महाभारत · अध्याय 7.168
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.168.1
सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्तुं विशाम्पते ।
कर्णो वैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत ॥ ७.१६८.१ ॥
हे प्रजापति, सहदेव को द्रोण तक पहुँचने की इच्छा से आते देखकर वैकर्तन कर्ण ने युद्ध में उन्हें रोक दिया, हे भारत।
7.168.2
सहदेवस्तु राधेयं विद्ध्वा नवभिराशुगैः ।
पुनर्विव्याध दशभिर्विशिखैर्नतपर्वभिः ॥ ७.१६८.२ ॥
परन्तु सहदेव ने राधापुत्र कर्ण को नौ तेज़ बाणों से बींधकर फिर दस झुकी गाँठ वाले बाणों से उसे घायल किया।
7.168.3
तं कर्णः प्रतिविव्याध शतेन नतपर्वणाम् ।
सज्यं चास्य धनुः शीघ्रं चिच्छेद लघुहस्तवत् ॥ ७.१६८.३ ॥
कर्ण ने उसे झुकी गाँठों वाले सौ बाणों से पलटकर मारा और फुर्तीले हाथों से शीघ्र ही उसका धनुष, प्रत्यंचा सहित, काट डाला।
7.168.4
ततोऽन्यद्धनुरादाय माद्रीपुत्रः प्रतापवान ।
कर्णं विव्याध विंशत्या तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१६८.४ ॥
फिर दूसरा धनुष लेकर प्रतापी माद्री-पुत्र ने कर्ण को बीस बाणों से बींधा, और वह मानो अद्भुत-सा हो गया।
7.168.5
तस्य कर्णो हयान्हत्वा शरैः सन्नतपर्वभिः ।
सारथिं चास्य भल्लेन द्रुतं निन्ये यमक्षयम् ॥ ७.१६८.५ ॥
कर्ण ने झुकी गाँठों वाले बाणों से उसके घोड़ों को मार डाला, और एक भल्ल बाण से उसके सारथी को शीघ्र यमलोक पहुँचा दिया।
7.168.6
विरथः सहदेवस्तु खङ्गं चर्म समाददे ।
तदप्यस्य शरैः कर्णो व्यधमत्प्रहसन्निव ॥ ७.१६८.६ ॥
रथहीन सहदेव ने तलवार और ढाल उठा ली; कर्ण ने मानो हँसते हुए उसके बाणों से वह भी टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
7.168.7
अथ गुर्वीं महाघोरां हेमचित्रां महागदाम् ।
प्रेषयामास सङ्क्रुद्धो वैकर्तनरथं प्रति ॥ ७.१६८.७ ॥
तब क्रोध से भरकर उसने भारी, अत्यंत भयानक, स्वर्ण से सजी हुई महागदा को वैकर्तन (कर्ण) के रथ की ओर फेंका।
7.168.8
तामापतन्तीं सहसा सहदेवप्रचोदिताम् ।
व्यष्टम्भयच्छरैः कर्णो भूमौ चैनामपातयत् ॥ ७.१६८.८ ॥
सहदेव द्वारा फेंकी गई उस गदा को, जो सहसा उसकी ओर आ रही थी, कर्ण ने बाणों से रोक दिया और उसे भूमि पर गिरा दिया।
7.168.9
गदां विनिहतां दृष्ट्वा सहदेवस्त्वरान्वितः ।
शक्तिं चिक्षेप कर्णाय तामप्यस्याच्छिनच्छरैः ॥ ७.१६८.९ ॥
गदा को गिरा हुआ देखकर सहदेव ने शीघ्रता से कर्ण पर शक्ति फेंकी, किंतु कर्ण ने बाणों से उसे भी काट डाला।
7.168.10
ससम्भ्रमं ततस्तूर्णमवप्लुत्य रथोत्तमात् ।
सहदेवो महाराज दृष्ट्वा कर्णं व्यवस्थितम् ॥ ७.१६८.१० ॥
हे महाराज! तब सहदेव घबराहट के साथ शीघ्र ही उत्तम रथ से कूद पड़ा, और कर्ण को अडिग खड़ा देखा।
7.168.11
रथचक्रं प्रगृह्याजौ मुमोचाधिरथं प्रति ।
तदापतद्वै सहसा कालचक्रमिवोद्यतम्।
शरैरनेकसाहस्रैराच्छिनत्सूतनन्दनः ॥ ७.१६८.११ ॥
युद्ध में रथ का पहिया उठाकर उसने अधिरथ (कर्ण) की ओर फेंका। वह सहसा कालचक्र के समान उठा हुआ आ गिरा; किंतु सूतपुत्र ने हजारों बाणों से उसे टुकड़े-टुकड़े कर दिया।
7.168.12
तस्मिंस्तु निहते चक्रे सूतजेन महात्मना ।
ईषादण्डकयोक्रांश्च युगानि विविधानि च ॥ ७.१६८.१२ ॥
उस पहिये के नष्ट हो जाने पर उस महात्मा सूतपुत्र ने ईषा और दण्ड, जुए और विविध प्रकार के जोतों को भी काट डाला।
7.168.13
हस्त्यङ्गानि तथाश्वांश्च मृतांश्च पुरुषान्बहून् ।
चिक्षेप कर्णमुद्दिश्य कर्णस्तान्व्यधमच्छरैः ॥ ७.१६८.१३ ॥
हाथियों के अंग, इसी प्रकार घोड़े और अनेक मृत पुरुष उसने कर्ण की ओर फेंके, परन्तु कर्ण ने उन्हें अपने बाणों से चूर-चूर कर दिया।
7.168.14
स निरायुधमात्मानं ज्ञात्वा माद्रवतीसुतः ।
वार्यमाणस्तु विशिखैः सहदेवो रणं जहौ ॥ ७.१६८.१४ ॥
स्वयं को शस्त्रहीन जानकर माद्री-पुत्र सहदेव बाणों से रोके जाने पर युद्ध छोड़ गए।
7.168.15
तमभिद्रुत्य राधेयो मुहूर्ताद्भरतर्षभ ।
अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं सहदेवं विशाम्पते ॥ ७.१६८.१५ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, राधा-पुत्र कर्ण क्षणभर में उसके पास दौड़कर हँसते हुए सहदेव से, हे प्रजापति, ये वचन बोले।
7.168.16
मा युध्यस्व रणेऽधीर विशिष्टै रथिभिः सह। ॥ ७.१६८.१६ ॥
हे अधीर, युद्ध में श्रेष्ठ रथियों से मत लड़ो।
7.168.17
सदृशैर्युध्य माद्रेय वचो मे मा विशङ्किथाः ।
अथैनं धनुषोग्रेण तुदन्भूयोऽब्रवीद्वचः ॥ ७.१६८.१७ ॥
हे माद्रेय, अपने समान लोगों से युद्ध करो; मेरे वचन पर संदेह मत करो। फिर भयंकर धनुष से उसे छेड़ते हुए उसने पुनः ये वचन कहे।
7.168.18
एषोऽर्जुनो रणे तूर्णं युध्यते कुरुभिः सह ।
तत्र गच्छस्व माद्रेय गृहं वा यदि मन्यसे ॥ ७.१६८.१८ ॥
यह अर्जुन युद्ध में शीघ्र ही कौरवों के साथ लड़ रहा है। हे माद्रेय, यदि तुम्हें ठीक लगे तो वहीं जाओ, या घर लौट जाओ।
7.168.19
एवमुक्त्वा तु तं कर्णो रथेन रथिनां वरः ।
प्रायात्पाञ्चालपाण्डूनां सैन्यानि प्रदहन्निव ॥ ७.१६८.१९ ॥
इस प्रकार उससे कहकर रथियों में श्रेष्ठ कर्ण अपने रथ से पाञ्चालों और पाण्डवों की सेनाओं की ओर इस प्रकार बढ़ा मानो उन्हें जला रहा हो।
7.168.20
वधं प्राप्तं तु माद्रेयं नावधीत्समरेऽरिहा ।
कुन्त्याःस्मृत्वा वचो राजन्सत्यसन्धो महायशाः ॥ ७.१६८.२० ॥
हे राजन्, मृत्यु के निकट पहुँचे माद्री-पुत्र को उस शत्रुहन्ता ने युद्ध में नहीं मारा, क्योंकि कुन्ती के वचन का स्मरण करके सत्यप्रतिज्ञ महायशस्वी कर्ण ने ऐसा किया।
7.168.21
सहदेवस्ततो राजन्विमनाः शरपीडितः ।
कर्णवाक्शरतप्तश्च जीवितान्निरविद्यत ॥ ७.१६८.२१ ॥
हे राजन्, तब सहदेव उदास हो गए, बाणों से पीड़ित होकर और कर्ण के वचनों तथा बाणों से संतप्त होकर वे जीवन से निराश हो गए।
7.168.22
आरुरोह रथं चापि पाञ्चाल्यस्य महात्मनः ।
जनमेजयस्य समरे त्वरायुक्तो महारथः ॥ ७.१६८.२२ ॥
महारथी उसने शीघ्रता से पाञ्चाल्य महात्मा जनमेजय के रथ पर भी चढ़कर युद्ध में उसकी ओर बढ़ा।
7.168.23
विराटं सहसेनं तु द्रोणार्थे द्रुतमागतम् ।
मद्रराजः शरौघेण च्छादयामास धन्विनम् ॥ ७.१६८.२३ ॥
परन्तु द्रोण के लिए शीघ्र आए हुए विराट को सेना सहित मद्रराज ने बाणों की धारा से ढक दिया।
7.168.24
तयोः समभवद्युद्धं समरे दृढधन्विनोः ।
यादृशं ह्यभवद्राजञ्जम्भवासवयोः पुरा ॥ ७.१६८.२४ ॥
हे राजन्, युद्ध में उन दोनों दृढ़ धनुर्धरों का वैसा ही युद्ध हुआ, जैसा प्राचीन काल में जम्भ और वासव (इन्द्र) के बीच हुआ था।
7.168.25
मद्रराजो महाराज विराटं वाहिनीपतिम् ।
आजघ्ने त्वरितस्तूर्णं शतेन नतपर्वणाम् ॥ ७.१६८.२५ ॥
हे महाराज! मद्रराज ने शीघ्रता से सेनापति विराट पर तुरंत सौ झुके हुए गाँठों वाले बाणों से प्रहार किया।
7.168.26
प्रतिविव्याध तं राजन्नवभिर्निशितै शरैः ।
पुनश्चैनं त्रिसप्तत्या भूयश्चैव शतेन तु ॥ ७.१६८.२६ ॥
हे राजन्! उसने नौ तीक्ष्ण बाणों से उसे प्रत्युत्तर में घायल किया, फिर उसे तिहत्तर से और फिर सौ से भी।
7.168.27
तस्य मद्राधिपो हत्वा चतुरो रथवाजिनः ।
सूतं ध्वजं च समरे शराभ्यां सन्न्यपातयत् ॥ ७.१६८.२७ ॥
उसके मद्राधिपति ने युद्ध में उसके चार रथ-घोड़ों को मारकर दो बाणों से सारथी और ध्वजा को गिरा दिया।
7.168.28
हताश्वात्तुं रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
तस्थौ विष्फारयंश्चापं विमुञ्चंश्च शिताञ्छरान् ॥ ७.१६८.२८ ॥
घोड़ों के मारे जाने पर महारथी तुरंत रथ से कूद पड़ा और धनुष को खींचते हुए तीखे बाण छोड़ता हुआ खड़ा रहा।
7.168.29
शतानीकस्ततो दृष्ट्वा भ्रातरं हतवाहनम् ।
रथेनाभ्यपतत्तूर्णं सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ७.१६८.२९ ॥
तब शतानीक ने अपने भाई को वाहन-हीन देखा और सब लोगों के देखते-देखते शीघ्रता से रथ पर उसकी ओर दौड़ पड़ा।
7.168.30
शतानीकमथायान्तं मद्राराजो महामृधे ।
विशिखैर्बहुभिर्विद्ध्वा ततो निन्ये यमक्षयम् ॥ ७.१६८.३० ॥
महासंग्राम में शतानीक को आते देखकर मद्रराज ने अनेक बाणों से उसे बींध डाला और तब उसे यमलोक पहुँचा दिया।
7.168.31
तस्मिंस्तु निहते वीरे विराटो रथसत्तमः ।
आरुरोह रथं तूर्णं तमेव ध्वजमालिनम् ॥ ७.१६८.३१ ॥
उस वीर के मारे जाने पर रथियों में श्रेष्ठ विराट शीघ्र ही उसी ध्वजमाला वाले रथ पर चढ़ गए।
7.168.32
ततो विष्फार्य नयने क्रोधाद्द्विगुणविक्रमः ।
मद्रराजरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः ॥ ७.१६८.३२ ॥
तब क्रोध से नेत्र फाड़कर, दुगुने पराक्रम वाले विराट ने शीघ्र ही मद्रराज के रथ को बाणों से ढक दिया।
7.168.33
ततो मद्राधिपः क्रुद्धः शरेणानतपर्वणा ।
आजघानोरसि दृढं विराटं वाहिनीपतिम् ॥ ७.१६८.३३ ॥
तब क्रुद्ध मद्राधिपति ने एक झुके हुए पर्व वाले बाण से सेनापति विराट की छाती पर दृढ़ता से प्रहार किया।
7.168.34
सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ।
कश्मलं चाविशत्तीव्रं विराटो भरतर्षभ।
सारथिस्तमपोवाह समरे शरविक्षतम् ॥ ७.१६८.३४ ॥
हे महाराज, वह अत्यंत घायल होकर रथ के आधार पर बैठ गया, और तीव्र मूर्छा उसे घेर गई। हे भरतश्रेष्ठ, सारथि युद्ध में बाणों से घायल उसे वहाँ से ले गया।
7.168.35
ततः सा महती सेना प्राद्रवन्निशि भारत ।
वध्यमाना शरशतैः शल्येनाहवशोभिना ॥ ७.१६८.३५ ॥
तब हे भारत, वह विशाल सेना रात्रि में भाग निकली, जिसे युद्ध में शोभायमान शल्य सैकड़ों बाणों से मार रहा था।
7.168.36
तां दृष्ट्वा विद्रुतां सेनां वासुदेवधनञ्जयौ ।
प्रयातौ तत्र राजेन्द्र यत्र शल्यो व्यवस्थितः ॥ ७.१६८.३६ ॥
हे राजेन्द्र, उस भागती हुई सेना को देखकर वासुदेव और धनंजय वहाँ गए, जहाँ शल्य खड़ा था।
7.168.37
तौ तु प्रत्युद्ययौ राजन्राक्षसेन्द्रो ह्यलायुधः ।
अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय प्रवरं रथम् ॥ ७.१६८.३७ ॥
राजन्, राक्षसों के स्वामी अलायुध ने उन दोनों का सामना करने के लिए आगे बढ़कर आठ पहियों वाले श्रेष्ठ रथ पर आरूढ़ होकर प्रस्थान किया।
7.168.38
तुरङ्गममुखैर्युक्तं पिशाचैर्घोरदर्शनैः ।
लोहितार्द्रपताकं तं रक्तमाल्यविभूषितम्।
कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मसमावृतम् ॥ ७.१६८.३८ ॥
उसका रथ घोड़ों के मुख वाले, देखने में भयंकर पिशाचों से जुता था; उसकी पताकाएँ रक्त से भीगी थीं, वह लाल मालाओं से सजा था, काले लोहे का बना भयानक था और रीछ की खाल से ढका था।
7.168.39
रौद्रेण चित्रपक्षेण विवृताक्षेण कूजता ।
ध्वजेनोच्छ्रितदण्डेन गृध्रराजेन राजता।
स बभौ राक्षसो राजन्भिन्नाञ्जनचयोपमः ॥ ७.१६८.३९ ॥
उस पर भयानक, विचित्र पंखों वाला, खुली आँखों वाला और चिल्लाता हुआ गृध्रराज ध्वज ऊँचे दंड पर चमक रहा था। हे राजन्, वह राक्षस टूटे हुए काजल के ढेर जैसा दिखाई दे रहा था।
7.168.40
रुरोधार्जुनमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट् ।
किरन्बाणगणान्राजञ्शतशोऽर्जुनमूर्धनि ॥ ७.१६८.४० ॥
जैसे पर्वतराज वायु को रोकता है, वैसे ही वह आते हुए अर्जुन को रोकने लगा। हे राजन्, वह अर्जुन के सिर पर सैकड़ों बाणों की वर्षा करता रहा।
7.168.41
अतितीव्रं महाद्युद्धं नरराक्षसयोस्तदा ।
द्रष्टॄणां प्रीतिजननं सर्वेषां तत्र भारत।
गृध्रकाकबलोलूककङ्कगोमायुहर्षणम् ॥ ७.१६८.४१ ॥
उस समय मनुष्य और राक्षस के बीच वह अत्यंत भीषण महायुद्ध हुआ। हे भारत, वहाँ देखने वाले सभी के लिए वह आनंददायक था, और गिद्धों, कौओं, उल्लुओं, बगुलों और सियारों को हर्षित करने वाला था।
7.168.42
तमर्जुनः शतेनैव पत्रिणां समताडयत् ।
नवभिश्च शितैर्बाणैर्ध्वजं चिच्छेद भारत ॥ ७.१६८.४२ ॥
अर्जुन ने उसे सौ बाणों से ही मारा, और नौ तीखे बाणों से हे भारत, उसकी ध्वजा काट दी।
7.168.43
सारथिं च त्रिभिर्बाणैस्त्रिभिरेव त्रिवेणुकम् ।
धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ७.१६८.४३ ॥
उसने सारथी को तीन बाणों से, तीन-धुरी वाले रथ को भी तीन बाणों से काटा, एक बाण से धनुष काटा और चार बाणों से चार घोड़ों को।
7.168.44
पुनः सज्यं कृतं चापं तदप्यस्य द्विधाऽच्छिनत् ।
विरथस्योद्यतं खङ्गं शरेणास्य द्विधाऽकरोत् ॥ ७.१६८.४४ ॥
फिर उसने चढ़ाई गई उसकी धनुष को भी दो टुकड़े कर दिया, और रथहीन हुए उसकी उठाई हुई तलवार को एक बाण से दो टुकड़े कर डाला।
7.168.45
अथैनं निशितैर्बाणैश्चतुर्भिर्भरतर्षभ ।
पार्थोऽविध्यद्राक्षसेन्द्रं स विद्वः प्राद्रवद्भयात् ॥ ७.१६८.४५ ॥
फिर, हे भरतश्रेष्ठ, पार्थ ने उस राक्षसराज को चार तीखे बाणों से बींध दिया; घायल होकर वह भय से भाग निकला।
7.168.46
तं विजित्यार्जुनस्तूर्णं द्रोणान्तिकमुपाययौ ।
किऱञ्शरगणान्राजन्नरवारणवाजिषु ॥ ७.१६८.४६ ॥
उसे जीतकर अर्जुन शीघ्र द्रोण के समीप आ गए, हे राजन्, मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों पर बाणों के समूह बरसाते हुए।
7.168.47
वध्यमाना महाराज पाण्डवेन यशस्विना ।
सैनिका न्यपतन्नुर्व्यां वातनुन्ना इव द्रुमाः ॥ ७.१६८.४७ ॥
हे महाराज, यशस्वी पाण्डुपुत्र द्वारा मारे जाते हुए सैनिक पृथ्वी पर ऐसे गिर पड़े जैसे आँधी से उखड़े वृक्ष।
7.168.48
तेषु तूत्साद्यमानेषु फल्गुनेन महात्मना ।
सम्प्राद्रवद्बलं सर्वं पुत्राणां ते विशाम्पते ॥ ७.१६८.४८ ॥
हे प्रजापति, उन सैनिकों के महात्मा फल्गुन द्वारा उखाड़े जाने पर आपके पुत्रों की पूरी सेना भाग खड़ी हुई।