महाभारत · अध्याय 7.179
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.179.1
संदृश्य समरे भीमं रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात् ।
वासुदेवोऽव्रवीद्राजन्घटोत्कचमिदं वचः ॥ ७.१७९.१ ॥
सञ्जय ने कहा: हे राजन्, युद्ध में निकट ही राक्षस द्वारा घिरे हुए भीम को देखकर वासुदेव ने घटोत्कच से यह वचन कहा।
7.179.2
पश्य भीमं महाबाहो रक्षसा ग्रस्तमाहवे ।
पश्यतां सर्वसैन्यानां तव चैव महाद्युते ॥ ७.१७९.२ ॥
देखो, हे महाबाहो, युद्ध में राक्षस द्वारा घिरे हुए भीम को देखो। हे महाद्युति, तुम्हारी और समस्त सेनाओं के देखते-देखते यह हो रहा है।
7.179.3
स कर्णं त्वं समुत्सृज्य राक्षसेन्द्रमलायुधम् ।
जहि क्षिप्रं महाबाहो पश्चात्कर्णं बधिष्यसि ॥ ७.१७९.३ ॥
तुम कर्ण को छोड़कर उस राक्षसराज अलायुध को शीघ्र मार डालो, हे महाबाहो। बाद में तुम कर्ण को मारोगे।
7.179.4
स वार्ष्णेयवचः श्रुत्वा कर्णमुत्सृज्य वीर्यवान् ।
युयुधे राक्षसेन्द्रेण बकभ्रात्रा घटोत्कचः ॥ ७.१७९.४ ॥
वह वार्ष्णेय (कृष्ण) के वचन सुनकर कर्ण को छोड़कर पराक्रमी घटोत्कच बकासुर के भाई उस राक्षसराज से युद्ध करने लगा।
7.179.5
तयोः सुतुमुलं युद्धं बभूव निशि रक्षसोः ।
अलायुधस्य चैवोग्रं हेडिम्बेश्चापि भारत ॥ ७.१७९.५ ॥
रात्रि में उन दोनों राक्षसों, अलायुध और हेडिम्बपुत्र घटोत्कच, के बीच अत्यंत भयानक और घमासान युद्ध हुआ, हे भारत।
7.179.6
अलायुधस्य योधांश्च राक्षसान्भीमदर्शनान् ।
वेगेनापततः शूरान्प्रगृहीतशरासनान् ॥ ७.१७९.६ ॥
अलायुध के योद्धाओं और भयानक दिखने वाले राक्षसों को, जो वेग से आ रहे थे, शूर थे और धनुष धारण किए हुए थे।
7.179.7
आत्तायुधः सुसङ्क्रुद्धो युयुधानो महारथः ।
नकुलः सहदेवश्च चिच्छिदुर्निशितैः शरैः ॥ ७.१७९.७ ॥
हाथों में शस्त्र उठाए, अत्यन्त क्रुद्ध, महारथी युयुधान, तथा नकुल और सहदेव ने तीखे बाणों से (शत्रुओं को) काट डाला।
7.179.8
सर्वांश्च समरे राजन्किरीटी क्षत्रियर्षभान् ।
परिचिक्षेप बीभत्सुः सर्वतः प्रकिरञ्छरान् ॥ ७.१७९.८ ॥
हे राजन्! युद्ध में किरीटी (अर्जुन) ने सभी क्षत्रिय-वृषभों को सब ओर बाणों की वर्षा करते हुए घेर लिया।
7.179.9
कर्णश्च समरे राजन्व्यद्रावयत पार्थिवान् ।
धृष्टद्युम्नशिखण्ड्यादीन्पाञ्चालानां पहारथान् ॥ ७.१७९.९ ॥
हे राजन्! युद्ध में कर्ण ने पार्थिवों को भगा दिया, और पाञ्चालों के महारथियों—धृष्टद्युम्न, शिखण्डी आदि—को भी भगा दिया।
7.179.10
तान्वध्यमानान्दृष्ट्वाऽथ भीमो भीमपराक्रमः ।
अभ्ययात्त्वरितः कर्णं विशिखान्प्रकिरन्रणे ॥ ७.१७९.१० ॥
उन्हें मारे जाते देखकर भीम, जिसका पराक्रम भयानक था, शीघ्रता से कर्ण पर चढ़ आया और युद्ध में बाण बरसाने लगा।
7.179.11
ततस्तेऽप्याययुर्हत्वा राक्षसान्यत्र सूतजः ।
नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः।
ते कर्णे योधयामासुः पाञ्चाला द्रोणमेव तु ॥ ७.१७९.११ ॥
फिर राक्षसों को मारकर वे भी वहाँ आए, जहाँ सूतपुत्र (कर्ण) था—नकुल, सहदेव और महारथी सात्यकि। पाञ्चालों ने कर्ण से युद्ध किया, और द्रोण से भी युद्ध किया।
7.179.12
अलायुधस्तु सङ्क्रुद्धो घटोत्कचमरिन्दमम् ।
परिघेणातिकायेन ताडयामास मूर्धनि ॥ ७.१७९.१२ ॥
परन्तु क्रुद्ध अलायुध ने शत्रुदमन घटोत्कच को अपनी विशाल देह वाली लोहे की गदा (परिघ) से सिर पर प्रहार किया।
7.179.13
स तु तेन प्रहारेण भैमसेनिर्महाबलः ।
ईषन्मूर्छितमात्मानमस्तम्भयत वीर्यवान् ॥ ७.१७९.१३ ॥
किन्तु उस प्रहार से महाबली भैमसेनि (घटोत्कच) कुछ मूर्छित हो गया, परन्तु उस पराक्रमी ने स्वयं को संभाल लिया।
7.179.14
ततो दीप्ताग्निसङ्काशां शतघण्टामलङ्कृताम् ।
चिक्षेप तस्मै समरे गदां काञ्चनभूषिताम् ॥ ७.१७९.१४ ॥
तब उसने समर में उस पर जलती अग्नि के समान, सौ घंटियों वाली, स्वर्ण से अलंकृत गदा फेंकी।
7.179.15
सा हयांश्च रथं चास्य सारथिं च महास्वना ।
चूर्णयामास वेगेन विसृष्टा भीमकर्मणा ॥ ७.१७९.१५ ॥
भीमकर्मा द्वारा वेग से फेंकी गई उस गदा ने महान गर्जना के साथ उसके घोड़ों, रथ और सारथी को चूर-चूर कर दिया।
7.179.16
स भग्नहयचक्राक्षाद्विशीर्णध्वजकूबरात् ।
उत्पपात रथात्तूर्णं मायामास्थाय राक्षसीम् ॥ ७.१७९.१६ ॥
घोड़ों, पहियों और धुरी के टूटे हुए, ध्वजा और कूबर के चूर्ण हुए उस रथ से वह शीघ्र ही राक्षसी माया का आश्रय लेकर उछल पड़ा।
7.179.17
स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहु ।
विद्युद्विभ्राजितं चासीत्तुमुलाभ्राकुलं नभः ॥ ७.१७९.१७ ॥
उसने माया का आश्रय लेकर प्रचुर रक्त की वर्षा की, और आकाश तुमुल मेघों से भर गया और विद्युत से दीप्त हो उठा।
7.179.18
ततो वज्रनिपाताश्च साशनिस्तनयित्नवः ।
महांश्चटचटाशब्दस्तत्रासीच्च महाहवे ॥ ७.१७९.१८ ॥
तब उस महान युद्ध में वज्रपात, अशनि और गर्जन के साथ चटचट का महान शब्द वहाँ गूँज उठा।
7.179.19
तां प्रेक्ष्य महतीं मायां राक्षसो राक्षसस्य च ।
ऊर्ध्वमुत्पत्य हैडिम्बिस्तां मायां माययाऽवधीत् ॥ ७.१७९.१९ ॥
उस महती माया को देखकर राक्षस ने राक्षस की भी (माया को), ऊपर उछलकर हैडिम्ब (घटोत्कच) ने उस माया को माया से ही नष्ट कर दिया।
7.179.20
सोऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हि ।
अश्मवर्षं सुतुमुलं विससर्ज घटोत्कचे ॥ ७.१७९.२० ॥
उस मायावी ने अपनी माया को नष्ट हुआ देखकर, माया से ही घटोत्कच पर अत्यंत भयंकर पत्थरों की वर्षा छोड़ दी।
7.179.21
अश्मवर्षं स तं घोरं शरवर्षेण वीर्यवान् ।
दिक्षु विध्वंसयामास तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१७९.२१ ॥
पराक्रमी उसने उस भयंकर पत्थरों की वर्षा को बाणों की वर्षा से दिशाओं में बिखेर दिया, और वह दृश्य अद्भुत-सा हो गया।
7.179.22
ततो नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षताम् ।
आयसैः परिघैः शूलैर्गदामुसलमुद्गरैः ॥ ७.१७९.२२ ॥
तब अनेक प्रकार के शस्त्रों से एक-दूसरे पर वर्षा करते हुए, लौह परिघों, शूलों, गदाओं, मूसलों और मुद्गरों से (युद्ध हुआ)।
7.179.23
पिनाकैः करवालैश्च तोमरप्रासकम्पनैः ।
नाराचैर्निशितैर्भल्लैः शरैश्चक्रैः परश्वथैः ॥ ७.१७९.२३ ॥
पिनाकों (धनुषों), तलवारों, तोमरों, प्रासों और कम्पनों, तीखे नाराचों, भल्लों, बाणों, चक्रों और परशुओं (से युद्ध हुआ)।
7.179.24
अयोगुडैर्भिण्डिपालैर्गोशीर्षोलूखलैरपि ।
उत्पाटितैर्महाशाखैर्विविधैर्जगतीरुहैः ॥ ७.१७९.२४ ॥
लौह-गुडों, भिण्डिपालों, गोशीर्षों और उलूखलों से भी, तथा उखाड़े गए विविध प्रकार के बड़े-बड़े शाखाओं वाले पृथ्वी के वृक्षों से (युद्ध हुआ)।
7.179.25
शमीपीलूकदम्बैश्च चम्पकैश्चैव भारत ।
इङ्गुदैर्बदरीभिश्च कोविदारैश्च पुष्पितैः ॥ ७.१७९.२५ ॥
हे भारत, शमी, पीलु और कदम्ब के साथ, चम्पक के साथ भी, और इङ्गुद, बदरी तथा खिले हुए कोविदार वृक्षों के साथ।
7.179.26
पलाशैश्चारिमेदैश्च प्लुक्षन्यग्रोधपिप्पलैः ।
महद्भिः समरे तस्मिन्न्योन्यमभिजघ्नतुः ॥ ७.१७९.२६ ॥
पलाश और अरिमेद तथा प्लक्ष, न्यग्रोध और पिप्पल जैसे विशाल वृक्षों से उस युद्ध में उन दोनों ने एक-दूसरे पर प्रहार किया।
7.179.27
विपुलैः पर्वताग्रैश्च नानाधातुभिराचितैः ।
तेषां शब्दो महानासीद्वज्राणां भिद्यतामिव ॥ ७.१७९.२७ ॥
विशाल पर्वत-शिखरों और नाना धातुओं से भरे हुए पत्थरों से उनका महान शब्द ऐसा हुआ मानो वज्र फटते हों।
7.179.28
युद्धं समभवद्धोरं भैम्यलायुधयोर्नृप ।
हरीन्द्रयोर्यथा राजन्वालिसुग्रीवयोः पुरा ॥ ७.१७९.२८ ॥
हे नृप, भैम्य और अलायुध के बीच भयंकर युद्ध हुआ, जैसे हे राजन, पूर्वकाल में वानरराज वाली और सुग्रीव के बीच हुआ था।
7.179.29
तौ युद्ध्वा विविधैर्घोरैरायुधैर्विशिखैस्तथा ।
उत्सृज्य च शितौ खङ्खागवन्योमभिपेततुः ॥ ७.१७९.२९ ॥
वे दोनों विविध भयंकर आयुधों और बाणों से युद्ध करके, तथा तीखी तलवारें, पर्वत और वृक्ष फेंककर, एक-दूसरे पर टूट पड़े।
7.179.30
तावन्योन्यमभिद्रुत्य केशेषु सुमहाबलौ ।
भुजाभ्यां पर्यगृह्णीतां महाकायौ महाबलौ ॥ ७.१७९.३० ॥
वे दोनों अत्यन्त बलवान, विशाल शरीर वाले और महाबली एक-दूसरे पर टूटकर, केशों को पकड़कर, भुजाओं से एक-दूसरे को जकड़ लिए।
7.179.31
तौ स्विन्नगात्रौ प्रस्वेदं सुस्रुवाते जनाधिप ।
रुधिरं च महाकायावतिवृष्टाविवाम्बुदौ ॥ ७.१७९.३१ ॥
हे जनाधिप, पसीने से लथपथ शरीर वाले वे दोनों, महाकाय योद्धा, अत्यधिक वर्षा करने वाले दो मेघों की भाँति पसीना और रक्त बहा रहे थे।
7.179.32
अथाभिपत्य वेगेन समुद्धाम्य च राक्षसम् ।
बलेनाक्षिप्य हैडिम्बिश्चकर्तास्य शिरो महत् ॥ ७.१७९.३२ ॥
फिर हैडिम्ब ने वेग से झपटकर, राक्षस को ऊपर उठाकर बल से पटक दिया और उसका विशाल सिर काट डाला।
7.179.33
सोऽपहृत्य शिरस्तस्य कुण्डलाभ्यां विभूपितम् ।
तदा सुतुमुलं नादं ननाद सुमहाबलः ॥ ७.१७९.३३ ॥
उसने कुण्डलों से सुशोभित उसका सिर उखाड़ लिया, और तब उस महाबली ने अत्यन्त भीषण गर्जना की।
7.179.34
हतं दृष्ट्वा महाकायं बकज्ञातिमरिन्दमम् ।
पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव सिंहनादान्विनेदिरे ॥ ७.१७९.३४ ॥
बक के बन्धु, उस महाकाय शत्रुदमन को मारा गया देखकर पाञ्चाल और पाण्डव सिंहनाद करने लगे।
7.179.35
ततो भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च ।
अवादयन्पाण्डवेया राक्षसे निहते युधि ॥ ७.१७९.३५ ॥
राक्षस के युद्ध में मारे जाने पर पाण्डवों ने हज़ारों भेरी और दसियों हज़ार शंख बजाए।
7.179.36
अतीव सा निशा तेषां बभूव विजयावहा ।
विद्योतमाना विबभौ समन्ताद्दीपमालिनी ॥ ७.१७९.३६ ॥
वह रात्रि उनके लिए अत्यन्त विजयदायिनी हो गई; चारों ओर दीपमालाओं से सजी वह चमकती हुई शोभायमान हो उठी।
7.179.37
अलायुधस्य तु शिरो भैमसेनिर्महाबलः ।
दुर्योधनस्य प्रमुखे चिक्षेप गतचेतसः ॥ ७.१७९.३७ ॥
लेकिन महाबली भीमसेन के पुत्र ने अचेत हो चुके अलायुध का सिर दुर्योधन के सामने फेंक दिया।
7.179.38
अथ दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा हतमलायुधम् ।
बभूव परमोद्विग्नः सह सैन्येन भारत ॥ ७.१७९.३८ ॥
फिर राजा दुर्योधन अलायुध को मरा हुआ देखकर अपनी सेना सहित अत्यंत व्याकुल हो उठा, हे भारत।
7.179.39
तेन ह्यस्य प्रतिज्ञातं भीमसेनमहं युधि ।
हन्तेति स्वयमागम्य स्मरता वैरमुत्तमम् ॥ ७.१७९.३९ ॥
उसने स्वयं आकर वैर को स्मरण करते हुए युद्ध में भीमसेन को मार डालने की प्रतिज्ञा की थी।
7.179.40
ध्रुवं स तेन हन्तव्य इत्यमन्यत पार्थिवः ।
जीवितं चिरकालं भ्रातॄणां चाप्यमन्यत ॥ ७.१७९.४० ॥
राजा ने सोचा कि निश्चय ही उसके द्वारा वह (भीम) मारा जाएगा, और भाइयों का जीवन भी बहुत समय तक सुरक्षित रहेगा, ऐसा उसने माना।
7.179.41
स तं दृष्ट्वा विनिहतं भीमसेनात्मजेन वै ।
प्रतिज्ञां भीमसेनस्य पूर्णामेवाभ्यमन्यत ॥ ७.१७९.४१ ॥
उसने उसे भीमसेन के पुत्र द्वारा मारा गया देखकर, निश्चय ही भीमसेन की प्रतिज्ञा पूरी हुई मान ली।