মহাভারত · অধ্যায় 7.170
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.170.1
नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव ।
अभ्ययात्सौबलः क्रुद्धस्तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ७.१७०.१ ॥
যুদ্ধে আপনার সেনাবাহিনীকে দ্রুত সংহার করতে থাকা নকুলের দিকে সুবলপুত্র ক্রুদ্ধ হয়ে এগিয়ে গিয়ে বললেন, "দাঁড়াও, দাঁড়াও!"
7.170.2
कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ ७.१७०.२ ॥
শত্রুতা পোষণ করে পরস্পরের বধ কামনাকারী সেই দুই বীর সম্পূর্ণ আকর্ষিত ধনুক থেকে ছোড়া বাণে পরস্পরকে আঘাত করলেন।
7.170.3
यथैव नकुलो राजञ्शरवर्षाण्यमुञ्चत ।
तथैव सौबलश्चापि शिक्षां सन्दर्शयन्युधि ॥ ७.१७०.३ ॥
হে রাজন্! নকুল যেমন বাণবর্ষণ করছিলেন, তেমনই সুবলপুত্রও যুদ্ধে নিজের শিক্ষা প্রদর্শন করে বাণবর্ষণ করছিলেন।
7.170.4
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा ।
व्यराजेतां महाराज श्वाविधौ शललैरिव ॥ ७.१७०.४ ॥
হে মহারাজ! তখন যুদ্ধে বাণরূপ কাঁটায় ভরা সেই দুই বীর শজারুর মতো শোভা পাচ্ছিলেন।
7.170.5
रुक्मपुङ्खैरजिह्माग्रैः शरैश्छिन्नतनुच्छदौ ।
रुधिरौघपरिक्लिन्नौ व्यभ्राजेतां महामृधे ॥ ७.१७०.५ ॥
সোনার পালকযুক্ত, সোজা ফলার বাণে বর্ম ও দেহ বিদীর্ণ হয়ে, রক্তস্রোতে ভেজা সেই দুজন সেই মহাযুদ্ধে শোভা পেলেন।
7.170.6
तपनीयनिभौ चित्रो कल्पवृक्षाविव द्रुमौ ।
किंशुकाविव चोत्फुल्लौ प्रकाशेते रणाजिरे ॥ ७.१७०.६ ॥
সোনার মতো উজ্জ্বল, বিচিত্র সেই দুজন রণভূমিতে কল্পবৃক্ষের মতো এবং প্রফুল্ল কিংশুক বৃক্ষের মতো প্রকাশ পেলেন।
7.170.7
तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा ।
व्यराजेतां महारान्कण्टकैरिव शाल्मली ॥ ७.१७०.७ ॥
যুদ্ধে সেই দুই বীর, বাণরূপ কাঁটায় ভরা হয়ে, তখন কাঁটাভরা শাল্মলী গাছের মতো শোভা পেল, হে মহারাজ।
7.170.8
सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन्विवृतलोचनौ ।
क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम् ॥ ७.१७०.८ ॥
হে রাজন, তারা দুজনে তির্যকভাবে তাকিয়ে, খোলা চোখে, ক্রোধে রক্তবর্ণ নয়নে পরস্পরকে দগ্ধ করছিল।
7.170.9
श्यालस्तु तव सङ्क्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव ।
कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह ॥ ७.१७०.९ ॥
আপনার শ্যালক ক্রুদ্ধ হয়ে, যেন হাসতে হাসতে, মাদ্রীপুত্রকে একটি তীক্ষ্ণ শরে হৃদয়ে বিদ্ধ করলেন।
7.170.10
नकुलस्तु भृशं विद्वः श्यालेन तव धन्विना ।
निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चाविशन्महत् ॥ ७.१७०.१० ॥
কিন্তু নকুল আপনার ধনুর্ধর শ্যালকের আঘাতে অত্যন্ত আহত হয়ে রথের পাটাতনে বসে পড়লেন; তাঁর মহা মূর্ছা এল।
7.170.11
अत्यन्तवैरिणां दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथाऽऽगतम् ।
ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा ॥ ७.१७०.११ ॥
অত্যন্ত শত্রুভাবাপন্ন, দর্পিত শত্রুকে এভাবে আসতে দেখে, হে রাজন, শকুনি গ্রীষ্মের শেষে মেঘের মতো গর্জন করলেন।
7.170.12
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः ।
अभ्ययात्सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः ॥ ७.१७०.१२ ॥
তারপর চেতনা ফিরে পেয়ে পাণ্ডুপুত্র নকুল, মুখ-হাঁ করা যমের মতো, আবার সৌবলের দিকে এগিয়ে গেলেন।
7.170.13
सङ्क्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ ।
पुनश्चैनं शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे ॥ ७.१७०.१३ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, ক্রোধে উন্মত্ত হয়ে সে শকুনিকে ষাটটি বাণে বিদ্ধ করল; আবার একশো নারাচ বাণে তার বুকের মাঝখানে বিদ্ধ করল।
7.170.14
अथास्य सशरं चापं मृष्टिदेशेऽच्छिनत्तदा ।
ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्भूमावपातयत् ॥ ७.१७०.१४ ॥
তখন তার শরসহ ধনুক মুষ্টিদেশে কেটে ফেলল; এবং দ্রুত ধ্বজা কেটে রথ থেকে মাটিতে ফেলে দিল।
7.170.15
विशिखेन च तीक्ष्णेन पीतेन निशितेन च ।
ऊरू निर्भिद्य चैकेन नकुलः पाण्डुनन्दनः।
श्येनं सपक्षं व्याधेन पातयामास तं तदा ॥ ७.१७०.१५ ॥
তীক্ষ্ণ, পীত-পক্ষযুক্ত, ধারালো একটি বাণে তার দুই উরু ভেদ করে, পাণ্ডুপুত্র নকুল তখন তাকে শিকারী যেমন পাখাসহ বাজপাখি ফেলে দেয় তেমনভাবে ফেলে দিলেন।
7.170.16
सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् ।
ध्वजयष्टिं परिक्लिश्य कामुकः कामिनीं यथा ॥ ७.१७०.१६ ॥
হে মহারাজ, সে অতিশয় বিদ্ধ হয়ে রথের মেঝেতে বসে পড়ল; ধ্বজদণ্ড আঁকড়ে ধরে, যেমন প্রেমিক তার প্রিয়াকে আঁকড়ে ধরে।
7.170.17
तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा श्यालं तवानघ ।
अपोवाह रथेनाशु सारथिर्ध्वजिनीमुखात् ॥ ७.१७०.१७ ॥
হে নিষ্পাপ, তোমার শ্যালককে অচেতন হয়ে পড়ে থাকতে দেখে সারথি দ্রুত তাকে রথে করে সেনাবাহিনীর সম্মুখভাগ থেকে সরিয়ে নিয়ে গেল।
7.170.18
ततः सञ्चुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः ॥ ७.१७०.१८ ॥
তখন পৃথার পুত্রগণ ও তাঁদের অনুচরেরা উচ্চস্বরে চিৎকার করে উঠল।
7.170.19
निर्जित्य च रणे शत्रुं नकुलः शत्रुतापनः ।
अब्रवीत्सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकायं मां वह ॥ ७.१७०.१९ ॥
যুদ্ধে শত্রুকে জয় করে শত্রুতাপন নকুল ক্রুদ্ধ হয়ে সারথিকে বললেন, "দ্রোণের সৈন্যদলের দিকে আমাকে নিয়ে চলো।"
7.170.20
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य सारथिः ।
प्रायात्तेन तदा राजन्यत्र द्रोणो व्यवस्थितः ॥ ७.१७०.२० ॥
মাদ্রীপুত্রের সেই কথা শুনে সারথি, হে রাজন, যেখানে দ্রোণ অবস্থান করছিলেন সেদিকে চলে গেলেন।
7.170.21
शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशाम्पते ।
कृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्यगच्छत्स वेगितः ॥ ७.१७०.२१ ॥
হে প্রজাপতি, যুদ্ধে দ্রোণকে লাভ করতে ইচ্ছুক শিখণ্ডীর দিকে শারদ্বত কৃপ সতর্কভাবে দ্রুত এগিয়ে গেলেন।
7.170.22
गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणानीकमरिन्दमम् ।
विव्याध नवभिर्भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्निव ॥ ७.१७०.२२ ॥
দ্রোণের সৈন্যদলের দিকে দ্রুত আসা শত্রুদমন গৌতমকে (কৃপকে) দেখে শিখণ্ডী যেন হাসতে হাসতে নয়টি ভল্ল দিয়ে তাঁকে বিদ্ধ করলেন।
7.170.23
तमाचार्यो महाराज विद्धा पञ्चभिराशुगैः ।
पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्तव ॥ ७.१७०.२३ ॥
হে মহারাজ, আচার্য (দ্রোণ) তাঁকে পাঁচটি আশুগ দিয়ে বিদ্ধ করে, আপনার পুত্রদের প্রিয়কারী হয়ে আবার বিশটি বাণে বিদ্ধ করলেন।
7.170.24
महद्युद्धं तयोरासीद्धोररूपं भयानकम् ।
यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः ॥ ७.१७०.२४ ॥
তাঁদের দুজনের মধ্যে মহাযুদ্ধ হল — ভয়ংকর ও ভীষণ রূপে; দেবাসুর যুদ্ধে শম্বর ও দেবরাজের যুদ্ধের মতো।
7.170.25
शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्तौ महारथौ ।
मेघाविव तपापाये वीरौ समरदुर्मदौ।
प्रकृत्या घोररूपं तदासीद्धोरतरं पुनः ॥ ७.१७०.२५ ॥
বাণজালে আকাশ ঢেকে ফেললেন সেই দুই মহারথ। যুদ্ধে উন্মত্ত সেই বীরেরা গ্রীষ্মের শেষে মেঘের মতো ছিলেন; সেই দৃশ্য আরও ভয়ংকর হয়ে উঠল।
7.170.26
रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम् ।
कालरात्रिनिभा ह्यासीद्धोररूपा भयानका ॥ ७.१७०.२६ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ! যুদ্ধরত যোদ্ধাদের কাছে সেই রাত্রি কালরাত্রির মতো, ঘোর রূপ ও ভয়ংকর হয়ে উঠেছিল।
7.170.27
शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्धनुः ।
अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा ॥ ७.१७०.२७ ॥
হে মহারাজ! তখন শিখণ্ডী গৌতমের (কৃপের) বিশাল ধনুকটি অর্ধচন্দ্র বাণে, জ্যা ও বাণসহ কেটে ফেললেন।
7.170.28
तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ्शक्तिं चिक्षेप दारुणाम् ।
स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम् ॥ ७.१७०.२८ ॥
হে রাজন! তার প্রতি ক্রুদ্ধ হয়ে কৃপ ভয়ংকর শক্তি (বর্শা) নিক্ষেপ করলেন; তার দণ্ড সোনার, অগ্রভাগ অকুণ্ঠিত, কর্মকার দ্বারা মার্জিত।
7.170.29
तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैः ।
सापतन्मेदिनीं कृत्ता भासयन्ती महाप्रभा ॥ ७.१७०.२९ ॥
ধেয়ে আসা সেই শক্তিকে শিখণ্ডী বহু বাণে কাটলেন। কাটা হয়ে তা মহাদীপ্তিতে আলো ছড়িয়ে পৃথিবীতে পড়ল।
7.170.30
अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वारः ।
प्राच्छादयच्छितैर्बाणैर्महाराज शिखण्डिनम् ॥ ७.१७०.३० ॥
তখন রথীশ্রেষ্ঠ গৌতম অন্য একটি ধনুক তুলে নিয়ে, হে মহারাজ, তীক্ষ্ণ বাণে শিখণ্ডীকে আচ্ছাদিত করলেন।
7.170.31
स च्छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना ।
न्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः ॥ ७.१७०.३१ ॥
যুদ্ধে যশস্বী গৌতমের দ্বারা আচ্ছাদিত হয়ে রথীদের শ্রেষ্ঠ শিখণ্ডী রথের মেঝেতে বসে পড়লেন।
7.170.32
सीदन्तं चैनमालोक्य कृपः शारद्वतो युधि ।
आजघ्ने बहुभिर्बाणैर्जिघांसन्निव भारत ॥ ७.१७०.३२ ॥
হে ভারত, তাকে ভেঙে পড়তে দেখে শারদ্বত কৃপ যুদ্ধে তাকে হত্যা করতে চাওয়ার মতো বহু বাণে আঘাত করলেন।
7.170.33
विमुखं तु रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम् ।
पाञ्चालाः सोमकाश्चैव परिवव्रुः समन्ततः ॥ ७.१७०.३३ ॥
যুদ্ধে যাজ্ঞসেনি মহারথকে বিমুখ দেখে পাঞ্চাল ও সোমকেরা চারদিক থেকে তাঁকে ঘিরে ধরল।
7.170.34
तथैव तव पुत्राश्च परिवव्रुर्द्विजोत्तमम् ।
महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमवर्तत ॥ ७.१७०.३४ ॥
তেমনি আপনার পুত্রেরাও মহতী সেনা নিয়ে সেই দ্বিজশ্রেষ্ঠকে ঘিরে ধরলেন; তখন যুদ্ধ শুরু হল।
7.170.35
रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम् ।
बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां गर्जतामिव ॥ ७.१७०.३५ ॥
হে রাজন, যুদ্ধে একে অপরের দিকে ধাবমান রথগুলির শব্দ গর্জমান মেঘের মতো তুমুল হয়ে উঠল।
7.170.36
द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशाम्पते ।
अन्योन्यमभितो राजन्क्रूरमायोधनं बभौ ॥ ७.१७०.३६ ॥
হে প্রজাপতি, হে রাজন, পলায়মান অশ্বারোহী ও হাতিদের নিয়ে চারদিকে যুদ্ধক্ষেত্র ভয়ংকর হয়ে উঠল।
7.170.37
पत्तीनां द्रवतां चैव पादशब्देन मेदिनी ।
अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना ॥ ७.१७०.३७ ॥
হে মহারাজ, পালাতে থাকা পদাতিকদের পদশব্দে ভয়ে কম্পিত নারীর মতো পৃথিবী কেঁপে উঠল।
7.170.38
रथिनो रथमारुह्य प्रद्रुता वेगवत्तरम् ।
अगृह्णन्बहवो राजञ्शलभान्वायसा इव ॥ ७.१७०.३८ ॥
হে রাজন, রথীরা রথে চড়ে অতি দ্রুত পালাল; অনেককে ফড়িং ধরা কাকের মতো ধরে ফেলা হল।
7.170.39
तथा गजान्प्रभिन्नांश्च सम्प्रभिन्ना महागजाः ।
तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत ॥ ७.१७०.३९ ॥
তেমনই উন্মত্ত হাতিদের, সম্পূর্ণ উন্মত্ত মহা হস্তীদের, সেই স্থানেই সতর্ক লোকেরা ধরে ফেলল, হে ভরত।
7.170.40
सादी सादिनमासाद्य पत्तयश्च पदातिनम् ।
समासाद्य रणेऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः ॥ ७.१७०.४० ॥
অশ্বারোহী অশ্বারোহীর কাছে এবং পদাতিক পদাতিকের কাছে পৌঁছে, যুদ্ধে পরস্পর মুখোমুখি হয়ে ক্রুদ্ধ হয়ে তারা একে অপরকে অতিক্রম করতে পারেনি।
7.170.41
धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि ।
बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुविपुलो निशि ॥ ७.१७०.४१ ॥
সেখানে রাতে ছুটে চলা, পালানো ও ফিরে আসা সৈন্যদের অত্যন্ত প্রবল শব্দ উঠল।
7.170.42
दीप्यमानाः प्रदीपाश्च रथवारणवाजिषु ।
अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युताः ॥ ७.१७०.४२ ॥
হে মহারাজ, রথ, হস্তী ও অশ্বের উপর জ্বলন্ত প্রদীপগুলি আকাশ থেকে খসে পড়া মহা উল্কার মতো দেখা গেল।
7.170.43
सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैरवभासिता ।
दिवसप्रतिमा राजन्बभूव रणमूर्धनि ॥ ७.१७०.४३ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, হে রাজন, প্রদীপে আলোকিত সেই রাত্রি যুদ্ধের মুখে দিনের মতো হয়ে উঠল।
7.170.44
आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति ।
तथा नष्टं तमो घोरं दीपैर्दीप्तैरितस्ततः ॥ ७.१७०.४४ ॥
সূর্যের দ্বারা ব্যাপ্ত অন্ধকার যেমন জগতে বিনষ্ট হয়, তেমনই প্রজ্বলিত প্রদীপে ইতস্তত সেই ভয়ংকর অন্ধকার বিনষ্ট হলো।
7.170.45
दिवं च पृथिवीं चैव दिशश्च प्रदिशस्तथा ।
रजसा तमसा व्याप्ता द्योतिताः प्रभया पुनः ॥ ७.१७०.४५ ॥
আকাশ ও পৃথিবী, দিক ও উপদিক, যা ধুলো ও অন্ধকারে ব্যাপ্ত ছিল, আবার আলোয় উদ্ভাসিত হলো।
7.170.46
अस्त्राणां कवचनानां च मणीनां च महात्मनाम् ।
अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस्तैरवभासिताः ॥ ७.१७०.४६ ॥
অস্ত্র, বর্ম ও মহাত্মাদের মণির সমস্ত দীপ্তি সেই প্রদীপে আলোকিত হয়ে অন্তর্হিত হলো।
7.170.47
तस्मिन्कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे ।
न किञ्चिद्विदुरात्मानमयमस्मीति भारत ॥ ७.१७०.४७ ॥
হে ভারত, রাত্রির সূচনায় সেই কোলাহলময় যুদ্ধে 'আমি এই' বলে কেউই নিজেকে চিনতে পারল না।
7.170.48
अवधीत्समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम ।
पुत्रश्च पितरं मोहात्सखायं च सखा तथा।
स्वस्रीयं मातुलश्चापि स्वस्रीयश्चापि मातुलम् ॥ ७.१७०.४८ ॥
হে ভরতশ্রেষ্ঠ, যুদ্ধে পিতা পুত্রকে বধ করল; পুত্র মোহে পিতাকে, সখা সখাকে, ভাগ্নে মামাকে, মামা ভাগ্নেকে বধ করল।
7.170.49
स्वे स्वान्परे परांश्चापि निजघ्नुरितरेतरम् ।
निर्मर्यादमभूद्युद्धं रात्रौ भीरुभयानकम् ॥ ७.१७०.४९ ॥
নিজেরা নিজেদের, শত্রুরা শত্রুদের পরস্পরকে আঘাত করল। রাত্রিতে সেই যুদ্ধ মর্যাদাহীন হয়ে উঠল, ভীরুদের কাছে তা ভয়ংকর হল।