तथा सञ्जय, विजय और जय।

7.157.123

कमलाक्षः परक्राथी जयवर्मा सुदर्शनः ।
एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट् ॥ ७.१५७.१२३ ॥

कमलाक्ष, परक्राथी, जयवर्मा और सुदर्शन, ये छह अयुत पैदल सैनिकों के साथ तुम्हारा अनुसरण करेंगे।

7.157.124

जहि भीमं यमौ चोभौ धर्मराजं च मातुल ।
असुरानिव देवेन्द्रो जयाशा मे त्वयि स्थिता ॥ ७.१५७.१२४ ॥

हे मामा, भीम को मारो, दोनों यमज भाइयों को भी, और धर्मराज को भी; जैसे देवेन्द्र असुरों को मारते हैं। मेरी विजय की आशा तुम पर टिकी है।

7.157.125

दारितान्द्रौणिना बाणैर्भृशं विक्षतविग्रहान् ।
जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः ॥ ७.१५७.१२५ ॥

द्रौणि के बाणों से अत्यन्त घायल और छिन्न-भिन्न शरीरों वाले कौन्तेयों को, हे मामा, मारो, जैसे पावकि असुरों को मारते हैं।

7.157.126

एवमुक्तो ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलः ।
पिप्रीषुस्ते सुतान्राजन्दिधक्षुश्चैव पाण्डवान् ॥ ७.१५७.१२६ ॥

तुम्हारे पुत्र के ऐसा कहने पर सुबल-पुत्र शकुनि शीघ्र चल पड़ा, हे राजन्, तुम्हारे पुत्रों को प्रसन्न करने और पाण्डवों को भस्म करने की इच्छा से।

7.157.127

अथ प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मृधे ।
विभावर्यां सुतुमुलं शक्रप्रह्लादयोरिव ॥ ७.१५७.१२७ ॥

तब रात्रि में द्रौणि और राक्षस के बीच युद्ध आरम्भ हुआ, जो इन्द्र और प्रह्लाद के युद्ध के समान अत्यन्त भयंकर था।

7.157.128

ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्गौतमीसुतम् ।
जघानोरसि सङ्क्रुद्धौ विषाग्निप्रतिमैर्दृढैः ॥ ७.१५७.१२८ ॥

तब क्रुद्ध घटोत्कच ने विष और अग्नि के समान दृढ़ दस बाणों से गौतमी के पुत्र की छाती पर प्रहार किया।

7.157.129

स तैरभ्याहतो गाढं शरैर्भीमसुतेरितैः ।
चचाल रथमध्यस्थो वातोद्धूत इव द्रुमः ॥ ७.१५७.१२९ ॥

भीमपुत्र के छोड़े उन बाणों से गहरे आहत होकर वह रथ के मध्य में ऐसे डगमगाया, जैसे आँधी से उखड़ता हुआ वृक्ष।

7.157.130

भूयश्चाञ्जलिकेनाथ मार्गणेन महाप्रभम् ।
द्रौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः ॥ ७.१५७.१३० ॥

फिर घटोत्कच ने अंजलिक नामक बाण से द्रौणि के हाथ में स्थित, अत्यन्त तेजस्वी धनुष को शीघ्र काट डाला।

7.157.131

ततोऽन्यद्द्रौणिरादय धनुर्भारसहं महत् ।
ववर्ष विशिखांस्तीक्ष्णान्वारिधारा इवाम्बुदः ॥ ७.१५७.१३१ ॥

तब द्रौणि ने एक दूसरा महान धनुष उठाया, जो भारी भार सह सके, और मेघ जैसे जलधाराएँ बरसाता है, वैसे ही तीखे बाणों की वर्षा करने लगा।

7.157.132

ततः शारद्वतीपुत्रः प्रेषयामास भारत ।
सुवर्णपुङ्खाञ्छत्रुघ्नान्खचरान्खचरं प्रति ॥ ७.१५७.१३२ ॥

फिर हे भरतवंशी, शारद्वती के पुत्र ने स्वर्णपंखी, शत्रुघाती, आकाशचारी बाण आकाशचारी (घटोत्कच) की ओर छोड़े।

7.157.133

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् ।
सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम् ॥ ७.१५७.१३३ ॥

उन बाणों से पीड़ित पुष्ट वक्ष वाले राक्षसों का वह झुंड ऐसा शोभित हुआ जैसे सिंहों से आक्रांत मदमत्त हाथियों का व्याकुल समूह।

7.157.134

विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतरथद्विपान् ।
ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये ॥ ७.१५७.१३४ ॥

बाणों से राक्षसों को, उनके घोड़े, सारथी, रथ और हाथियों सहित, नष्ट करके उस भगवान अग्नि ने उन्हें जला डाला, जैसे युग के अंत में अग्नि प्राणियों को भस्म कर देती है।

7.157.135

स दग्ध्वाऽक्षौहिणीं बामैर्नैर्ऋतीं रुरुचे नृप ।
पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः ॥ ७.१५७.१३५ ॥

हे राजन्! उसने बाणों से राक्षसों की अक्षौहिणी सेना को जलाकर वैसे ही शोभा पाई, जैसे स्वर्ग में महेश्वर देव ने त्रिपुर को जलाकर शोभा पाई थी।

7.157.136

युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुरुल्बणः ।
रराज जयतां श्रेष्ठो द्रोणपुत्रस्तवाहितान् ॥ ७.१५७.१३६ ॥

युगांत में सब भूतों को जलाकर प्रचंड वसु (अग्नि) जैसे शोभा पाते हैं, वैसे ही विजेताओं में श्रेष्ठ द्रोणपुत्र ने आपके शत्रुओं को जलाकर शोभा पाई।

7.157.137

ततो घटोत्कचः क्रुद्धो रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
द्रौणिं हतेति महतीं चोदयामास तां चमूम् ॥ ७.१५७.१३७ ॥

तब क्रुद्ध घटोत्कच ने भयंकर कर्म करने वाले राक्षसों से कहा, 'द्रोणपुत्र को मारो!' और उस महती सेना को प्रेरित किया।

7.157.138

घटोत्कचस्य तामाज्ञां प्रतिगृह्याथ राक्षसाः ।
दंष्ट्रोज्ज्वला महावक्त्रा घोररूपा भयानकाः ॥ ७.१५७.१३८ ॥

घटोत्कच की उस आज्ञा को स्वीकार कर वे राक्षस, दांतों से चमकते, विशाल मुख वाले, घोर रूप और भयानक आकृति के, आगे बढ़े।

7.157.139

व्यात्तानना घोरजिह्वाः क्रोधताम्रेक्षणा भृशम् ।
सिंहनादेन महता नादयन्तो वसुन्धराम् ॥ ७.१५७.१३९ ॥

खुले मुखों वाले, भयंकर जीभों वाले, क्रोध से अत्यंत लाल नेत्रों वाले वे सिंह के समान महान गर्जन से पृथ्वी को गुँजाते थे।

7.157.140

हन्तुमभ्यद्रवन्द्रौणिं नानाप्रहरणायुधाः ।
शक्तीः शतघ्नीः परिघानशनीः शूलपट्टशान् ॥ ७.१५७.१४० ॥

नाना प्रकार के शस्त्र-आयुध लिए वे द्रोणपुत्र को मारने के लिए उस पर टूट पड़े — शक्ति, शतघ्नी, परिघ और अशनि, शूल तथा पट्टिश।

7.157.141

खङ्गान्गदाभिण्डिपालान्मुसलानि परश्वथान् ।
प्रासानसींस्तोमरांश्च कणपान्कम्पनाञ्छितान् ॥ ७.१५७.१४१ ॥

खड्ग, गदा, भिण्डिपाल, मुसल, परशु, प्रास, असि, तोमर, कर्णप और कम्पन — सब तीखे किए हुए।

7.157.142

स्थूलान्भुशुण्ड्यश्मगदास्थूणान्कार्ष्ण्यायसांस्तथा ।
मुद्गराँश्च महाघोरान्समरे शत्रुदारणान् ॥ ७.१५७.१४२ ॥

भारी भुशुण्डी, पत्थर की गदाएँ और स्तम्भ, काले लोहे के बने हुए, तथा मुद्गर — अत्यंत भयंकर, युद्ध में शत्रुओं को चीर डालने वाले।

7.157.143

द्रौणिमूर्धन्यसन्त्रस्ता राक्षसा भीमविक्रमाः ।
चिक्षिपुः क्रोधताम्राक्षाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७.१५७.१४३ ॥

द्रोणपुत्र के सिर पर डरे बिना, भयानक पराक्रमी राक्षसों ने क्रोध से लाल आँखों के साथ सैकड़ों और हजारों शस्त्र फेंके।

7.157.144

तच्छस्त्रवर्षं सुमहद्द्रोणपुत्रस्य मूर्धनि ।
पतमानं समीक्ष्याऽथ योधास्ते व्यथिताऽभवन् ॥ ७.१५७.१४४ ॥

द्रोणपुत्र के सिर पर गिरती हुई उस अत्यंत बड़ी शस्त्रवर्षा को देखकर वे योद्धा व्यथित हो उठे।

7.157.145

द्रोणपुत्रस्तु विक्रान्तस्तद्वर्षं घोरमुच्छ्रितम् ।
शरैर्विध्वंसयामास वज्रकल्पैः शिलाशितैः ॥ ७.१५७.१४५ ॥

परन्तु द्रोण के पुत्र ने पराक्रम से उस भयंकर ऊपर उठी हुई वर्षा को वज्र के समान, शिला पर तेज़ किए गए बाणों से नष्ट कर दिया।

7.157.146

ततोऽन्यैर्विशिखैस्तूर्णं स्वर्णपुङ्खैर्महामनाः ।
निजघ्ने राक्षसान्द्रौणिर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः ॥ ७.१५७.१४६ ॥

फिर बड़े मन वाले द्रोणपुत्र ने शीघ्र ही सुनहरे पंखों वाले अन्य बाणों से, दिव्य अस्त्रों से अभिमंत्रित उन्हीं से राक्षसों का वध किया।

7.157.147

तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् ।
सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम् ॥ ७.१५७.१४७ ॥

उन बाणों से पीड़ित वह राक्षसों का समूह, चौड़ी छाती वाले, सिंहों से (पीड़ित) मदमस्त हाथियों के आकुल झुंड जैसा दिखने लगा।

7.157.148

ते राक्षसाः सुसङ्क्रुद्धा द्रोणपुत्रेण ताडिताः ।
क्रुद्धाः स्म प्राद्रवन्द्रौणिं जिघांसन्तो महाबलः ॥ ७.१५७.१४८ ॥

द्रोणपुत्र से मारे गए वे अत्यंत क्रुद्ध, महाबली राक्षस, उसे मारने की इच्छा से क्रोध में भरकर द्रोणपुत्र की ओर दौड़ पड़े।

7.157.149

तत्राद्भुतमिमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम् ।
अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत ॥ ७.१५७.१४९ ॥

वहाँ द्रोणपुत्र ने यह अद्भुत पराक्रम दिखाया, जिसे हे भारत, सभी प्राणियों में दूसरा कोई नहीं कर सकता।

7.157.150

यदेको राक्षसीं सेनां क्षणाद्द्रौणिर्महास्त्रवित् ।
ददाह ज्वलितैर्बाणै राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ॥ ७.१५७.१५० ॥

कि अकेले महास्त्रों के ज्ञाता द्रोणपुत्र ने क्षण भर में राक्षसी सेना को जलते बाणों से जला डाला, राक्षसराज के देखते-देखते।

7.157.151

स हत्वा राक्षसानीकं रराज द्रौणिराहवे ।
युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ॥ ७.१५७.१५१ ॥

उसने राक्षसों की सेना का संहार करके युद्ध में द्रोण-पुत्र अत्यंत शोभित हुआ, जैसे युगांत में संवर्तक अग्नि सभी प्राणियों के बीच प्रकाशित होती है।

7.157.152

तं दहन्तमनीकानि शरैराशीविषोपमैः ।
तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारत ॥ ७.१५७.१५२ ॥

उसे, जो अपने विषैले सर्पों जैसे बाणों से सेनाओं को जला रहा था, हे भारत, उन सहस्रों राजाओं और पाण्डवों के बीच...

7.157.153

नैनं निरीक्षितुं कश्चिदशक्नोद्द्रौणिमाहवे ।
ऋते घटोत्कचाद्वीराद्राक्षसेन्द्रान्महाबलात् ॥ ७.१५७.१५३ ॥

युद्ध में द्रोण-पुत्र को कोई भी देख न सका, केवल वीर घटोत्कच को छोड़कर, उस महाबली राक्षसराज को।

7.157.154

स पुनर्भरतश्रेष्ठ क्रोधादुद्धान्तलोचनः ।
तलं तलेन संहत्य सन्दश्य दशनच्छदम् ॥ ७.१५७.१५४ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, वह फिर से क्रोध से उद्भ्रांत नेत्रों वाला, हथेली पर हथेली मारकर और अधरों को दाँतों से दबाकर...

7.157.155

स्व सूतमब्रवीत्क्रुद्धो द्रोणपुत्राय मां वह ।
स ययौ घोररूपेण सुपताकेन भास्वता ॥ ७.१५७.१५५ ॥

क्रुद्ध होकर उसने अपने सारथी से कहा, 'मुझे द्रोण-पुत्र के पास ले चलो।' वह भयानक रूप वाले, सुंदर ध्वजा से दीप्त रथ पर चल पड़ा।

7.157.156

द्वैरथं द्रोणपुत्रेण पुनरप्यरिसूदनः ।
स विनद्य महानादं सिंहवद्भीमविक्रमः ॥ ७.१५७.१५६ ॥

द्रोण-पुत्र के साथ फिर से द्वंद्व युद्ध के लिए शत्रुओं का संहारक वह, सिंह के समान महान गर्जना करके, भयंकर पराक्रमी (आगे बढ़ा)।

7.157.157

चिक्षेपाविद्ध्य सङ्ग्रामे द्रोणपुत्राय राक्षसः ।
अष्टघण्टां महाघोरामशनिं देवनिर्मिताम् ॥ ७.१५७.१५७ ॥

राक्षस ने युद्ध में घुमाकर द्रोणपुत्र पर वह आठ घंटियों वाली अत्यन्त भयानक, देवताओं द्वारा निर्मित वज्र-जैसी शक्ति फेंकी।

7.157.158

तामवप्लुत्य जग्राह द्रौणिर्न्यस्य रथे धनुः ।
चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवप्लुप्लुवे ॥ ७.१५७.१५८ ॥

द्रोणपुत्र ने रथ पर धनुष रखकर कूदकर उसे पकड़ लिया और उसी को उस पर फेंक दिया; तब वह रथ से कूद पड़ा।

7.157.159

साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा ।
विवेश वसुधां भित्त्वा साऽशनिर्भृशदारुणा ॥ ७.१५७.१५९ ॥

घोड़ों, सारथि और ध्वजा सहित रथ को भस्म करके उस अत्यन्त तेजस्वी, अति भयानक वज्र ने धरती को फोड़कर उसमें प्रवेश कर लिया।

7.157.160

द्रौणेस्तत्कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्यपूजयन् ।
यदप्लुत्य जग्राह घोरां शङ्करनिर्मिताम् ॥ ७.१५७.१६० ॥

द्रोणपुत्र का वह कर्म देखकर सभी प्राणियों ने उसकी प्रशंसा की, कि उसने कूदकर उस भयानक, शंकर द्वारा निर्मित अस्त्र को पकड़ लिया।

7.157.161

धृष्टद्युम्नरथं गत्वा भैमसेनिस्ततो नृप ।
धनुर्घोरं समादाय महदिन्द्रायुधोपमम्।
मुमोच निशितान्बाणान्पुनर्द्रौणेर्महोरसि ॥ ७.१५७.१६१ ॥

हे राजन्, तब भीमसेन का पुत्र धृष्टद्युम्न के रथ के पास जाकर इन्द्रधनुष के समान विशाल, भयानक धनुष लेकर द्रोणपुत्र की विशाल छाती पर फिर से तीखे बाण छोड़े।

7.157.162

धृष्टद्युम्नस्त्वसम्भ्रान्तो मुमोचाशीविषोपमान् ।
सुवर्णपुङ्खान्विशिखान्द्रोणपुत्रस्य वक्षसि ॥ ७.१५७.१६२ ॥

परंतु धृष्टद्युम्न ने बिना घबराए विषैले सर्पों के समान, सोने के पंखों वाले बाण द्रोणपुत्र की छाती पर छोड़े।

7.157.163

ततो मुमोच नाराचान्द्रौणिस्तांश्च सहस्रशः ।
तावप्यग्निशिखप्रख्यैर्जुघ्नतुस्तस्य मार्गणान् ॥ ७.१५७.१६३ ॥

तब द्रोणपुत्र ने हज़ारों नाराच छोड़े, और उन दोनों ने भी अग्निशिखा के समान बाणों से उसके बाणों पर प्रहार किया।

7.157.164

अतितीव्रं महद्युद्धं तयोः पुरुषसिंहयोः ।
योधानं प्रीतिजननं द्रौणेश्च भरतर्षभ ॥ ७.१५७.१६४ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, उन दोनों पुरुषसिंहों का अत्यंत तीव्र और महान युद्ध हुआ, जो योद्धाओं को आनंद देने वाला था, द्रोणपुत्र का भी।

7.157.165

ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतैस्त्रिभिः ।
षड्भिर्वाजिसहस्रैश्च भीमस्तं देशमागमत् ॥ ७.१५७.१६५ ॥

तब भीम हज़ार रथों, तीन सौ हाथियों और छः हज़ार घोड़ों के साथ उस स्थान पर आए।

7.157.166

ततो भीमात्मजं रक्षो धृष्टद्युम्नं च सानुगम् ।
अयोधयत धर्मात्मा द्रौणिरक्लिष्टविक्रमः ॥ ७.१५७.१६६ ॥

तब धर्मात्मा और अनायास पराक्रमी द्रोणपुत्र ने भीमपुत्र राक्षस और अनुचरों सहित धृष्टद्युम्न से युद्ध किया।

7.157.167

तत्राद्भुततमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम् ।
अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत ॥ ७.१५७.१६७ ॥

वहाँ द्रोणपुत्र ने अत्यंत अद्भुत पराक्रम दिखाया, जिसे हे भारत, सब प्राणियों में कोई और नहीं कर सकता था।

7.157.168

निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूतरथद्विपाम् ।
अक्षौहिणीं राक्षसानां शितैर्बाणैरशातयत् ॥ ७.१५७.१६८ ॥

पलक झपकते ही उसने घोड़ों, सारथियों, रथों और हाथियों सहित राक्षसों की एक अक्षौहिणी सेना को तीखे बाणों से गिरा दिया।

7.157.169

मिषतो भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य च ।
यमयोर्धर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च ॥ ७.१५७.१६९ ॥

भीमसेन, हिडिम्बा-पुत्र घटोत्कच, पार्षत धृष्टद्युम्न, दोनों यमज भाइयों, धर्मपुत्र युधिष्ठिर, विजय और अच्युत के देखते-देखते।

7.157.170

प्रगाढमञ्जोगतिभिर्नाराचैरभिताडिताः ।
निपेतुर्द्विरदा भूमौ सशृङ्गा इव पर्वताः ॥ ७.१५७.१७० ॥

गहरे धँसे, सीधे उड़ने वाले नाराच बाणों से बुरी तरह प्रहार खाकर हाथी पृथ्वी पर इस तरह गिर पड़े जैसे शिखरों सहित पर्वत।

7.157.171

निकृत्तैर्हस्तिहस्तैश्च विचलद्भिरितस्ततः ।
रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिरिवोरगैः ॥ ७.१५७.१७१ ॥

कटे हुए हाथियों की सूँडों से, इधर-उधर हिलती हुई, पृथ्वी ऐसी शोभित हुई जैसे रेंगते सर्पों से आच्छादित हो।

7.157.172

क्षिप्तैः काञ्चनदण्डैश्च नृपच्छत्रैः क्षितिर्बभौ ।
द्यौरिवोदितचन्द्रार्का ग्रहाकीर्णा युगक्षये ॥ ७.१५७.१७२ ॥

फेंके गए स्वर्ण-दण्डों वाले राजछत्रों से पृथ्वी ऐसी शोभित हुई जैसे युगांत में चंद्र और सूर्य उदित होकर ग्रहों से भरा आकाश चमकता है।

7.157.173

प्रवृद्धध्वजमण्डूकां भेरीविस्तीर्णकच्छपाम् ।
छत्रहंसावलीजुष्टां फेनचामरमालिनीम् ॥ ७.१५७.१७३ ॥

फूले हुए ध्वजों के मेंढकों, फैले भेरी-कच्छपों, छत्र-हंसों की पंक्तियों और फेनरूपी चामर-मालाओं से युक्त।

7.157.174

कङ्कगृघ्रमहाग्राहां नैकायुधझषाकुलाम् ।
विस्तीर्णगजपाषाणां हताश्वमकराकुलाम् ॥ ७.१५७.१७४ ॥

कंक और गृध्र रूपी महामगरों से, अनेक आयुधरूपी मछलियों से, फैले हाथीरूपी पत्थरों से और मारे गए अश्वरूपी मकरों से भरी।

7.157.175

रथक्षिप्तमहावप्रां पताकारुचिरद्रुमाम् ।
शरमीनां महारौद्रां प्रासशक्त्यृष्टिडुण्डुभाम् ॥ ७.१५७.१७५ ॥

रथों से फेंके गए विशाल तटबंधों वाली, ध्वजाओं से सुंदर वृक्षों वाली, बाणरूपी मछलियों से भरी, अत्यंत भयानक, भालों, शक्तियों, तलवारों और डुंडुभ सर्पों वाली (नदी)।

7.157.176

मज्जामांसमहापङ्कां कबन्धावर्जितोडुपाम् ।
केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम् ॥ ७.१५७.१७६ ॥

मज्जा और मांस के महान कीचड़ वाली, धड़-रूपी नावों को बहाती हुई, केशरूपी शैवाल और काई वाली, डरपोकों में मूर्छा लाने वाली (नदी)।

7.157.177

नागेन्द्रहययोधानां शरीरव्ययसम्भवाम् ।
शोणितौघमहाघोरां द्रौणिः प्रावर्तयन्नदीम् ॥ ७.१५७.१७७ ॥

श्रेष्ठ हाथियों, घोड़ों और योद्धाओं के शरीरों के नष्ट होने से उत्पन्न, रक्त के महाप्रवाह से अत्यंत भयानक उस नदी को द्रौणि ने बहा दिया।

7.157.178

योधार्तरवनिर्घोषां क्षतजोर्मिसमाकुलाम् ।
प्रयान्तीं सुमहाघोरां यमराष्ट्रमहोदधिम् ॥ ७.१५७.१७८ ॥

योद्धाओं के आर्त स्वरों के घोष से गूँजती, रक्त की लहरों से भरी, यमराज के राज्य रूपी महासागर की ओर जाती हुई, अत्यंत भयानक (नदी)।

7.157.179

निहत्य राक्षसान्बाणैर्द्रौणिर्हैडिम्बिमार्दयत् ।
पुनरप्यतिसङ्क्रुद्धः सवृकोदरपार्षतान् ॥ ७.१५७.१७९ ॥

बाणों से राक्षसों को मारकर द्रौणि ने हैडिम्बि (घटोत्कच) को पीड़ित किया, और फिर अत्यंत क्रोधित होकर वृकोदर (भीम) और पार्षत (धृष्टद्युम्न) को भी (पीड़ित किया)।

7.157.180

स नाराचगणैः पार्थान्द्रौणिर्विद्धा महाबलः ।
जघान सुरथं नाम द्रुपदस्य सुतं विभुः ॥ ७.१५७.१८० ॥

उस महाबली द्रौणि ने नाराचों के समूहों से पार्थों को बींधकर, द्रुपद के पुत्र सुरथ नामक (योद्धा) को मार डाला।

7.157.181

पुनः शत्रुञ्जयं नाम द्रुपदस्यात्मजं रणे ।
बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजघ्निवान् ॥ ७.१५७.१८१ ॥

फिर रणभूमि में द्रुपद के पुत्र शत्रुञ्जय नामक, तथा बलानीक, जयानीक और जयाश्व को भी उसने मार गिराया।

7.157.182

श्रुताह्वयं च राजानं द्रौणिर्निन्ये यमक्षयम् ।
त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुपुङ्खैर्हेममालिनम् ॥ ७.१५७.१८२ ॥

और द्रौणि ने राजा श्रुताह्वय को भी यमलोक भेज दिया। स्वर्णमाला धारण किए हुए उसको तीन और अन्य तीखे, सुन्दर पंखों वाले बाणों से।

7.157.183

जघान स पृषध्रं च चन्द्रसेनं च मारिष ।
कुन्तिभोजसुतांश्चासौ दशभिर्दश जघ्निवान् ॥ ७.१५७.१८३ ॥

उसने पृषध्र और चन्द्रसेन को भी मारा, हे मारिष। और कुन्तिभोज के पुत्रों को उसने दस-दस बाणों से दस को मार गिराया।

7.157.184

अस्वत्थामा सुसङ्क्रुद्धः सन्धायोग्रमजिह्मगम् ।
मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम्।
यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम् ॥ ७.१५७.१८४ ॥

अश्वत्थामा अत्यन्त क्रुद्ध होकर उग्र, सीधे जाने वाला उत्तम बाण चढ़ाकर, कान तक खींचे धनुष से, यमदण्ड के समान भयानक उस बाण को घटोत्कच पर शीघ्र लक्ष्य करके छोड़ दिया।

7.157.185

स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरः ।
विवेश वसुधां शीघ्रं सपुङ्खः पृथिवीपते ॥ ७.१५७.१८५ ॥

वह महाबाण उस राक्षस का हृदय बेधकर, हे पृथ्वीपति, पंख सहित शीघ्र ही धरती में समा गया।

7.157.186

तं हतं पतितं ज्ञात्वा धृष्टद्युम्नो महारथः ।
द्रौणेः सकाशाद्राजेन्द्र व्यपनिन्ये रथोत्तमम् ॥ ७.१५७.१८६ ॥

उसे मारा गया और गिरा हुआ जानकर महारथी धृष्टद्युम्न ने, हे राजेन्द्र, द्रौणि के सामने से उत्तम रथ को हटा दिया।

7.157.187

ततः पराङ्मुखनृपं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृप ।
पराजित्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो ननाद ह।
पूजितः सर्वभूतेषु तव पुत्रैश्च भारत ॥ ७.१५७.१८७ ॥

तब राजा युधिष्ठिर की पराजित सेना, जिसका मुख मुड़ गया था, हे राजन्, रण में पराजित करके वीर द्रोणपुत्र ने गर्जना की। हे भारत, सभी प्राणियों ने और आपके पुत्रों ने उसका सम्मान किया।

7.157.188

अथ शरशतभिन्नकृत्तदेहै… ।
र्हतपतितैः क्षणदाचरैः समन्तात्।
निधनमुपगतैर्मही कृताऽभू… ।
द्गिरिशिखरैरिव दुर्गमाऽतिरौद्रा ॥ ७.१५७.१८८ ॥

तब सैकड़ों बाणों से छिदे और कटे शरीरों से, प्रहार से गिरे और मरे हुए रात्रिचरों द्वारा चारों ओर से… पृथ्वी ऐसी हो गई… पर्वत-शिखरों के समान दुर्गम और अत्यंत भयानक।

7.157.189

तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसङ्घा ।
नागाः सुपर्णाः पितरो वयांसि।
रक्षोगणा भूतगणाश्च द्रौणि… ।
मपूजयन्नप्सरसः सुराश्च ॥ ७.१५७.१८९ ॥

उसे सिद्ध, गन्धर्व, पिशाचों के समूह, नाग, सुपर्ण, पितर, पक्षी, राक्षसगण और भूतगण… द्रौणि को… अप्सराओं और देवताओं ने सम्मानित किया।