महाभारत · अध्याय 7.188
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.188.1
ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि ।
सन्ध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे ॥ ७.१८८.१ ॥
हे महाराज, ते तसेच कवच घालून रणभूमीच्या अग्रभागी संध्याकाळी आलेल्या सहस्रकिरण सूर्याची उपासना करू लागले.
7.188.2
उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे ।
प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत ॥ ७.१८८.२ ॥
तापलेल्या सोन्यासारख्या तेजस्वी सहस्रकिरण सूर्याचा उदय होऊन लोक प्रकाशित झाल्यावर पुन्हा युद्ध सुरू झाले.
7.188.3
द्वन्द्वानि तत्र यान्यासन्संसक्तानि पुरोदयात् ।
तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत ॥ ७.१८८.३ ॥
तेथे सूर्योदयापूर्वी जी द्वंद्वयुद्धे चालली होती, हे भारता, सूर्य उगवताच तीच पुन्हा सुरू झाली.
7.188.4
रथैर्हया हयैर्नागाः पादातैश्चापि कुञ्जराः ।
हयैर्हयाः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः ॥ ७.१८८.४ ॥
रथांशी घोडे, घोड्यांशी हत्ती, पायदळाशी हत्तीही; घोडे घोड्यांशी आणि पायदळ पायदळाशी भिडले.
7.188.5
रथा रथैरिभैर्नागास्तथैव भरतर्षभ ।
संसक्ताश्च वियुक्ताश्च योधाः सन्न्यपतन्रणे ॥ ७.१८८.५ ॥
रथ रथांशी, हत्ती हत्तींशी भिडले; हे भरतश्रेष्ठा, तसेच योद्धे एकत्र येऊन आणि वेगळे होऊन रणात तुटून पडले.
7.188.6
ते रात्रौ कृतकर्माणः श्रान्ताः सूर्यस्य तेजसा ।
क्षुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवोऽभवन् ॥ ७.१८८.६ ॥
रात्री आपले कर्म करून, सूर्याच्या तापाने थकलेले, भूक-तहानेने वेढलेल्या शरीराचे अनेक जण बेशुद्ध झाले.
7.188.7
शङ्खबेरीमृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम् ।
विष्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम् ॥ ७.१८८.७ ॥
शंख, भेरी, मृदंगांचा नाद; गर्जणारे हत्ती; पूर्ण ओढलेल्या धनुष्यांचा टणत्कार.
7.188.8
शब्दः समभवद्राजन्दिविस्पृग्भरतर्षभ ।
द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां पततामपि ॥ ७.१८८.८ ॥
हे राजा, हे भरतश्रेष्ठा, आकाशाला भिडणारा आवाज उठला — पळणाऱ्या पायदळाचा आणि पडणाऱ्या शस्त्रांचा.
7.188.9
हयानां हेषतां चापि रथानां च निवर्तताम् ।
क्रोशतां गर्जतां चैव तदासीत्तुमुलं महत् ॥ ७.१८८.९ ॥
घोड्यांचे खिंकाळणे, परतणाऱ्या रथांचा आवाज, ओरडणारे व गर्जणारे योद्धे — तो मोठा गोंधळ होता.
7.188.10
विवृद्धस्तुमुलः शब्दो द्यामगच्छन्महांस्तदा ।
नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुरः स्वनः ॥ ७.१८८.१० ॥
तेव्हा वाढलेला भयानक आवाज आकाशापर्यंत गेला — विविध शस्त्रांनी कापले गेलेल्यांचा तडफडणारा आक्रोश.
7.188.11
भूमावश्रूयत महांस्तदाऽऽसीत्कृपणं महत् ।
पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम् ॥ ७.१८८.११ ॥
तेव्हा जमिनीवर मोठा आणि करुण आवाज ऐकू आला — पडणाऱ्या आणि पाडल्या जाणाऱ्या पायदळ, घोडे, रथ व हत्तींचा.
7.188.12
तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकशः ।
स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्च स्वान्परेषां परे परान्। ॥ ७.१८८.१२ ॥
त्या सर्व सैन्यांची अनेक प्रकारे सरमिसळ झाल्यावर, आपल्यांनीच आपल्यांना मारले; शत्रूंनी आपल्यांना आणि शत्रूंच्या लोकांनाही मारले.
7.188.13
वीरबाहुविसृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च ।
राशयः प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव ॥ ७.१८८.१३ ॥
वीरांच्या बाहूंनी फेकलेली (शस्त्रे) योद्ध्यांवर आणि हत्तींवर ढिगाऱ्यांसारखी दिसली, जसे धुण्याच्या घाटांवर वस्त्रांचे ढीग.
7.188.14
उद्यतप्रतिपिष्टानां खङ्गानां वीरबाहुभिः ।
स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव ॥ ७.१८८.१४ ॥
वीरांच्या बाहूंनी उचलून वारंवार आपटलेल्या तलवारींचा तोच आवाज होता, जसा वस्त्रे पिळली जात असताना होतो.
7.188.15
अर्धासिभिस्तथा खङ्गैस्तोमरैः सपरश्वथैः ।
निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्सुदारुणम् ॥ ७.१८८.१५ ॥
अर्धासी, तलवारी, तोमर आणि परशूंनी जवळचे भयंकर युद्ध झाले; ते अत्यंत दारुण होते.
7.188.16
गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम् ।
शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णां मांसशोणितकर्दमाम् ॥ ७.१८८.१६ ॥
हत्ती आणि घोड्यांच्या देहांतून उगम पावलेली, मनुष्यदेहांनी वाहणारी, शस्त्रमत्स्यांनी भरलेली, मांस-रक्ताच्या चिखलाची नदी.
7.188.17
आर्तनादस्वनवतीं पताकाशस्त्रफेनिलाम् ।
नदीं प्रावर्तयन्वीराः परलोकौघगामिनीम् ॥ ७.१८८.१७ ॥
आर्तनादांच्या स्वराने भरलेली, पताका आणि शस्त्रांच्या फेसाने युक्त, परलोकाच्या प्रवाहाकडे जाणारी नदी वीरांनी वाहती केली.
7.188.18
शरशक्त्यर्दिता क्लान्ता रात्रिमूढात्पचेतसः ।
विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्गजवाजिनः ॥ ७.१८८.१८ ॥
बाण आणि शक्तींनी पीडित, थकलेले, रात्रीमुळे किंचित मूढ मनाचे, सर्व अवयव सावरून हत्ती-घोड्यांवरील योद्धे उभे राहिले.
7.188.19
संशुष्कवदना वीराः शिरोभिश्चारुकुण्डलैः ।
युद्धोपकरणैश्चान्यैस्तत्रतत्र चकाशिरे ॥ ७.१८८.१९ ॥
युद्धात पडलेल्या वीरांची सुकलेली तोंडे, सुंदर कुंडले घातलेली मस्तके आणि इतर युद्धसामग्री ठिकठिकाणी चमकत होती.
7.188.20
क्रव्यादसङ्घैराकीर्णं मृतैरर्धमृतैरपि ।
नासीद्रथपथस्तत्र सर्वमायोधनं प्रति ॥ ७.१८८.२० ॥
मांसभक्षक प्राण्यांच्या थव्यांनी भरलेले, मृत आणि अर्धमृतांनी व्यापलेले, तेथे संपूर्ण रणभूमीवर रथांना मार्ग उरला नव्हता.
7.188.21
मञ्जत्सु चक्रेषु रथान्सत्वमास्थाय वाजिनः ।
कथञ्चिदवहन्श्रान्ता वेपमानाः शरार्दिताः।
कुलसत्वबलोपेता वाजिनो वारणोपमाः ॥ ७.१८८.२१ ॥
चाके रुतू लागली तरीही घोडे धैर्य एकवटून रथ कसेबसे ओढत होते; थकलेले, थरथरणारे, बाणांनी पीडित ते घोडे उत्तम कुल, धैर्य आणि बळ असलेल्या हत्तींसारखे होते.
7.188.22
विह्वलं तूर्णमुद्धान्तं सभयं भारतातुरम् ।
बलमासीत्तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावुभौ ॥ ७.१८८.२२ ॥
हे भारता, तेव्हा द्रोण आणि अर्जुन या दोघांखेरीज सर्व सैन्य लवकरच गोंधळलेले, गांगरलेले, भयभीत आणि पीडित झाले होते.
7.188.23
तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च ।
तावेवान्ये समासाद्य जग्मुर्वैवस्वतक्षयम् ॥ ७.१८८.२३ ॥
तेच दोघे आश्रय होते, तेच दोघे दुःखितांचे आधार होते; इतर लोक त्यांच्याजवळ जाऊन यमलोकी गेले.
7.188.24
आविग्नमभवत्सर्वं कौरवाणां महद्बलम् ।
पाञ्चालानां च संसक्तं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ७.१८८.२४ ॥
कौरवांचे संपूर्ण महासैन्य उद्विग्न झाले; पांचालांशी मिसळल्याने काहीही ओळखता येत नव्हते.
7.188.25
अन्तकाक्रीडसदृशं भीरूणां भयवर्धनम् ।
पृथिव्यां राजवंश्यानामुत्थिते महति क्षये ॥ ७.१८८.२५ ॥
पृथ्वीवर राजवंशांचा महान संहार उभा राहिला, तेव्हा ते यमाच्या खेळासारखे होते आणि भित्र्यांचे भय वाढवणारे होते.
7.188.26
न तत्र कर्णं द्रोणं वा नार्जुनं न युधिष्ठिरम् ।
न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम् ॥ ७.१८८.२६ ॥
तेथे कर्ण, द्रोण, अर्जुन, युधिष्ठिर, भीमसेन, यमळे, पांचाल्य किंवा सात्यकी कोणीही दिसत नव्हते.
7.188.27
न च दुःशासनं द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ ।
न कृपं मद्रराजं च कृतवर्माणमेव च ॥ ७.१८८.२७ ॥
दुःशासन, द्रौणी, दुर्योधन आणि सौबल, कृप, मद्रराज आणि कृतवर्मा यांपैकी कोणीही दिसत नव्हते.
7.188.28
न चान्यान्नैव चात्मानं न क्षितिं न दिशस्तथा ।
पश्याम राजन्संसक्तान्सैन्येन रजसा धृतान् ॥ ७.१८८.२८ ॥
इतरांना, स्वतःला, पृथ्वीला किंवा दिशांना आम्हाला पाहता येत नव्हते. हे राजा, सैन्याच्या धुळीने झाकलेले, एकमेकांना चिकटलेले योद्धेच आम्हाला दिसत होते.
7.188.29
सम्भ्रान्ते तुमुले घोरे रजोमेघे समुत्थिते ।
त्रियामामिव संप्राप्ताममन्यन्त निशाचराः ॥ ७.१८८.२९ ॥
भयानक, गोंधळाच्या या कोलाहलात धुळीचा मेघ उठला, तेव्हा निशाचरांना वाटले की रात्र आली आहे.
7.188.30
न ज्ञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः ।
न दिशो द्यौर्न चोर्वी च न समं विषमं तथा ॥ ७.१८८.३० ॥
कौरव, पांचाल किंवा पांडव ओळखू येत नव्हते; दिशा, आकाश, पृथ्वी, सपाट वा खडबडीत काहीही कळत नव्हते.
7.188.31
हस्तसंस्पर्शमापन्नान्परानप्यथवा स्वकान् ।
न्यपातयंस्तदा युद्धे नराः स्म विजयैषिणः ॥ ७.१८८.३१ ॥
हाताहारी भिडलेल्या शत्रूंना, किंवा स्वकीयांनाही, तेव्हा युद्धात विजयाची इच्छा करणारे योद्धे पाडत होते.
7.188.32
उद्धूतत्वात्तु रजसः प्रसेकाच्छोणितस्य च ।
प्राशाम्यत रजो भौमं शीघ्रत्वादनिलस्य च ॥ ७.१८८.३२ ॥
धूळ उडाली होती, रक्ताच्या शिंपडण्याने आणि वाऱ्याच्या वेगाने, भूमीवरील ती धूळ शांत झाली.
7.188.33
तत्र नागा हया योधा रथिनोऽथ पदातयः ।
पारिजातवनानीव व्यरोचन्रुधिरोक्षिताः ॥ ७.१८८.३३ ॥
तेथे हत्ती, घोडे, योद्धे, रथी आणि पायदळ रक्ताने भिजून पारिजातकाच्या वनांसारखे चमकत होते.
7.188.34
ततो दुर्योधनः कर्णो द्रोणो दुःशासनस्तथा ।
पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथाः ॥ ७.१८८.३४ ॥
तेव्हा दुर्योधन, कर्ण, द्रोण आणि दुःशासन पांडवांशी भिडले — चार रथी चौघांशी.
7.188.35
दुर्योधनः सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत ।
वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुनः ॥ ७.१८८.३५ ॥
दुर्योधन भावासह यमाच्या दोन पुत्रांशी भिडला; राधेय कर्ण वृकोदराशी, आणि भारद्वाजपुत्र अर्जुनाशी भिडला.
7.188.36
तद्धोरं महदाश्चर्यं युद्धं दैवासुरोपमम् ।
रथर्षभाणामुग्राणां सन्निपातममानुषम् ॥ ७.१८८.३६ ॥
ते भयानक, महान आणि आश्चर्यकारक युद्ध देव-दानवांच्या युद्धासारखे होते; उग्र रथश्रेष्ठांची ती धडक अमानुष होती.
7.188.37
रथमार्गैर्विचित्रैस्तैर्विचित्ररथसङ्कुलम् ।
अपश्यन्रथिनो युद्धं विचित्रं चित्रयोधिनाम् ॥ ७.१८८.३७ ॥
त्या विचित्र रथमार्गांनी आणि विचित्र रथांनी भरलेले ते युद्ध रथियांनी पाहिले; विचित्र योद्ध्यांचे विचित्र युद्ध.
7.188.38
यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः ।
जीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैरवाकिरन् ॥ ७.१८८.३८ ॥
प्रयत्न करणारे, पराक्रमी, एकमेकांना जिंकू इच्छिणारे ते ग्रीष्माच्या शेवटी ढगांसारखे बाणांचा वर्षाव करू लागले.
7.188.39
ते रथान्सूर्यसङ्काशानास्थिताः पुरुषर्षभाः ।
अशोभन्त यथा मेघाः शारदाश्चलविद्युतः ॥ ७.१८८.३९ ॥
सूर्यासारख्या रथांवर आरूढ झालेले ते पुरुषश्रेष्ठ शरद ऋतूतील चमकत्या विजेसह मेघांप्रमाणे शोभू लागले.
7.188.40
योधास्ते तु महाराज क्रोधामर्षसमन्विताः ।
स्पर्धिनश्च महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराः।
अभ्यगच्छंस्तथाऽन्योन्यं मत्ता गजवृषा इव ॥ ७.१८८.४० ॥
हे महाराजा! क्रोध आणि असहिष्णुतेने भरलेले ते योद्धे, स्पर्धा करणारे महाधनुर्धर, प्रयत्नाने धनुष्य धरून, मदोन्मत्त गजांप्रमाणे एकमेकांवर चालून गेले.
7.188.41
न नूनं देहभेदोऽस्ति काले राजन्ननागते ।
यत्र सर्वे न युगपद्व्यशीर्यन्त महारथाः ॥ ७.१८८.४१ ॥
हे राजा! अजून काळ आला नव्हता, म्हणून खरोखर देहांचा भेद झाला नाही; कारण सर्व महारथी एकाच वेळी विखुरले गेले नाहीत.
7.188.42
बाहुभिश्चपरणैश्चिन्नैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
कार्मुकैर्विशिखैः प्रासैः खङ्गैः परशुपट्टसैः ॥ ७.१८८.४२ ॥
तुटलेल्या बाहूंनी, कुंडलांसह मस्तकांनी, धनुष्यांनी, बाणांनी, भाल्यांनी, खड्गांनी, परशू व पट्टिशांनी.
7.188.43
नालीकैः क्षुद्रनाराचैर्नखरैः शक्तितोमरैः ।
अन्यैश्च विविधाकारैर्धौतैः प्रहरणोत्तमैः ॥ ७.१८८.४३ ॥
नालीक, क्षुद्र नाराच, नखर, शक्ती व तोमर आणि अनेक आकारांच्या, घासून चमकवलेल्या उत्तम शस्त्रांसह.
7.188.44
विचित्रैर्विविधाकारैः शरीरावरणैरपि ।
विचित्रैश्च रथैर्भग्नैर्हतैश्च गजवाजिभिः ॥ ७.१८८.४४ ॥
विचित्र व अनेक आकारांची कवचे, विचित्र रथ जे भग्न व ठार झाले होते, आणि मृत हत्ती व घोडे यांसह.
7.188.45
शून्यैश्चैव नगाकारैर्हतयोधध्वजै रथैः ।
अमनुष्यैर्हयैस्त्रस्तैः कृष्यमाणैस्ततस्ततः ॥ ७.१८८.४५ ॥
रिकाम्या व पर्वतासारख्या रथांनी, ठार झालेल्या योद्ध्यांनी व ध्वजांनी युक्त रथांनी, स्वाररहित भयभीत घोड्यांनी, इकडून तिकडे ओढल्या जाणाऱ्यांनी.
7.188.46
वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलंकृतैः ।
व्यजनैः कङ्कटैश्चैव ध्वजैश्च विनिपातितैः ॥ ७.१८८.४६ ॥
वाऱ्यात वारंवार फडफडणारे, ठार झालेल्या वीरांनी सुशोभित व्यजने, कंकट आणि खाली पाडलेले ध्वज यांसह.
7.188.47
छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्च ससुगन्धिभिः ।
हारैः किरीटैर्मुकुटैरुष्णीषैः किङ्किणीगणैः ॥ ७.१८८.४७ ॥
छत्री, अलंकार, वस्त्रे, सुगंधी माळा, हार, किरीटे, मुकुटे, उष्णीषे आणि किंकिणींचे समूह यांसह.
7.188.48
उरस्थैर्मणिभिर्निष्कैश्चूडामणिभिरेव च ।
आसीदायोधनं तत्र नभस्तारागणैरिव ॥ ७.१८८.४८ ॥
छातीवरील मणी, निष्क आणि चूडामणी यांनी ते रणांगण तारकासमूहांनी भरलेल्या आकाशासारखे झाले होते.
7.188.49
ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागमः ।
अमर्षितेन क्रुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्य च ॥ ७.१८८.४९ ॥
मग दुर्योधनाची नकुलाशी गाठ पडली — क्रुद्धाची क्रुद्धाशी आणि असहिष्णूची असहिष्णूशी.
7.188.50
अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम् ।
किरञ्छरशतैर्हृष्टस्तत्र नादो महानभूत् ॥ ७.१८८.५० ॥
मग माद्रीपुत्राने तुमच्या पुत्राला अपसव्य केले — शेकडो बाण सोडत, हर्षाने; तेथे मोठा गोंधळ उडाला.
7.188.51
अपसव्यं कृतं सङ्ख्ये भ्रातृव्येनात्यमर्षिणा ।
नामृष्यत तमप्याजौ प्रतिचक्रे परन्तपः।
पुत्रस्तव महाराज राजा दुर्योधनो द्रुतम् ॥ ७.१८८.५१ ॥
युद्धात अपसव्य करण्यात आले — अत्यंत असहिष्णू चुलत भावाकडून. परंतपाने ते सहन न करता लगेच प्रत्युत्तर दिले — तुमचा पुत्र, महाराज राजा दुर्योधन, त्वरेने.
7.188.52
ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम् ।
न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्चित्रमार्गवित् ॥ ७.१८८.५२ ॥
तेव्हा अपसव्याचा प्रतिकार करू इच्छिणाऱ्या तुमच्या पुत्राला तेजस्वी आणि विचित्र मार्गांचा जाणकार नकुल याने अडवले.
7.188.53
स सर्वतो निवार्यैनं शरजालेन पीडयन् ।
विमुखं नकुलश्चक्रे तत्सैन्याः समपूजयन् ॥ ७.१८८.५३ ॥
सर्व बाजूंनी त्याला अडवून बाणजालाने पीडा देत नकुलाने त्याला विमुख केले; त्याच्या सैन्याने त्याचा मोठा गौरव केला.
7.188.54
तिष्ठतिष्ठेति नकुलो बभाषे तनयं तव ।
संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितं च तत् ॥ ७.१८८.५४ ॥
"थांब, थांब" असे नकुल तुमच्या पुत्राला म्हणाला; सर्व दुःखे आणि तुमचा तो दुर्मंत्र आठवून.