महाभारत · अध्याय 7.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

शब्दार्थांसह वाचा

7.2.1

हतं भीष्ममथाधिरथिर्विदित्वा ।
भिन्नां नावं वारिधावत्यगाधे।
सोदर्यवद्व्यसनात्सूतपुत्रः ।
संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥ ७.२.१ ॥

भीष्म मारला गेला हे जाणून सूतपुत्र कर्ण, अथांग समुद्रात फुटलेल्या नावेसारख्या संकटात असलेल्या तुमच्या पुत्राच्या सेनेला भावासारखे पार नेण्यासाठी पुढे सरसावला.

7.2.2

श्रुत्वा तु कर्णः पुरुषेन्द्रमच्युतं ।
निपातितं शान्तनवं महारथम्।
अथोपयायात्सहसारिकर्षणो ।
धनुर्धराणां प्रवरस्तदा नृप ॥ ७.२.२ ॥

शंतनूचा पुत्र, महारथी भीष्म पडले हे ऐकून, धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ आणि शत्रूंना पीडा देणारा कर्ण तत्काळ तिथे आला, हे राजा.

7.2.3

हते तु रथसत्तमे परैर्निमज्जतीं नावमिवार्णवे कुरून् ।
पितेव पुत्रांस्त्वरितोऽभ्ययात्ततः सन्तारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥ ७.२.३ ॥

रथश्रेष्ठ पडल्यानंतर, शत्रूंकडून समुद्रात बुडणाऱ्या नावेसारख्या बुडणाऱ्या कौरवांकडे, पिता पुत्रांकडे धावतो तसा, कर्ण त्वरित आला, तुमच्या पुत्राच्या सेनेला पार नेण्यासाठी.

सम्मृज्य दिव्यं धनुराततज्यं स रामदत्तं रिपुसङ्घहन्ता ।
बाणांश्च कालानलवायुकल्पानुल्लालयन्वाक्यमिदं बभाषे।
यस्मिन्धृतिर्बुद्धिपराक्रमौजः सत्यं स्मृतिर्वीरगुणाश्च सर्वे ।
अस्त्राणि दिव्यान्यथ संनतिह्रीः प्रिया च वागनसूया च भीष्मे ॥ ७.२.४ ॥

शत्रूंच्या समूहांचा संहार करणाऱ्या कर्णाने, परशुरामाने दिलेले दिव्य धनुष्य पुसून, प्रत्यंचा चढवून, काळ, अग्नी आणि वायूसारखे बाण फिरवत हे वचन म्हटले: ज्याच्यात धैर्य, बुद्धी, पराक्रम, ओज, सत्य, स्मृती आणि सर्व वीरगुण, दिव्य अस्त्रे, नम्रता, लज्जा, प्रिय वाणी आणि असूयारहित वाणी होती, ते भीष्म (आता नाहीत).

7.2.5

सदा कृतज्ञे द्विजशत्रुघातके सनातनं चन्द्रमसीव लक्ष्मीः ।
स चेत्प्रशान्तः परवीरहन्ता मन्ये हतानेव च सर्ववीरान् ॥ ७.२.५ ॥

जो सदा कृतज्ञ आणि ब्राह्मणशत्रूंचा संहारक आहे, चंद्रात जशी शाश्वत लक्ष्मी असते, तसा तो जर आता शांत झाला असेल, तर मला वाटते की शत्रुवीरांचा संहारकही सर्व वीरांसह मारला गेला आहे.

7.2.6

नेह ध्रुवं किङ्चन जातु विद्यते। लोके ह्यस्मिन्कर्मणोऽनित्ययोगात् ।
सूर्योदये को हि विमुक्तसङ्शयो भावं कुर्वीतार्यमहाव्रते हते ॥ ७.२.६ ॥

या जगात काहीही निश्चित नाही, कारण कर्मसंयोग अनित्य आहेत. सूर्योदयाच्या वेळी, आर्याच्या महाव्रतात मारल्या गेलेल्याबद्दल संशयरहित होऊन कोण भाव धारण करू शकेल?

7.2.7

वसुप्रभावे वसुवीर्यसंभवे गते वसूनेव वसुंधराधिपे ।
वसूनि पुत्रांश्च वसुंधरां तथा कुरूंश्च शोचध्वमिमां च वाहिनीम् ॥ ७.२.७ ॥

हे वसूंच्या प्रभावा, वसूंच्या पराक्रमातून जन्मलेल्या, वसूंसारख्या भूपती गेल्यावर, वसूंसाठी, पुत्रांसाठी, पृथ्वीसाठी, तसेच कुरूंसाठी आणि या सैन्यासाठी शोक करा.

7.2.8

महाप्रभावे वरदे निपातिते लोकेश्वरे शास्तरि चामितौजसि ।
पराजितेषु भरतेषु दुर्मनाः कर्णो भृशं न्यश्वसदश्रु वर्तयन् ॥ ७.२.८ ॥

महाप्रभावी, वरदाता, लोकेश्वर आणि अमित ओजस्वी शासक पडला आणि भरत पराजित झाले, तेव्हा दुःखी कर्ण अश्रू ढाळत अत्यंत दीर्घ उसासा टाकू लागला.

7.2.9

इदं च राधेयवचो निशम्य सुताश्च राजंस्तव सैनिकाश्च ह ।
परस्परं चुक्रुशुरार्तिजं मुहुस्तदाश्रु नेत्रैर्मुमुचुश्च शब्दवत् ॥ ७.२.९ ॥

हे राजा, राधेयाचे हे शब्द ऐकून तुझे पुत्र आणि सैनिक एकमेकांकडे पाहत दुःखाने ओरडले; तेव्हा वारंवार डोळ्यांतून अश्रू ढाळत मोठ्याने रडू लागले.

7.2.10

प्रवर्तमाने तु पुनर्महाहवे विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिवैः ।
अथाब्रवीद्धर्षकरं तदा वचो रथर्पभान्सर्वमहारथर्षभः ॥ ७.२.१० ॥

महायुद्ध पुन्हा सुरू असताना, राजांची सेना त्यात घुसत असताना, सर्व महारथींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याने तेव्हा रथश्रेष्ठांना हर्ष देणारे शब्द सांगितले.

7.2.11

जगत्यनित्ये सततं प्रधावति प्रचिन्तयन्नस्थिरमद्य लक्षये ।
भवत्सु तिष्ठत्स्विह पातितो मृधे निरिप्रकाशः कुरुपुङ्गवः कथम् ॥ ७.२.११ ॥

अनित्य अशा जगात सर्व काही सतत धावत असते असा विचार करून आज मी हा अस्थिरपणा पाहतो. तुम्ही सर्व येथे असताना, युद्धात पडून तेजहीन झालेला कुरुश्रेष्ठ कसा?

7.2.12

निपातिते शान्तनवे महारथे दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा ।
न पार्थिवाः सोढुमलं धनंजयं गिरिप्रवोढारमिवानिलं द्रुमाः ॥ ७.२.१२ ॥

सूर्य भूमीवर कोसळावा तसा शंतनूचा पुत्र महारथी पडल्यावर राजांना धनंजयाला सहन करता आले नाही; पर्वत हालवणाऱ्या वाऱ्याला वृक्ष सहन करू शकत नाहीत तसे.

7.2.13

हतप्रधानं त्विदमार्तरूपं परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै ।
मर्या कुख्णां परिपाल्यमाहवे बलं यथा तेन महात्मना तथा ॥ ७.२.१३ ॥

प्रधान मारला गेल्यामुळे हे सैन्य आर्त अवस्थेत आहे; शत्रूंनी त्याचा उत्साह नष्ट केला आहे, आज ते अनाथ झाले आहे. त्या महात्म्याने युद्धात जसे याचे रक्षण केले, तसेच…

7.2.14

समाहिते चात्मनि भारमीदृशं जगत्तथाऽनित्यमिदं च लक्षये ।
निपातितं चाहवशौण्डमाहखे कथं नु कुर्यामहमीदृशे भयम् ॥ ७.२.१४ ॥

मनात असा भार वाहत, हे जग असे अनित्य पाहत, आणि युद्धात अभिमानी असलेल्या त्या वीराला पडलेला पाहून, अशा भयात मी काय करू?

7.2.15

अहं तु तान्कुरुवृषभानजिह्मगैः प्रवेशयन्यमसदनं चरन्रणे ।
यशः परं जगति विभाव्य वर्तिता परैर्हतो भुवि शयिताथवा पुनः ॥ ७.२.१५ ॥

मी रणांगणात फिरत त्या कुरुश्रेष्ठांना सरळ बाणांनी यमसदनी पाठवीन. जगात परम यश जाणून, किंवा शत्रूंकडून मारले जाऊन पृथ्वीवर पडून राहीन.

7.2.16

युधिष्ठिरो धृतिमतिसत्यसत्ववान् वृकोदरो गजशततुल्यविक्रमः ।
तथार्जुनस्त्रिदशवरात्मजो युवा न तद्बलं सुजयमिहामरैरपि ॥ ७.२.१६ ॥

धैर्य, बुद्धी, सत्य आणि सामर्थ्य असलेला युधिष्ठिर; शंभर हत्तींच्या पराक्रमाचा वृकोदर; देवश्रेष्ठ इंद्राचा तरुण पुत्र अर्जुन — त्यांच्या सैन्याला येथे देवसुद्धा सहज जिंकू शकत नाहीत.

7.2.17

यमौ रणे यत्र यमोपमौ बले ससात्यकिर्यत्र च देवकीसुतः ।
न तद्बलं कापुरुषोऽभ्युपेयिवान्निवर्तते भृत्युमुखादिवासुभृत् ॥ ७.२.१७ ॥

रणांगणात यमासारखे दोन बंधू आणि सात्यकीसह देवकीपुत्र (कृष्ण) ज्या सैन्यात आहेत, तेथे भ्याड माणूस गेल्यास तो मृत्यूच्या तोंडातून परत फिरणाऱ्या जीवासारखा मागे फिरतो.

7.2.18

तपोऽभ्युदीर्णं तपसैव बाध्यते बलं बलेनैव तथा मनस्विभिः ।
मनश्च मे शत्रुनिवारणे ध्रुं स्वरक्षणे चाचलवद्व्यवस्थितम् ॥ ७.२.१८ ॥

अति प्रखर तपाला तपानेच दाबता येते; बलाला बलानेच दाबता येते; तसेच निश्चयी लोकांकडून. माझे मनही शत्रू रोखण्यात आणि स्वरक्षणात पर्वतासारखे दृढ उभे आहे.

7.2.19

एवं चैषां बाधमानः प्रभावं गत्वैवाहं ताञ्जयाम्यद्य सूत ।
मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं भग्ने सैन्ये यः समेयात्स मित्रम् ॥ ७.२.१९ ॥

अशा प्रकारे त्यांचा प्रभाव दाबत मी जाऊन आज त्यांना जिंकीन, हे सूता. मित्रद्रोह मला सहन होणार नाही; सैन्य भंगल्यावर जो माझ्याकडे येईल तोच मित्र.

7.2.20

कर्तास्म्येतत्सत्पुरुषार्यकर्म त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि भीष्मम् ।
सर्वान्सङ्ख्ये शत्रुशङ्घान्हनिष्ये हतस्तैर्वा वीरलोकं प्रपत्स्ये ॥ ७.२.२० ॥

सत्पुरुषांना व आर्यांना योग्य असे हे कर्म मी करीन. प्राणांचा त्याग करून भीष्माच्या मागे जाईन. युद्धात सर्व शत्रुसमूहांचा मी वध करीन; किंवा त्यांच्याकडून मारला जाऊन वीरलोक प्राप्त करीन.

7.2.21

संप्राक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे पराहते पौरुषे धार्तराष्ट्रे ।
मया कृत्यमिति जानामि सूत तस्माद्राज्ञस्त्वद्य शत्रून्विजेष्ये ॥ ७.२.२१ ॥

स्त्रिया आणि मुले रडत मोठ्याने आक्रोश करत आहेत; धार्तराष्ट्रांचे पौरुष पराभूत झाले आहे. हे सूता, हे माझे कर्तव्य आहे हे मी जाणतो; म्हणून आज राजाच्या शत्रूंना मी जिंकीन.

7.2.22

कुरून्रक्षन्पाण्डुपुत्राञ्जिघांसंस्त्यक्त्वा प्राणान्घोररूपे रणेऽस्मिन् ।
सर्वान्सङ्ख्ये शत्रुसङ्घान्निहत्य दास्याम्यहं धर्म… ॥ ७.२.२२ ॥

कुरूंचे रक्षण करीत, पांडुपुत्रांना मारण्याच्या इच्छेने, या घोर रणात प्राणांचा त्याग करून, युद्धात सर्व शत्रुसमूहांचा वध करून मी धर्म…

7.2.23

निबध्यतां मे कवचं विचित्रं हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि ।
शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं धनुः शरांश्चाग्निविपाहिकल्पान् ॥ ७.२.२३ ॥

माझे विचित्र, सोन्याचे, तेजस्वी कवच बांधले जावे, जे मणी व रत्नांनी झळकते; सूर्यासमान तेजस्वी शिरस्त्राण, धनुष्य आणि अग्नी व विषारी सर्पांसारखे बाण (सज्ज व्हावेत).

7.2.24

उपासङ्गान्पोडश योजयन्तु धनूम्पि दिव्यानि तथाऽऽहरन्तु ।
असींश्च शक्तीश्च गदाश्च गुर्वीः शङ्खं च जाम्बूनदचित्रनालम् ॥ ७.२.२४ ॥

सोळा भाते बांधवा, दिव्य धनुष्ये आणा; तलवारी, शक्ती आणि जड गदा आणा; आणि जांबूनद सोन्याच्या विचित्र दांड्याचा शंखही आणा.

7.2.25

इमां रौक्मीं नागकक्ष्यां विचित्रां ध्वजं जैत्रं दिव्यमिन्दीवराङ्कम् ।
श्लक्ष्णैर्वस्त्रैर्विप्रमृज्यानयन्तु चित्रां मालां चारुबद्धां सलाजाम् ॥ ७.२.२५ ॥

ही सोनेरी नागकक्ष्या, विचित्र विजयध्वज, नीलकमळाने अंकित दिव्य ध्वज मऊ वस्त्रांनी पुसून आणा; सुंदर बांधलेली विचित्र माळ आणि लाजाही आणा.

7.2.26

अश्वानग्र्यान्पाण्डुराभ्रप्रकाशान् पुष्टान्स्नातान्मन्त्रपूताभिरद्भिः ।
तप्तैर्भाण्डैः काञ्चनैरभ्युपेतान् शीघ्राञ्शीघ्रं सूतपुत्रानयस्व ॥ ७.२.२६ ॥

पांढऱ्या ढगांसारखे तेजस्वी, पुष्ट, मंत्रपूत जलाने स्नान घातलेले, तप्त सोन्याच्या पात्रांनी सजलेले उत्तम घोडे, हे सूतपुत्रांनो, लवकर लवकर आणा.

7.2.27

रथं चाग्र्यं हेममालावनद्धं रत्नैश्चित्रं सूर्यचन्द्रप्रकाशैः ।
द्रव्यैर्युक्तं सम्प्रहारोपपन्नैर्बाहैर्युक्तं तूर्णमावर्तयस्व ॥ ७.२.२७ ॥

सोन्याच्या माळांनी बांधलेला उत्तम रथ, रत्नांनी विचित्र, सूर्य-चंद्रासारखा तेजस्वी, युद्धोपयोगी साहित्याने युक्त, वाहनपशूंनी जोडलेला रथ लवकर वळवून आणा.

7.2.28

चित्राणि चापानि च वेगवन्ति ज्याश्चोत्तमाः सन्नहनोपपन्नाः ।
तूणांश्च पूर्णान्महतः शराणामासाद्य गात्रावरणानि चैव ॥ ७.२.२८ ॥

विचित्र धनुष्ये, वेगवान उत्तम प्रत्यंचा, कवचांनी सज्ज, मोठ्या बाणांनी भरलेले भाते आणि देहरक्षक कवचे आणून.

7.2.29

प्रायात्रिकं चानयताशु सर्वं पूर्णं कान्त्या वीरकांस्यां च हैमम् ।
आनीय मालामवबध्य चाङ्गे प्रवादयन्त्वाशु जयाय भेरीः ॥ ७.२.२९ ॥

प्रवासाचे सर्व साहित्य लवकर आणा; तेजाने भरलेली वीर कांस्य व सुवर्णाची साधने, माळा घालून अंगावर बांधून; विजयासाठी भेरी त्वरित वाजवा.

7.2.30

प्रयाहि मूताशु यतः किरीटी वृकोदरो धर्मसुतो यमौ च ।
तान्वा हनिष्यामि समेत्य सङ्ख्ये भीष्मो यथैष्यामि हतो द्विषद्भिः ॥ ७.२.३० ॥

सारथ्या, जिथे किरीटी, वृकोदर, धर्मपुत्र आणि दोघे जुळे आहेत तिकडे लवकर रथ चालव; युद्धात त्यांना गाठून मारीन, किंवा भीष्मासारखा शत्रूंकडून मारला जाऊन जाईन.

7.2.31

यस्मिन्राजा सत्यधृतिर्युधिष्ठिरः समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च ।
वासुदेवः सात्यकिः सृंजयाश्च मन्ये बलं तदजय्यं महीपैः ॥ ७.२.३१ ॥

सत्यधृती राजा युधिष्ठिर, भीमसेन आणि अर्जुन, वासुदेव, सात्यकी आणि सृंजय ज्या सैन्यात स्थित आहेत, ते सैन्य राजांना अजिंक्य आहे असे मला वाटते.

7.2.32

तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षेत्सदाऽप्रमत्तः समरे किरीटिनम् ।
तथापि हन्तास्मि समेत्य सङ्ख्ये यास्यामि वा भीष्ममुखो यमाय ॥ ७.२.३२ ॥

सर्व हरण करणारा मृत्यूही युद्धात नेहमी सावध राहून किरीटीचे रक्षण करील, तरीही मी त्याच्याशी गाठ घेऊन त्याला मारीन; किंवा भीष्माला पुढे करून यमाकडे जाईन.

7.2.33

न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां मध्ये शराणां तत्र चाहं ब्रवीमि ।
मित्रद्रुहो दुर्बलभक्तयो ये पापात्मानो न ममैते सहायाः ॥ ७.२.३३ ॥

परंतु मी त्यांच्या बाणांच्या मध्यभागी जाणार नाही; तेथे मी म्हणतो—जे मित्रद्रोही, दुर्बल निष्ठेचे आणि पापी आहेत, ते माझे सहाय्यक नाहीत.

7.2.34

समृद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम् ।
पताकिनं वातजवैर्हयोत्तमैर्युक्तं समास्थाय ययौ जयाय ॥ ७.२.३४ ॥

समृद्ध, उत्तम, दृढ, कूबरासह, सोन्याने सजवलेल्या, शुभ, ध्वजा असलेल्या रथावर, वाऱ्यासारख्या वेगवान उत्तम घोड्यांना जुंपून आरूढ होऊन तो विजयासाठी निघाला.

7.2.35

सम्पूज्यमानः कुरुभिर्महात्मा रथर्षभो देवगणैर्यथेन्द्रः ।
ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा यत्रावसानं भरतर्षभस्य ॥ ७.२.३५ ॥

कुरूंकडून सन्मानित, महात्मा, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ, उग्र धनुर्धर तो देवगणांनी पूजिलेल्या इंद्राप्रमाणे त्या रणभूमीकडे गेला; जिथे भरतश्रेष्ठाचा अंत होणार होता.

7.2.36

वरूथिना महता सध्वजेन सुवर्णमुक्तामणिरत्नमालिना ।
सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो मेघस्वनेनार्क इवामितौजाः ॥ ७.२.३६ ॥

मोठा छत्र व ध्वज असलेल्या, सोने-मोती-मणी-रत्नांच्या माळांनी सजवलेल्या, उत्तम घोड्यांनी जुंपलेल्या रथावर मेघगर्जनेसारखा शब्द करणारा कर्ण अमित तेजस्वी सूर्यासारखा गेला.

7.2.37

हुताशनाभः स हुताशनप्रभे शुभः शुभे वै स्वरथे धनुर्धरः ।
स्थितो रराजाधिरथिर्महारथः स्वयं विमाने सुरराडिवास्थितः ॥ ७.२.३७ ॥

अग्नीसारखा तेजस्वी, अग्निप्रभेच्या शुभ रथावर, स्वतःच्या रथावर धनुर्धर म्हणून उभा राहिलेला अधिरथपुत्र महारथी विमानात स्वतः उभ्या असलेल्या देवराजासारखा शोभला.