Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.17

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.17.1

ते सेने शिबिरं गत्वा न्यविशेतां विशाम्पते ।
यथाभागं यथान्यायं यथागुल्मं च सर्वशः ॥ ७.१७.१ ॥

हे प्रजापति! वे दोनों सेनाएँ शिविर में जाकर यथाभाग, यथान्याय और यथागुल्म सब प्रकार से ठहर गईं।

7.17.2

कृत्वाऽवहारं सैन्यानां द्रोणः परमदुर्मनाः ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सव्रीडमिदमब्रवीत् ॥ ७.१७.२ ॥

सेनाओं को पीछे हटाकर द्रोण अत्यन्त उदास मन से दुर्योधन की ओर देखकर लज्जा के साथ यह बोले।

7.17.3

उक्तमेतन्मया पूर्वं न तिष्ठति धन्जये ।
शक्यो ग्रहीतुं सङ्ग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः ॥ ७.१७.३ ॥

यह मैंने पहले ही कहा था कि जब धनञ्जय सामने खड़ा रहता है, तब युधिष्ठिर को युद्ध में देवता भी पकड़ नहीं सकते।

7.17.4

इति तद्वः प्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे ।
मा विशङ्कीर्वचो मह्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ ॥ ७.१७.४ ॥

इसलिए आप सावधान रहें; पार्थ ने युद्ध में ऐसा ही किया है। मेरी बात में संदेह न करें, कृष्ण और पाण्डव अजेय हैं।

7.17.5

अपनीते तु योगेन केनचिच्छ्वेतवाहने ।
तत एष्यति ते राजन्वशमेष युधिष्ठिरः ॥ ७.१७.५ ॥

हे राजन्! जब किसी युक्ति से श्वेत अश्वों वाले अर्जुन को दूर हटा दिया जाएगा, तब यह युधिष्ठिर आपके वश में आ जाएगा।

7.17.6

कश्चिदाहूय तं सङ्ख्ये देशमन्यं प्रकर्षतु ।
तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तेत कथञ्चन ॥ ७.१७.६ ॥

कोई वीर उसे युद्ध में ललकार कर किसी दूसरे स्थान पर खींच ले; उसे जीते बिना कौन्तेय किसी भी प्रकार नहीं लौटेगा।

7.17.7

एतस्मिन्नन्तरे शून्येधर्मराजमहं नृप ।
ग्रहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ ७.१७.७ ॥

इसी बीच, हे राजन्, मैं खाली स्थान से सेना को चीरकर धर्मराज को पकड़ लूँगा, धृष्टद्युम्न के देखते-देखते।

7.17.8

अर्जुनेन परित्यक्तो न चेत्त्रासात्पलायते ।
मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम् ॥ ७.१७.८ ॥

यदि अर्जुन द्वारा छोड़ा गया पाण्डव भय से भाग न जाए, तो मुझे आते देखकर समझो कि पाण्डव पकड़ लिया गया।

7.17.9

एवं तेऽहं महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
समानेष्यामि सगणं वशमद्य न संशयः ॥ ७.१७.९ ॥

इस प्रकार, हे महाराज, मैं आज धर्मपुत्र युधिष्ठिर को उनके सेवकों सहित आपके वश में ला दूँगा, इसमें संदेह नहीं।

7.17.10

यदि तिष्ठति सङ्ग्रामे मुहूर्तमपि पाण्डवः ।
अथापयाति सङ्ग्रामाद्विजयात्तद्विशिष्यते ॥ ७.१७.१० ॥

यदि पाण्डव युद्ध में एक क्षण भी टिका रहे, और फिर युद्ध से लौट जाए, तो वह विजय से भी बढ़कर माना जाएगा।

7.17.11

द्रोणस्य तद्वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा ।
भ्रातृभिः सहितो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.१७.११ ॥

द्रोण के उस वचन को सुनकर त्रिगर्तों के स्वामी ने तब अपने भाइयों के साथ, हे राजन्, यह वचन कहा।

7.17.12

वयं विनिकृता राजन्सदा गाण्डीवधन्वना ।
अनागःस्वपि चागस्तत्कृतमस्मासु तेन वै ॥ ७.१७.१२ ॥

हे राजन्, गाण्डीव धनुष धारण करने वाले अर्जुन ने सदा हमें सताया है; निर्दोष होते हुए भी हम पर उसी के द्वारा दोष का आरोप लगाया गया है।

7.17.13

ते वयं स्मरमाणास्तान्विनिकारान्पृथग्विधान् ।
क्रोधाग्निना दह्यमाना ह्यशेमहि सदा निशि ॥ ७.१७.१३ ॥

हम उन विविध प्रकार के अपमानों को स्मरण करते हुए, क्रोध की अग्नि से जलते हुए, सदा रात में (करवटें बदलते हुए) रहे हैं।

7.17.14

स नो दिष्ट्याऽस्त्रसम्पन्नश्चक्षुर्विषयमागतः ।
कर्तारः स्मरयं कर्म यच्चिकीर्षाम हृद्गतम् ॥ ७.१७.१४ ॥

सौभाग्य से वह अस्त्रों से सम्पन्न (हमारे) नेत्रों के सामने आ गया है। हम अपने हृदय में जो कर्म करने की इच्छा रखते हैं, उसे स्मरण करके करने वाले बनें।

7.17.15

भवतश्च प्रियं यत्स्यादस्माकं च यशस्करम् ।
वयमेनं हनिष्यामो निकृष्यायोधनाद्बहिः ॥ ७.१७.१५ ॥

जो आपका प्रिय और हमारा यशवर्धक होगा, वह करते हुए हम इसे युद्धभूमि से बाहर खींचकर मार डालेंगे।

7.17.16

अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताऽŒवा पुनः ।
सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥ ७.१७.१६ ॥

आज यह भूमि अर्जुन से रहित हो जाए; अथवा त्रिगर्त (सेना) फिर से (विजयी) हो। हम आपसे सत्य प्रतिज्ञा करते हैं, यह मिथ्या नहीं होगा।

7.17.17

एवं सत्यरथश्चोक्त्वा सत्यवर्मा च भारत ।
सत्यव्रतश्च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च ॥ ७.१७.१७ ॥

हे भारत, इस प्रकार सत्यरथ और सत्यवर्मा, तथा सत्यव्रत, सत्येषु और सत्यकर्मा ने भी (प्रतिज्ञा) कही।

7.17.18

सहिता भ्रातरः पञ्च रथानामयुतेन च ।
न्यवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथमाहवे ॥ ७.१७.१८ ॥

हे महाराज, पाँच भाई दस हज़ार रथों के साथ मिलकर युद्ध में शपथ लेकर लौट गए।

7.17.19

मालवास्तुण्डिकेराश्च रथानामयुतैस्त्रिभिः ।
सुशर्मा च नरव्याघ्रस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ॥ ७.१७.१९ ॥

मालव और तुण्डिकेर, तीन अयुत रथों के साथ; और नरव्याघ्र सुशर्मा, त्रिगर्तों का और प्रस्थल का अधिपति।

7.17.20

मावेल्लकैर्ललित्थैश्च सहितो मद्रकैरपि ।
रथानामयुतेनैव सोऽगमद्धातृभिः सह ॥ ७.१७.२० ॥

माveल्लक और ललित्थ के साथ, और मद्रकों के साथ भी, एक अयुत रथों सहित वह अपने भाइयों के साथ चला गया।

7.17.21

नानाजनपदेभ्यश्च रथानामयुतं पुनः ।
समुत्थितं विशिष्टानां शपथार्थमुपागमत् ॥ ७.१७.२१ ॥

विभिन्न जनपदों से और रथों का एक अयुत फिर से उठकर, श्रेष्ठ योद्धाओं के, शपथ के लिए आ गया।

7.17.22

ततो ज्वलनमानर्च्य हुत्वा सर्वे पृथक्पृथक् ।
जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च ॥ ७.१७.२२ ॥

फिर अग्नि की पूजा करके, सब लोगों ने अलग-अलग आहुति देकर कुश के वस्त्र और विचित्र कवच ग्रहण किए।

7.17.23

ते च बद्धतनुत्राणा घृताक्ताः कुशचीरिणः ।
मौर्वीमेखलिनो वीराः सहस्रशतदक्षिणाः ॥ ७.१७.२३ ॥

वे वीर, शरीरों पर कवच बाँधे, घी से लिप्त, कुश के वस्त्र पहने, प्रत्यंचा की मेखला धारण किए, सहस्रों और शतों की दक्षिणा देने वाले थे।

7.17.24

यज्वानः पुत्रिणो लोक्याः कृतकृत्यास्तनुत्यजः ।
योक्ष्यमाणास्तदाऽऽत्मानं यशसा विजयेन च ॥ ७.१७.२४ ॥

यज्ञ करने वाले, पुत्रवान्, लोक में विख्यात, कृतकृत्य, शरीर त्यागने को तैयार, तब अपने आप को यश और विजय से जोड़ने वाले।

7.17.25

ब्रह्मचर्युश्रुतिमुखैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।
प्राप्याँल्लोकान्सुयुद्धेन क्षिप्रमेव यियासवः ॥ ७.१७.२५ ॥

ब्रह्मचर्य, वेदाध्ययन और प्रचुर दक्षिणा वाले यज्ञों से जिन्होंने लोक पाए हैं, वे सुयुद्ध द्वारा शीघ्र ही उन लोकों को जाने की इच्छा रखते थे।

7.17.26

ब्राह्ममांस्तर्पयित्वा च निष्कान्दत्वा पृथक्पृथक् ।
गाश्च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम् ॥ ७.१७.२६ ॥

ब्राह्मणों को तृप्त करके और अलग-अलग स्वर्ण-मुद्राएँ, गौएँ और वस्त्र देकर, फिर आपस में परस्पर बातचीत करके।

7.17.27

द्विजमुख्यैः समुदितैः कृतस्वस्त्ययनाशिषः ।
मुदिताश्च प्रहृष्टाश्च जलं संस्पृश्य निर्मलम् ॥ ७.१७.२७ ॥

श्रेष्ठ द्विजों द्वारा एकत्र होकर किए गए मंगल-स्वस्तिवाचन और आशीर्वाद पाकर, प्रसन्न और हर्षित होकर, निर्मल जल का स्पर्श करके।

7.17.28

प्रज्वाल्य कृष्णवर्त्मानमुपागम्य रणव्रतम् ।
तस्मिन्नग्नौ तदा चक्रुः प्रतिज्ञां दृढनिश्चयाः ॥ ७.१७.२८ ॥

अग्नि प्रज्वलित करके, कृष्णवर्त्मा (अग्नि) के पास जाकर, युद्ध का व्रत लेकर, उसी अग्नि में तब दृढ़ निश्चय वाले वीरों ने प्रतिज्ञा की।

7.17.29

शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचो बभाषिरे ।
सर्वे धनञ्जयवधे प्रतिज्ञां चापि चक्रिरे। ॥ ७.१७.२९ ॥

सभी प्राणियों के सुनते हुए उन्होंने ऊँचे स्वर में वचन कहे; और सभी ने धनंजय (अर्जुन) के वध के लिए प्रतिज्ञा भी की।

7.17.30

ये वै लोकाश्चाव्रतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् ।
मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च ॥ ७.१७.३० ॥

जो लोक व्रतहीनों के हैं, और जो लोक ब्रह्महत्या करने वालों के हैं, और जो लोक मद्यपान करने वाले के हैं, और जो गुरु-पत्नी में रत रहने वाले के हैं।

7.17.31

ब्रह्मस्वहारिणश्चैव राजपिण्डापहारिणः ।
शरणागतं च त्यजतो याचमानं तथा घ्नतः ॥ ७.१७.३१ ॥

जो ब्राह्मण का धन हरते हैं, जो राजा के पिण्ड का अपहरण करते हैं, जो शरण में आए हुए को, याचना करने वाले को त्यागते या मारते हैं।

7.17.32

अगारदाहिनां चैव ये च गां निघ्नतामपि ।
अपकारिणां च ये लोका ये च ब्रह्मद्विषामपि ॥ ७.१७.३२ ॥

जो घर जलाते हैं, जो गाय को मारते हैं, जो अपकार करने वालों के, और जो ब्राह्मणों से द्वेष करते हैं, उनके भी लोक।

7.17.33

स्वभार्यामृतुकालेषु मोहाद्वै नाभिगच्छताम् ।
श्राद्धमैथुनिकानां च ये चाप्यात्मापहारिणाम् ॥ ७.१७.३३ ॥

जो मोह से अपनी ऋतुकाल में पत्नी के पास नहीं जाते, जो श्राद्ध के दिन मैथुन करते हैं, और जो आत्मा का अपहरण करते हैं, उनके भी लोक।

7.17.34

न्यासापहारिणां ये च श्रुतं नाशयतां च ये ।
क्लीबने युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम् ॥ ७.१७.३४ ॥

जो धरोहर का अपहरण करते हैं, जो शास्त्र-ज्ञान का नाश करते हैं, जो नपुंसकता में युद्ध करने वालों के, और जो नीचों का अनुसरण करते हैं, उनके लोक।

7.17.35

नास्तिकानां च ये लोका येऽग्निमातृपितृत्यजाम् ।
तानाप्नुयामहे लोकान्ये च पापकृतामपि ॥ ७.१७.३५ ॥

नास्तिकों के जो लोक हैं, जो अग्नि, माता और पिता को त्यागते हैं, और पापियों के भी जो लोक हैं, उन लोकों को हम प्राप्त करें।

7.17.36

यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनञ्जयम् ।
तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद्भवेमहि पराङ्मुखाः ॥ ७.१७.३६ ॥

यदि हम युद्ध में धनंजय को मारे बिना लौट जाएँ, और उसके द्वारा पीड़ित होकर भय से विमुख हो जाएँ।

7.17.37

यदि त्वसुकरं लोके कर्म कुर्याम संयुगे ।
इष्टाँल्लोकान्प्राप्नुयामो वयमद्य न संशयः ॥ ७.१७.३७ ॥

यदि हम युद्ध में इस संसार में कठिन न होने वाला कर्म करें, तो आज हम निश्चय ही अभीष्ट लोकों को प्राप्त कर लेंगे, इसमें संदेह नहीं।

7.17.38

एवमुक्त्वा तदा राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगे ।
आह्वयन्तोऽर्जुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं प्रति ॥ ७.१७.३८ ॥

हे राजन्, ऐसा कहकर वे वीर युद्ध में आगे बढ़े और अर्जुन को ललकारते हुए पितरों से सेवित दिशा की ओर गए।

7.17.39

आहूतस्तैर्नरव्याघ्रैः पार्थः परपुरञ्चयः ।
धर्मराजमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥ ७.१७.३९ ॥

उन नरव्याघ्रों द्वारा ललकारे गए, शत्रु-नगरों को जीतने वाले पार्थ (अर्जुन) ने धर्मराज से यह वचन बिना विराम के कहा।

7.17.40

आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् ।
संशप्तकाश्च मां राजन्नाह्वयन्ति महामृधे ॥ ७.१७.४० ॥

'मुझे ललकारे जाने पर मैं पीछे नहीं हटूँगा,' यह मेरा दृढ़ व्रत है। हे राजन्, महायुद्ध में संशप्तक मुझे ललकार रहे हैं।

7.17.41

एष च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माऽऽह्वयते रणे ।
वधाय सगणस्यास्य मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ ७.१७.४१ ॥

यह सुशर्मा अपने भाइयों के साथ रणभूमि में ललकार रहा है। इसके गण सहित वध के लिए आप मुझे अनुमति देने योग्य हैं।

7.17.42

नैतच्छक्नोमि संसोढुमाह्वानं पुरुषर्षभ ।
सत्यं ते प्रतिजानामि हतान्विद्धि परान्युधि ॥ ७.१७.४२ ॥

हे पुरुषर्षभ, मैं यह ललकार सह नहीं सकता। मैं आपसे सत्य प्रतिज्ञा करता हूँ—युद्ध में शत्रुओं को मरा हुआ जानिए।

7.17.43

श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद्द्रोणस्य चिकीर्षितम् ।
यथा तदनृतं तस्य भवेतत्त्वं समाचर ॥ ७.१७.४३ ॥

हे तात, द्रोण जो करना चाहते हैं, वह तुमने यथार्थ रूप से सुन लिया है। उनकी प्रतिज्ञा असत्य कैसे हो सकती है, उसके अनुसार तुम आचरण करो।

7.17.44

द्रोणो हि बलवाञ्शूरः कृतास्त्रश्च जितश्रमः ।
प्रतिज्ञातं च तेनैतद्ग्रहणं मे महारथ ॥ ७.१७.४४ ॥

द्रोण निश्चय ही शक्तिशाली, शूरवीर, अस्त्रों में निपुण और थकान पर विजय पाए हुए हैं। हे महारथी, उन्होंने मेरे बन्दी बनाए जाने की प्रतिज्ञा की है।

7.17.45

अयं वै सत्यजिद्राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि ।
ध्रियमाणे च पाञ्चाल्ये नाचार्यः काममाप्स्यति ॥ ७.१७.४५ ॥

हे राजन्, आज यह सत्यजित युद्ध में तुम्हारी रक्षा करेगा। जब तक पाञ्चाल्य (सत्यजित) जीवित है, तब तक आचार्य अपनी इच्छा पूरी नहीं कर पाएँगे।

7.17.46

हते तु पुरुषव्याघ्रे रणे सत्यजिति प्रभो ।
सर्वैरपि समेतैर्वा न स्थातव्यं कथंचन ॥ ७.१७.४६ ॥

हे प्रभो, युद्ध में सत्यजित रूपी पुरुषव्याघ्र के मारे जाने पर सब लोग मिलकर भी किसी प्रकार वहाँ न ठहरें।

7.17.47

अनुज्ञातस्ततो राज्ञा परिष्वक्तश्च फल्गुनः ।
प्रेम्णा दृष्टश्च बहुधा ह्याशिषश्चास्य योजिताः ॥ ७.१७.४७ ॥

तब राजा ने अर्जुन को अनुमति दी, उसे आलिंगन किया और स्नेह से अनेक बार देखा, तथा उसके लिए आशीर्वाद दिए।

7.17.48

विहायैनं ततः पार्थस्त्रिगर्तान्प्रत्ययाद्बली ।
क्षुधितः क्षुद्विघातार्थं सिंहो मृगगणानिव ॥ ७.१७.४८ ॥

तब बलवान पार्थ उसे छोड़कर विश्वासपूर्वक त्रिगर्तों की ओर बढ़ा, जैसे भूखा सिंह भूख मिटाने के लिए मृगों के झुंड की ओर बढ़ता है।

7.17.49

ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् ।
ऋतेऽर्जुनं भृशं क्रुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे ॥ ७.१७.४९ ॥

तब दुर्योधन की सेना परम हर्ष से भरी हुई थी, अर्जुन को छोड़कर, जो धर्मराज युधिष्ठिर को रोकने के लिए अत्यन्त क्रुद्ध था।

7.17.50

ततोऽन्योन्येन ते सैन्ये समाजग्मतुरोजसा ।
गङ्गासरय्वौ वेगेन प्रावृषीवोल्बणोदके ॥ ७.१७.५० ॥

तब वे दोनों सेनाएँ बल से एक-दूसरे से भिड़ गईं, जैसे वर्षा ऋतु में गंगा और सरयू वेग से उफनते जल के साथ मिलती हैं।