Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.158

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.158.1

द्रुपदस्यात्मजान्दृष्ट्वा कुन्तिभोजसुतांस्तथा ।
द्रोणपुत्रेण निहतान्राक्षसांश्च सहस्रशः ॥ ७.१५८.१ ॥

द्रुपद के पुत्रों को और कुन्तिभोज के पुत्रों को भी देखकर, तथा द्रोण के पुत्र द्वारा हज़ारों राक्षसों को मारा गया देखकर।

7.158.2

युधिष्ठिरो भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
युयुधानश्च संयत्ता युद्धायैव मनो दधुः ॥ ७.१५८.२ ॥

युधिष्ठिर, भीमसेन, धृष्टद्युम्न और पृषत के पुत्र, तथा युयुधान, सब तैयार होकर युद्ध में ही अपना मन लगा बैठे।

7.158.3

सोमदत्तः पुनः क्रुद्धो दृष्ट्वा सात्यकिमाहवे ।
महता शरवर्षेण च्छादयामास भारत ॥ ७.१५८.३ ॥

सोमदत्त फिर क्रोधित होकर युद्ध में सात्यकि को देखकर, हे भारत, बड़ी बाणवर्षा से उन्हें ढक दिया।

7.158.4

ततः समभवद्युद्धमतीव भयवर्धनम् ।
त्वदीयानां परेषां च घोरं विजयकाङ्क्षिणाम् ॥ ७.१५८.४ ॥

तब युद्ध छिड़ गया, जो अत्यन्त भयवर्धक था, आपके पक्ष और शत्रुओं के बीच, विजय की इच्छा रखने वालों का घोर युद्ध।

7.158.5

तं दृष्ट्वा समुपायान्तं रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमो विव्याध सायकैः ॥ ७.१५८.५ ॥

उसे आते हुए देखकर भीम ने सात्वत-वंशज की रक्षा के लिए स्वर्णपंखी, शिला पर तेज़ किए हुए दस बाणों से उसे बींध डाला।

7.158.6

सोमदत्तोऽपि तं वीरं शतेन प्रत्यविध्यत ।
सात्वतस्त्वभिसंक्रुद्धः पुत्राधिभिरभिप्लुतम् ॥ ७.१५८.६ ॥

सोमदत्त ने भी उस वीर को सौ बाणों से बींध दिया; किन्तु सात्वत-वंशज सात्यकि अत्यन्त क्रुद्ध होकर, पुत्र के समान पीड़ित, उस पर आक्रमण करते हुए।

7.158.7

वृद्धं वृद्धगुणैर्युक्तं ययातिमिव नाहुषम् ।
विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः शरैर्वज्रनिपातनैः।
शक्त्या चैनं विनिर्भिद्य पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥ ७.१५८.७ ॥

वृद्ध गुणों से युक्त ययाति नहुष-पुत्र के समान उस वृद्ध (सोमदत्त) को उसने वज्र-सदृश गिरने वाले दस तीखे बाणों से बींध दिया; और शक्ति से उसे भेदकर फिर सात (बाणों) से बींध दिया।

7.158.8

ततस्तु सात्यकेरर्थे भीमसेनो नवं दृढम् ।
मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य मूर्धनि ॥ ७.१५८.८ ॥

तब सात्यकि के लिए भीमसेन ने नया, दृढ़ और भयंकर परिघ सोमदत्त के सिर पर फेंका।

7.158.9

सात्वतोऽप्यग्निसङ्काशं मुमोच शरमुत्तमम् ।
सोमदत्तोरसि क्रुद्धः सुपत्रं निशितं युधि ॥ ७.१५८.९ ॥

सात्वत (सात्यकि) ने भी क्रोधित होकर अग्नि के समान तेजस्वी, सुंदर पंखों वाला, तीखा उत्तम बाण युद्ध में सोमदत्त की छाती पर छोड़ा।

7.158.10

युगपत्पेततुर्वीर घोरौ परिघमार्गणौ ।
शरीरे सोमदत्तस्य स पपात महारथः ॥ ७.१५८.१० ॥

हे वीर, दोनों भयंकर, परिघ और बाण, एक साथ गिरे; और वह महारथी सोमदत्त के शरीर पर गिरकर गिर पड़ा।

7.158.11

व्यामोहिते तुनये बाह्लीकस्तमुपाद्रवत् ।
विसृजञ्छरवर्षाणि कालवर्षीव तोयदः ॥ ७.१५८.११ ॥

पर जब वह (सोमदत्त) मोहित हो गया, तब बाह्लीक उस पर टूट पड़ा, बाणों की वर्षा करते हुए, जैसे वर्षाकाल का मेघ।

7.158.12

भीमोऽथ सात्वतस्यार्थे बाह्लीकं नवभिः शरैः ।
प्रातिपेयं महात्मानं विव्याध रणमूर्धनि ॥ ७.१५८.१२ ॥

तब सात्वत (सात्यकि) के लिए भीम ने रणभूमि के अग्रभाग में महात्मा प्रातिपेय बाह्लीक को नौ बाणों से बींध दिया।

7.158.13

प्रातिपेयस्तु सङ्क्रुद्धः शक्तिं भीमस्य वक्षसि ।
निचखान महाबाहुः पुरन्दर इवाशनिम् ॥ ७.१५८.१३ ॥

प्रातिपेय तो अत्यन्त क्रुद्ध होकर भीम की छाती में शक्ति गाड़ दी, जैसे पुरन्दर इन्द्र वज्र चलाते हैं, वह महाबाहु ऐसा ही था।

7.158.14

स तथाऽभिहतो भीमश्चकम्पे च मुमोह च ।
प्राप्य चेतश्च बलवान्गदामस्मै ससर्ज ह ॥ ७.१५८.१४ ॥

उस प्रहार से आहत भीम काँप उठे और मूर्छित हो गए; फिर होश पाकर उस बलवान ने उस पर गदा चलाई।

7.158.15

सा पाण्डवेन प्रहिता बाह्लीकस्य शिरोऽहरत् ।
स पपात हतः पृथ्व्यां वज्राहत इवाद्रिराट् ॥ ७.१५८.१५ ॥

पाण्डुपुत्र द्वारा फेंकी गई वह गदा बाह्लीक का सिर उड़ा ले गई; वह वज्र से मारे गए पर्वतराज की तरह धरती पर गिर पड़ा।

7.158.16

तस्मिन्विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभ ।
पुत्रास्तेऽभ्यर्दयन्भीमं दश दाशरथेः समाः ॥ ७.१५८.१६ ॥

हे पुरुषश्रेष्ठ! उस वीर बाह्लीक के मारे जाने पर आपके दस पुत्र भीम पर टूट पड़े, जो दशरथ-पुत्र के समान थे।

7.158.17

नागदत्तो दृढरथो महाबाहुरयोभुजः ।
दृढः सुहस्तो विरजाः प्रमाथ्युग्रोऽनुयाय्यपि ॥ ७.१५८.१७ ॥

नागदत्त, दृढ़रथ, महाबाहु अयोभुज, दृढ़, सुहस्त, विरजा, प्रमाथी, उग्र और अनुयायी भी।

7.158.18

तान्दृष्ट्वा चुक्रुधे भीमो जगृहे भारसाधनान् ।
एकमेकं समुद्दिश्य पातयामास मर्मसु ॥ ७.१५८.१८ ॥

उन्हें देखकर भीम क्रुद्ध हो उठे; उन्होंने भारी अस्त्र उठाए और एक-एक को लक्ष्य करके मर्मस्थानों पर गिरा दिया।

7.158.19

ते विद्धा व्यसवः पेतुः स्यन्दनेभ्यो हतौजसः ।
चण्डवातप्रभग्नास्तु पर्वताग्रान्महीरुहाः ॥ ७.१५८.१९ ॥

उन पर बाण लगे और वे निष्प्राण होकर रथों से गिर पड़े, जैसे प्रचण्ड वायु से टूटे हुए वृक्ष पर्वत-शिखरों से गिरते हैं।

7.158.20

नाराचैर्दशभिर्भीमस्तान्निहत्य तवात्मजान् ।
कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनमवाकिरत् ॥ ७.१५८.२० ॥

भीम ने दस नाराचों से आपके उन पुत्रों को मारकर कर्ण के प्रिय पुत्र वृषसेन को बाणों से ढक दिया।

7.158.21

ततो वृकरथो नाम भ्राता कर्णस्य विश्रुतः ।
जघान भीमं नाराचैस्तमप्यभ्यद्रवद्बली ॥ ७.१५८.२१ ॥

तब कर्ण का प्रसिद्ध भाई वृकरथ नाम का वीर नाराचों से भीम पर प्रहार करने लगा और बलपूर्वक उस पर टूट पड़ा।

7.158.22

ततः सप्तरथान्वीरः श्यालानां तव भारत ।
निहत्य भीमो नाराचैः शतचन्द्रमपोथयत् ॥ ७.१५८.२२ ॥

फिर हे भरतवंशी, वीर भीम ने आपके साले सात रथियों को नाराचों से मारकर शतचन्द्र को कुचल डाला।

7.158.23

अमर्षयन्तो निहतं शतचन्द्रं महारथम् ।
शकुनेर्भ्रातरो वीरा गवाक्षः शरभो विभुः ॥ ७.१५८.२३ ॥

महारथी शतचन्द्र के मारे जाने से क्रोधित होकर शकुनि के वीर भाई गवाक्ष, शरभ और शक्तिशाली विभु आगे बढ़े।

7.158.24

सुभगो भानुदत्तश्च शूराः पञ्च महारथाः ।
अभिद्रुत्य शरैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनमताडयन् ॥ ७.१५८.२४ ॥

सुभग और भानुदत्त तथा पाँच शूर महारथियों ने दौड़कर तीखे बाणों से भीमसेन पर प्रहार किया।

7.158.25

स ताड्यमानो नाराचैर्वृष्टिवेगैरिवाचलः ।
जघान पञ्चभिर्बाणैः पञ्चैवातिरथान्बली ॥ ७.१५८.२५ ॥

वर्षा के वेग से आहत पर्वत के समान वह नाराचों से पीड़ित होकर भी बलवान ने पाँच बाणों से पाँच ही अतिरथियों को मार गिराया।

7.158.26

तान्दृष्ट्वा निहतान्वीरान्विचेलुर्नृपसत्तमाः ॥ ७.१५८.२६ ॥

उन वीरों को मारा गया देखकर श्रेष्ठ राजा विचलित हो उठे।

7.158.27

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तवानीकमशातयत् ।
मिषतः कुम्भयोनेस्तु पुत्राणां तव चानघ ॥ ७.१५८.२७ ॥

तब क्रोधित युधिष्ठिर ने आपकी सेना को नष्ट कर दिया, द्रोण के देखते हुए और हे निष्पाप, आपके पुत्रों के सामने ही।

7.158.28

अम्बष्ठान्मालवाञ्छूरांस्त्रिगर्तान्सशिबीनपि ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्रुद्धो युद्धे युधिष्ठिरः ॥ ७.१५८.२८ ॥

क्रोधित युधिष्ठिर ने युद्ध में अम्बष्ठों, मालवों, शूरों, त्रिगर्तों और शिबियों को भी मृत्युलोक भेज दिया।

7.158.29

अभीषाहाञ्छूरसेनान्बाह्लीकान्सवसातिकान् ।
निहत्य पृथिवीं राजा चक्रे शोणितकर्दमाम् ॥ ७.१५८.२९ ॥

अभीषाहों, शूरसेनों, बाह्लीकों और वसातियों को मारकर राजा ने पृथ्वी को रक्त के कीचड़ से भर दिया।

7.158.30

यौधेयान्मालवान्राजन्मद्रकाणां गणान्युधि ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय शूरान्बाणैर्युधिष्ठिरः ॥ ७.१५८.३० ॥

हे राजन्, युद्ध में युधिष्ठिर ने बाणों से यौधेयों, मालवों और मद्रकों के दलों के शूरों को मृत्युलोक भेज दिया।

7.158.31

हताहरत गृह्णीत विध्यत व्यवकृन्तत ।
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युधिष्ठिररथं प्रति ॥ ७.१५८.३१ ॥

मारो, पकड़ो, ले आओ, बींधो, काट डालो — इस प्रकार युधिष्ठिर के रथ की ओर भयंकर कोलाहल उठा।

7.158.32

सैन्यानि द्रावयन्तं तं द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम् ।
चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाकिरत् ॥ ७.१५८.३२ ॥

सेनाओं को तितर-बितर करते हुए युधिष्ठिर को देखकर द्रोण ने, आपके पुत्र से प्रेरित होकर, बाणों की वर्षा से उन्हें ढक दिया।

7.158.33

द्रोणस्तु परमक्रुद्धो वायव्यास्त्रेण पार्थिवम् ।
विव्याध सोऽपि तद्दिव्यमस्त्रमस्त्रेण जघ्निवान् ॥ ७.१५८.३३ ॥

परम क्रुद्ध द्रोण ने वायव्यास्त्र से राजा को बींध दिया; और उसने भी उस दिव्य अस्त्र को दूसरे अस्त्र से निष्फल कर दिया।

7.158.34

तस्मिन्विनिहते चास्त्रे भारद्वाजो युधिष्ठिरे ।
वारुणं याम्यमाग्नेयं त्वाष्ट्रं सावित्रमेव च।
चिक्षेप परमक्रुद्धो जिघांसुः पाण्डुनन्दनम् ॥ ७.१५८.३४ ॥

उस अस्त्र के नष्ट हो जाने पर भारद्वाज (द्रोण) ने युधिष्ठिर के विरुद्ध वरुणास्त्र, यमास्त्र, आग्नेयास्त्र, त्वष्टृ-अस्त्र और सावित्र-अस्त्र भी चलाए; परम क्रुद्ध होकर वे पाण्डु के पुत्र को मारने की इच्छा से छोड़ते रहे।

7.158.35

क्षिप्तानि क्षिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मजः ।
जघानास्त्रैर्महाबाहुः कुम्भयोनेरवित्रसन् ॥ ७.१५८.३५ ॥

धर्मपुत्र ने, जो महाबाहु थे, निर्भय होकर, कुम्भयोनि (द्रोण) के फेंके और फेंके जा रहे उन अस्त्रों को अपने अस्त्रों से नष्ट कर दिया।

7.158.36

सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिज्ञां कुम्भसम्भवः ॥ ७.१५८.३६ ॥

परन्तु कुम्भसम्भव (द्रोण) अपनी प्रतिज्ञा को सत्य करने की इच्छा रखते हुए (आगे बढ़े)।

7.158.37

प्रादुश्चक्रेऽस्त्रमैन्द्रं वै प्राजापत्यं च भारत ।
जिघांसुर्धर्मतनयं तव पुत्रहिते रतः ॥ ७.१५८.३७ ॥

हे भारत, उसने इन्द्र का और प्रजापति का अस्त्र प्रकट किया। धर्म के पुत्र को मारने की इच्छा से, तुम्हारे पुत्रों के हित में लगे हुए (द्रोण ने)।

7.158.38

पतिः कुरूणां गजसिंहगामी ।
विशालवक्षाः पृथुलोहिताक्षः।
प्रादुश्चकारास्त्रमहीनतेजा ।
माहेन्द्रमस्त्रं स जघान तेन ॥ ७.१५८.३८ ॥

कुरुओं का स्वामी, सिंह और हाथी के समान चाल वाला, विशाल छाती वाला, बड़े लाल नेत्रों वाला, अक्षय तेज वाला (द्रोण) ने माहेन्द्र अस्त्र प्रकट किया और उसी से (शत्रुओं को) मार गिराया।

7.158.39

विहन्यमानेष्वस्त्रेषु द्रोणः क्रोधसमन्वितः ।
युधिष्ठिरवधं प्रेप्सुर्ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् ॥ ७.१५८.३९ ॥

जब अस्त्र नष्ट किए जा रहे थे, तब क्रोध से भरे द्रोण ने युधिष्ठिर के वध की इच्छा से ब्रह्मास्त्र छोड़ा।

7.158.40

ततो नाज्ञासिषं किञ्चिद्धोरेण तमसाऽऽवृते ।
सर्वभूतानि च परं त्रासं जग्मुर्महीपते ॥ ७.१५८.४० ॥

तब मैं भयंकर अंधकार से ढक जाने पर कुछ भी नहीं देख सका। हे महीपति, सभी प्राणी अत्यधिक भय को प्राप्त हो गए।

7.158.41

ब्रह्मास्त्रमुद्यतं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ॥ ७.१५८.४१ ॥

ब्रह्मास्त्र को उठा हुआ देखकर कुन्ती-पुत्र युधिष्ठिर ने, हे राजेन्द्र, ब्रह्मास्त्र से ही उस अस्त्र को रोक दिया।

7.158.42

ततः सैनिकमुख्यास्ते प्रशशंसुर्नरर्षभौ ।
द्रोणपार्थौ महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ ॥ ७.१५८.४२ ॥

तब उन प्रमुख सैनिकों ने उन दोनों नरश्रेष्ठों की प्रशंसा की — द्रोण और पार्थ (अर्जुन), महान धनुर्धर, सभी युद्धों में निपुण।

7.158.43

ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् ।
व्यधमत्क्रोधताम्राक्षो वायव्यास्त्रेण भारत ॥ ७.१५८.४३ ॥

तब क्रोध से लाल नेत्रों वाले द्रोण ने कौन्तेय (अर्जुन) को छोड़कर द्रुपद की सेना को वायव्य अस्त्र से तितर-बितर कर दिया, हे भारत।

7.158.44

ते हन्यमाना द्रोणेन पाञ्चालाः प्राद्रवन्भयात् ।
पश्यतो भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मनः ॥ ७.१५८.४४ ॥

द्रोण से मारे जाते हुए पाञ्चाल भय से भाग गए, भीमसेन और महात्मा पार्थ (अर्जुन) के देखते-देखते।

7.158.45

ततः किरीटी भीमश्च सहसा सन्न्यवर्तताम् ।
महद्ध्यां रथवंशाभ्यां परिगृह्य बलं तदा ॥ ७.१५८.४५ ॥

तब किरीटी (अर्जुन) और भीम अचानक लौटे, दो बड़ी रथ-पंक्तियों के साथ उस सेना को घेरते हुए।

7.158.46

बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदरः ।
भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्यामभ्यवर्षताम् ॥ ७.१५८.४६ ॥

बीभत्सु (अर्जुन) ने दाहिने पार्श्व से और वृकोदर (भीम) ने बाएँ पार्श्व से भारद्वाज (द्रोण) पर बाणों की दो महान धाराओं से वर्षा की।

7.158.47

केकयाः सृञ्जयाश्चैव पाञ्चालाश्च महौजसः ।
अन्वगच्छन्महाराज मात्स्याश्च सह सात्वतैः ॥ ७.१५८.४७ ॥

हे महाराज, केकय, सृञ्जय और महाबली पाञ्चाल, तथा मत्स्य और सात्वतों के साथ, (सेना के) पीछे-पीछे चले।

7.158.48

ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना ।
तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत ॥ ७.१५८.४८ ॥

तब किरीटी (अर्जुन) द्वारा मारी जाती हुई वह भारती सेना अंधकार और निद्रा से भी फिर से छिन्न-भिन्न हो गई।

7.158.49

द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च ।
नाशक्यन्त महाराज योधा वारयितुं तदा ॥ ७.१५८.४९ ॥

हे महाराज, उस समय द्रोण और आपके पुत्र स्वयं योद्धाओं को रोक रहे थे, फिर भी वे योद्धा रोके नहीं जा सके।