महाभारत · अध्याय 7.203
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.203.1
तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते तत्र सञ्जय ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वन्नतः परम् ॥ ७.२०३.१ ॥
संजया, त्या अतिरथी द्रोणाचा वध झाल्यावर माझे लोक आणि पांडव पुढे काय करीत होते?
7.203.2
तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै ।
कौरवेषु च भग्नेषु कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥ ७.२०३.२ ॥
त्या अतिरथी द्रोणाचा पृषताच्या पुत्राकडून वध झाला आणि कौरव पराभूत झाले, तेव्हा कुंतीपुत्र धनंजय...
7.203.3
दृष्ट्वा सुमहदाश्चर्यमात्मनो विजयावहम् ।
मुनिं स्निग्धाम्बुदाभासं वेदव्यासमकल्मषम्।
यदृच्छयाऽऽगतं व्यासं पप्रच्छ भरतर्षभ ॥ ७.२०३.३ ॥
स्वतःसाठी विजय आणणारे महान आश्चर्य पाहून, गुळगुळीत मेघासारख्या कांतीचे, निर्मल मुनी वेदव्यासांना, जे योगायोगाने आले होते, हे भरतर्षभा, (अर्जुनाने) विचारले.
7.203.4
सङ्ग्रामे न्यहनं शत्रूञ्शरौघैर्विमलैरहम् ।
अग्रतो लक्षये यान्तं पुरुषं पावकप्रभम् ॥ ७.२०३.४ ॥
युद्धात मी तेजस्वी बाणांच्या वर्षावाने शत्रूंना ठार केले. माझ्या पुढे अग्नीसारख्या तेजाचा एक पुरुष जाताना मी पाहतो.
7.203.5
ज्वलन्तं शूलमुद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यते ।
तस्यां दिशि विदीर्यन्ते शत्रवो मे महामुने ॥ ७.२०३.५ ॥
प्रज्वलित शूल उगारून तो ज्या दिशेला जातो, हे महामुनी, त्या दिशेला माझे शत्रू विदीर्ण होतात.
7.203.6
तेन भग्नानरीन्सर्वान्मद्भग्नान्मन्यते जनः ।
तेन भग्नानि सैन्यानि पृष्ठतोऽनुव्रजाम्यहम् ॥ ७.२०३.६ ॥
त्याने पराजित केलेल्या सर्व शत्रूंना लोक माझ्याकडून पराभूत झाले असे समजतात. त्याने भग्न केलेल्या सैन्यांच्या मागोमाग मी जातो.
7.203.7
भगवंस्तन्ममाचक्ष्व को वै स पुरुषोत्तमः ।
शूलपाणिर्मया दृष्टस्तेजसा सूर्यसन्निभः ॥ ७.२०३.७ ॥
हे भगवन्, मला सांगा की ते पुरुषोत्तम कोण होते; त्रिशूलधारी, तेजाने सूर्यासारखे, ज्यांना मी पाहिले.
7.203.8
न पद्भ्यां स्पृशते भूमिं न च शूलं विमुञ्चति ।
शूलाच्छूलसहस्राणि निष्पेतुस्तस्य तेजसा ॥ ७.२०३.८ ॥
तो पायांनी भूमीला स्पर्श करीत नाही, आणि शूळही सोडत नाही; त्याच्या तेजाने शूळातून हजारो शूळ बाहेर पडले.
7.203.9
प्रजापतीनां प्रथमं तैजसं पुरुषं प्रभुम् ।
भुवनं भूर्भुवं देवं तेजसां प्रवरं प्रभुम् ॥ ७.२०३.९ ॥
प्रजापतींमध्ये प्रथम, तेजोमय पुरुष, प्रभु, भुवन, भूर्भुवः देव, तेजांमध्ये श्रेष्ठ प्रभू.
7.203.10
ईशानं वरदं पार्थ दृष्टवानसि शङ्करम् ।
तं गच्छ शरणं देवं वरदं भुवनेश्वरम् ॥ ७.२०३.१० ॥
हे पार्था, तू ईशान, वरदाता शंकराला पाहिले आहेस; त्या वरदाता, भुवनेश्वर देवाला शरण जा.
7.203.11
महादेवं महात्मानमीशानं जटिलं विभुम् ।
त्र्यक्षं महाभुजं रुद्रं शिखिनं चीवराससम् ॥ ७.२०३.११ ॥
महादेव, महात्मा, ईशान, जटाधारी, विभू, त्र्यंबक, महाबाहू, रुद्र, शिखाधारी, वल्कलवस्त्रधारी.
7.203.12
महादेवं हरं स्थाणुं वरदं भुवनेश्वरम् ।
जगत्प्रधानमजितं जगत्प्रीतिमधीश्वरम् ॥ ७.२०३.१२ ॥
महादेव, हर, स्थाणू, वरदाता, भुवनेश्वर, जगतात प्रधान, अजित, जगताचे प्रिय, परमेश्वर.
7.203.13
जगद्योनिं जगद्बीजं जयिनं जगतो गतिम् ।
विश्वात्मानं विश्वसृजं विश्वमूर्तिं यशस्विनम् ॥ ७.२०३.१३ ॥
जगाची योनी, जगाचे बीज, विजयी, जगाची गती, विश्वात्मा, विश्वसृष्टा, विश्वमूर्ती आणि यशस्वी अशा त्याला (नमस्कार).
7.203.14
विश्वेश्वरं विश्वनरं कर्मणामीश्वरं प्रभुम् ।
शंभुं स्वयंभुं भूतेशं भूतभव्यभवोद्भवम् ॥ ७.२०३.१४ ॥
विश्वेश्वर, विश्वनर, कर्मांचा ईश्वर, प्रभू, शंभू, स्वयंभू, भूतेश, भूत-भव्य-भवांचा उद्भव अशा त्याला (नमस्कार).
7.203.15
योगं योगेश्वरं सर्वं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् ।
सर्वश्रेष्ठं जगच्छ्रेष्ठं वरिष्ठं परमेष्ठिनम् ॥ ७.२०३.१५ ॥
योग, योगेश्वर, सर्व, सर्व लोकेश्वरांचा ईश्वर, सर्वश्रेष्ठ, जगात श्रेष्ठ, वरिष्ठ आणि परमेष्ठी अशा त्याला (नमस्कार).
7.203.16
लोकत्रयविधातारमेकं लोकत्रयाश्रयम् ।
शुद्धात्मानं भवं भीमं शशाङ्ककृतशेखरम् ॥ ७.२०३.१६ ॥
त्रिलोकांचा विधाता, एक, त्रिलोकांचा आश्रय, शुद्ध आत्मा, भव, भीम, मस्तकावर चंद्र धारण करणारा अशा त्याला (नमस्कार).
7.203.17
शाश्वतं भूधरं देवं सर्ववागीश्वरेश्वरम् ।
सुदुर्जयं जगन्नाथं जन्ममृत्युजरातिगम् ॥ ७.२०३.१७ ॥
शाश्वत, भूधर, देव, सर्ववाणींच्या ईश्वरांचा ईश्वर, दुर्जय, जगन्नाथ आणि जन्म, मृत्यू व जरा यांच्या पलीकडील अशा त्याला (नमस्कार).
7.203.18
ज्ञानात्मानं ज्ञानगम्यं ज्ञानश्रेष्ठं सुदुर्विदम् ।
दातारं चैव भक्तानां प्रसादविहितान्वरान् ॥ ७.२०३.१८ ॥
ज्ञानस्वरूप, ज्ञानाने प्राप्य, ज्ञानात श्रेष्ठ, अत्यंत दुर्विज्ञेय आणि भक्तांना कृपेने वर देणारा अशा त्याला (नमस्कार).
7.203.19
तस्य पारिषदा दिव्या रूपैर्नानाविधैर्विभोः ।
वामना जटिला मुण्डा हस्वग्रीवा महोदराः ॥ ७.२०३.१९ ॥
त्या विभूचे दिव्य पार्षद अनेक रूपांचे होते — कोणी वामन, कोणी जटाधारी, कोणी मुंडित मस्तकाचे, कोणी आखूड मानेचे, कोणी मोठ्या पोटाचे.
7.203.20
महाकाया महोत्साहा महाकर्णास्तथाऽपरे ।
आननैर्विकृतैः पादैः पार्थ वेषैश्च वैकृतैः ॥ ७.२०३.२० ॥
कोणी विशालकाय व महोत्साही; कोणी मोठ्या कानांचे; हे पार्था, इतर विकृत मुखांचे, विकृत पायांचे व विकृत वेषाचे होते.
7.203.21
ईदृशैः स महादेवः पूज्यमानो महेश्वरः ।
स शिवस्तात तेजस्वी प्रसादाद्याति तेऽग्रतः ॥ ७.२०३.२१ ॥
अशांकडून पूजिले जाणारे महादेव महेश्वर, ते तेजस्वी शिव, हे वत्सा, तुझ्या प्रसादाने तुझ्या पुढे जातात.
7.203.22
तस्मिन्घोरे सदा पार्थ सङ्ग्रामे रोमहर्षणे ।
द्रौणिकर्णकृपैर्गुप्तां महेष्वासैः प्रहारिभिः ॥ ७.२०३.२२ ॥
हे पार्था, त्या भयंकर, सदैव रोमांचकारी युद्धात द्रौणी, कर्ण आणि कृप यांसारख्या महान धनुर्धरांनी व प्रहारकांनी ती सेना रक्षिलेली होती.
7.203.23
कस्तां सेनां तदा पार्थ मनसाऽपि प्रधर्षयेत् ।
ऋते देवान्महेष्वासाद्बहुरूपान्महेश्वरात् ॥ ७.२०३.२३ ॥
हे पार्था, त्या सेनेवर मनानेही कोण आक्रमण करू शकेल — त्या महाधनुर्धर, बहुरूपी देव महेश्वराशिवाय?
7.203.24
स्थातुमुत्सहते कश्चिन्न तस्मिन्नग्रतः स्थिते ।
न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ७.२०३.२४ ॥
त्याच्यासमोर उभे राहण्याचे धैर्य कोणी करत नाही; कारण त्रिभुवनात त्याच्या बरोबरीचा कोणी प्राणी नाही.
7.203.25
गन्धेनापि हि सङ्ग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः ।
विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च ॥ ७.२०३.२५ ॥
युद्धात क्रुद्ध झालेल्या त्याच्या गंधानेसुद्धा शत्रू बेशुद्ध होऊन, बहुतेक मारले जाऊन, थरथरून पडतात.
7.203.26
तस्मै नमस्तु कुर्वन्तो देवास्तिष्ठन्ति वै दिवि ।
ये चान्ये मानवा लोके ये च स्वर्गजितो नराः ॥ ७.२०३.२६ ॥
त्याला नमस्कार करणारे देव स्वर्गात उभे राहतात; आणि लोकातील इतर मानव, तसेच स्वर्ग जिंकणारे मानव.
7.203.27
ये भक्ता वरदं देव शिवं रुद्रमुमापतिम् ।
अनन्यभावेन सदा सर्वेशं समुपासते ॥ ७.२०३.२७ ॥
वरदाता देव शिव, रुद्र, उमापती, सर्वेश्वर यांची सदा अनन्य भावाने उपासना करणारे भक्त.
7.203.28
सङ्ग्रामेषु जयं प्राप्य पालयन्ति महीमिमाम् ।
इह लोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥ ७.२०३.२८ ॥
युद्धांत विजय मिळवून ते ही पृथ्वी पाळतात; या लोकी सुख मिळवून ते परम गती प्राप्त करतात.
7.203.29
नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा ।
रुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे ॥ ७.२०३.२९ ॥
हे कौंतेया, त्याला सदा नमस्कार कर — जो शांत, रुद्र, नीलकंठ, सर्वात कनिष्ठ (बाल), तेजस्वी आहे.
7.203.30
कपर्दिने करालाय हर्यक्षवरदाय च ।
याम्यायाव्यक्तकेशाय सद्वृत्ते शङ्कराय च ॥ ७.२०३.३० ॥
जटाधारी, भयंकर, हर्यक्षाला (पिंगळ नेत्रांना) वर देणाऱ्या, याम्य, अव्यक्त केशांच्या, सदाचारी, शंकरालाही.
7.203.31
काम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय च ॥ ७.२०३.३१ ॥
जो कांक्षणीय, हरितनेत्र, स्थाणू आणि पुरुष आहे, त्यालाही (नमस्कार).
7.203.32
नमो वृक्षाय सेनान्ये मध्यमाय नमोनमः ।
हरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तारणाय च।
भास्कारय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे ॥ ७.२०३.३२ ॥
वृक्षाला, सेनानीला, मध्यमाला नमस्कार, नमस्कार. हरिकेशाला, मुंडाला, कृशाला, उत्तारणाला, भास्कराला, सुतीर्थाला, देवदेवाला, वेगवंताला (नमस्कार).
7.203.33
बहुरूपाय सर्वाय प्रियाय प्रियवाससे ।
उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे ॥ ७.२०३.३३ ॥
बहुरूपाला, सर्वाला, प्रियाला, प्रियवस्त्रधारीला, उष्णीषधारीला, सुवक्त्राला, सहस्राक्षाला, मीढुषाला (नमस्कार).
7.203.34
गिरिशाय प्रशान्ताय पतये चीरवाससे ।
हिरण्यबाहवे राजन्नुग्राय पतये दिशाम् ॥ ७.२०३.३४ ॥
गिरीशाला, प्रशांताला, पतीला, चीरवस्त्रधारीला, हिरण्यबाहूला, हे राजन्, उग्राला, दिशांच्या पतीला (नमस्कार).
7.203.35
पर्जन्यपतये चैव भूतानां पतये नमः ।
वृक्षाणां पतये चैव गवां च पतये नमः ॥ ७.२०३.३५ ॥
पर्जन्यपतीला आणि भूतांच्या पतीला नमस्कार. वृक्षांच्या पतीला आणि गाईंच्या पतीला नमस्कार.
7.203.36
वृक्षैरावृतकायाय सेनान्ये मध्यमाय च ।
स्रुवहस्ताय देवाय धन्विने भार्गवाय च ॥ ७.२०३.३६ ॥
वृक्षांनी आवृत शरीर असलेल्याला, सेनानीला, मध्यमाला, हाती स्रुवा धरलेल्या देवाला, धनुर्धराला व भार्गवाला (नमस्कार).
7.203.37
बहुरूपाय विश्वस्य पतये मुञ्चवाससे ।
सहस्रशिरसे चैव सहस्रचरणाय च।
सहस्रबाहवे चैव सहस्रवदनाय च ॥ ७.२०३.३७ ॥
अनेक रूपे धारण करणारे, विश्वाचे स्वामी, मुंज गवताचे वस्त्र नेसलेले, ज्यांना हजार मस्तके, हजार चरण, हजार बाहू आणि हजार मुखे आहेत, त्यांना (नमस्कार).
7.203.38
शरणं गच्छ कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम् ।
उमापतिं विरूपाक्षं दक्षयज्ञनिबर्हणम् ॥ ७.२०३.३८ ॥
हे कौन्तेया, वरदाता, भुवनेश्वर, उमापती, विरूपाक्ष, दक्षयज्ञाचा नाश करणारे, त्यांना शरण जा.
7.203.39
प्रजानां पतिमव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम् ।
कपर्दिनं वृषावर्तं वृषनाभं वृषध्वजम् ॥ ७.२०३.३९ ॥
प्रजांचा स्वामी, अचल, भूतांचा अव्यय स्वामी, जटाधारी, वृषभाप्रमाणे फिरणारे, वृषनाभी आणि वृषध्वज.
7.203.40
वृषदर्पं वृषपतिं वृषशृङ्गं वृषर्षभम् ।
वृषाङ्गं वृषभोदारं वृषभं वृषभेक्षणम् ॥ ७.२०३.४० ॥
वृषभासारखा गर्विष्ठ, वृषभांचा स्वामी, वृषभशृंग, श्रेष्ठ वृषभ, वृषभांग, वृषभासारखा उदार, वृषभ आणि वृषभेक्षण.
7.203.41
वृषायुधं वृषशरं वृषभूतं वृषेश्वरम् ।
महोदरं महाकायं द्वीपिचर्मनिवासिनम् ॥ ७.२०३.४१ ॥
वृषभ हे ज्यांचे आयुध, वृषभ हा ज्यांचा बाण, वृषभरूप धारण करणारे, वृषभांचे ईश्वर, महोदर, महाकाय, व्याघ्रचर्म धारण करणारे.
7.203.42
लोकेशं वरदं पुण्यं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम् ।
त्रिशूलपाणिं वरदं खङ्गचर्मधरं प्रभुम् ॥ ७.२०३.४२ ॥
लोकेश, वरदाता, पवित्र, ब्रह्मण्यप्रिय, ब्राह्मणांना प्रिय, त्रिशूलपाणी, वरदाता, खड्ग व ढाल धारण करणारे, प्रभू.
7.203.43
पिनाकिनं खङ्घधरं लोकानां पतिमीश्वरम् ।
प्रपद्ये शरणं देवं शरण्यं चीरवाससम् ॥ ७.२०३.४३ ॥
पिनाक धनुष्य धारण करणारा, खड्गधारी, लोकांचा पती, ईश्वर देवाला मी शरण जातो; जो शरणास योग्य आहे, वल्कल वस्त्र परिधान करणारा.
7.203.44
नमस्तस्मै सुरेशाय गणानां पतये नमः ।
सुवाससे नमस्तुभ्यं सुव्रताय सुधन्विने ॥ ७.२०३.४४ ॥
त्या सुरेश्वराला नमस्कार; गणांच्या पतीला नमस्कार. सुंदर वस्त्र धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार; उत्तम व्रत आणि उत्तम धनुर्धर तुला नमस्कार.
7.203.45
धनुर्धराय देवाय प्रियधन्वाय धन्विने ।
धन्वन्तराय धनुषे धन्वाचार्याय ते नमः ॥ ७.२०३.४५ ॥
धनुर्धर देवाला नमस्कार; प्रिय धनुष्य असलेल्या धनुर्धराला नमस्कार. धन्वंतरीला, धनुष्याला, धनुर्विद्येच्या आचार्या तुला नमस्कार.
7.203.46
उग्रायुधाय देवाय नमः सुरवराय च ।
नमोस्तु बहुरूपाय नमोस्तु बहुधन्विने ॥ ७.२०३.४६ ॥
उग्र आयुध असलेल्या देवाला नमस्कार, देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्यालाही नमस्कार. बहुरूपाला नमस्कार असो; बहुधन्विनाला नमस्कार असो.
7.203.47
नमोस्तु स्थाणवे नित्यं नमस्तस्मै तपस्विने ।
नमोस्तु त्रिपुरघ्नाय भगघ्नाय च वै नमः। ॥ ७.२०३.४७ ॥
स्थाणूला नेहमी नमस्कार असो; त्या तपस्व्याला नमस्कार असो. त्रिपुराचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार असो, आणि भगाचा नाश करणाऱ्यालाही नमस्कार असो.
7.203.48
वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः ।
मातॄणां पतये चैव गणानां पतये नमः ॥ ७.२०३.४८ ॥
वनस्पतींच्या पतीला नमस्कार; मनुष्यांच्या पतीला नमस्कार. मातृकांच्या पतीलाही नमस्कार, आणि गणांच्या पतीला नमस्कार.
7.203.49
गवां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः ।
अपां च पतये नित्यं देवानां पतये नमः ॥ ७.२०३.४९ ॥
गायींच्या स्वामीला, यज्ञांच्या स्वामीला सदैव नमस्कार. जलांच्या स्वामीला आणि देवतांच्या स्वामीला सदैव नमस्कार.
7.203.50
पूष्णो दन्तविनाशाय त्र्यक्षाय वरदाय च ।
नीलकण्ठाय पिङ्गाय स्वर्णकेशाय वै नमः ॥ ७.२०३.५० ॥
पूषनच्या दातांचा नाश करणाऱ्याला, त्र्यंबकाला, वरदात्याला नमस्कार. नीलकंठाला, पिंगल वर्णाच्याला, सुवर्णकेशाला नमस्कार.
7.203.51
कर्माणि यानि दिव्यानि महादेवस्य धीमतः ।
तानि ते कीर्तयिष्यामि तथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ॥ ७.२०३.५१ ॥
बुद्धिमान महादेवाची जी दिव्य कर्मे आहेत, ती मी ऐकल्याप्रमाणे तुला सांगेन, जरी माझी समज पूर्ण नाही.
7.203.52
न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न राक्षसाः ।
सुखमेधन्ति कुपिते तस्मिन्नपि गुरागताः ॥ ७.२०३.५२ ॥
तो कुपित झाल्यास जगात देव, असुर, गंधर्व वा राक्षस सुखाने भरभराटत नाहीत, जरी ते गुरूजवळ आलेले असले तरी.
7.203.53
दक्षस्य यजमानस्य विधिवत्संभृतं पुरा ।
विव्याध कुपितो यज्ञं निर्दयस्त्वभवत्तदा।
धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च ॥ ७.२०३.५३ ॥
पूर्वी दक्ष यजमानाचा विधिपूर्वक सिद्ध केलेला यज्ञ, कुपित होऊन, निर्दय होऊन, त्याने धनुष्यातून बाण सोडून विंधला; घोषासह गर्जना केली.
7.203.54
तेन शर्म कुतः शान्तिं लेभिरे स्म सुरास्तदा ।
विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे ॥ ७.२०३.५४ ॥
त्यामुळे देवांना आश्रय व शांती कोठून मिळणार? त्यावेळी यज्ञ अचानक विखुरून पळाला, आणि महेश्वर कुपित झाले.
7.203.55
तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः ।
बभूवुर्वशगाः पार्थ निपेतुश्च सुरासुराः ॥ ७.२०३.५५ ॥
त्या धनुष्याच्या दोरीच्या घोषाने सर्व लोक व्याकुळ झाले; हे पार्था, ते वशीभूत झाले, आणि देव व असुर खाली पडले.
7.203.56
आपश्चुक्षुभिरे सर्वाश्चकम्पे च वसुन्धरा ।
पर्वताश्च व्यशीर्यन्त दिशो नागाश्च मोहिताः ॥ ७.२०३.५६ ॥
सर्व पाणी क्षुब्ध झाले; पृथ्वी कंपित झाली; पर्वत चूर्ण झाले; दिशा आणि हत्ती मोहित झाले.
7.203.57
अन्धेन तमसा लोका न प्राकाशन्त संवृताः ।
जघ्निवान्सह सूर्येण सर्वेषां ज्योतिषां प्रभाः ॥ ७.२०३.५७ ॥
अंधाऱ्या तमाने झाकलेले लोक प्रकाशले नाहीत; सूर्यासह त्याने सर्व ज्योतींची प्रभा नष्ट केली.
7.203.58
चुक्षुभुर्भयभीताश्च शान्तिं चक्रुस्तथैव च ।
ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च सुखैषिणः ॥ ७.२०३.५८ ॥
भयभीत होऊन ते क्षुब्ध झाले आणि शांती शोधू लागले; तसेच सर्व प्राणिमात्रांचे व स्वतःचे सुख इच्छिणारे ऋषीही.
7.203.59
पूषाणमभ्यद्रवत शङ्करः प्रहसन्निव ।
पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत् ॥ ७.२०३.५९ ॥
शंकर हसल्यासारखे करून पूषनाच्या दिशेने धावले, आणि पुरोडाश खात असताना त्याचे दात पाडले.
7.203.60
ततो निश्चक्रमुर्देवा वेपमाना भयार्दिताः ॥ ७.२०३.६० ॥
मग भयाने पीडित व थरथरणारे देव बाहेर पडले.
7.203.61
पुनश्च सन्दधे दीप्तान्देवानां निशिताञ्शरान् ।
सधूमान्सस्फुलिङ्गांश्च विद्युत्तोयदसन्निभान् ॥ ७.२०३.६१ ॥
मग त्यांनी देवतांचे तेजस्वी, धारदार बाण पुन्हा सज्ज केले; ते धूर आणि ठिणग्यांनी युक्त होते आणि विजेने भरलेल्या मेघांसारखे दिसत होते.
7.203.62
तं दृष्ट्वा तु सुराः सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम् ।
रुद्रस्य यज्ञभागं च विशिष्टं ते त्वकल्पयन् ॥ ७.२०३.६२ ॥
ते पाहून सर्व देवांनी महेश्वराला नमस्कार केला आणि रुद्राला यज्ञात एक विशेष भाग निश्चित केला.
7.203.63
भयेन त्रिदशा राजञ्छरणं च प्रपेदिरे ।
तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः सन्धितस्तदा।
भग्नाश्चापि सुरा आसन्भीताश्चाद्यापि तं प्रति ॥ ७.२०३.६३ ॥
हे राजा, भयाने देवांनी त्याला शरण गेले. त्या अत्यंत क्रोधाने तेव्हा तो यज्ञ भेदला गेला; देव भग्न झाले आणि आजही ते त्याच्याविषयी भीत आहेत.
7.203.64
असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि ।
आयसं राजतं चैव सौवर्णं परमं महत् ॥ ७.२०३.६४ ॥
स्वर्गात पराक्रमी असुरांची तीन नगरे होती — एक लोखंडाचे, एक चांदीचे आणि एक अत्यंत महान सोन्याचे.
7.203.65
सौवर्णं कमलाक्षस्य तारकाक्षस्य राजतम् ।
तृतीयं तु पुरं तेषां विद्युन्मालिन आयसम्।
न शक्तस्तानि मघवान्भेत्तुं सर्वायुधैरपि ॥ ७.२०३.६५ ॥
कमलाक्षाचे नगर सोन्याचे, तारकाक्षाचे चांदीचे; तिसरे विद्युन्मालीचे, लोखंडाचे होते. सर्व आयुधांनीही मघवान इंद्राला ते भेदता आले नाही.
7.203.66
अथ सर्वे सुरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः ।
ते तमूचुर्महात्मानं सर्वे देवाः सवासवाः ॥ ७.२०३.६६ ॥
तेव्हा पीडित झालेले सर्व देव रुद्राला शरण गेले. वासवासह सर्व देव त्या महात्म्याला म्हणाले.
7.203.67
ब्रह्मदत्तवरा ह्येते घोरास्त्रिपुरवासिनः ।
पीडयन्त्यधिकं लोकं यस्मात्ते वरदर्पिताः ॥ ७.२०३.६७ ॥
ब्रह्मदेवाचे वर प्राप्त झालेले हे भयंकर त्रिपुरवासी वरांच्या गर्वाने जगाला अत्यंत पीडा देत आहेत.
7.203.68
त्वदृते देवदेवेश नान्यः शक्तः कथञ्चन ।
हन्तुं दैत्यान्महादेव जहि तांस्त्वं सुरद्विपः ॥ ७.२०३.६८ ॥
हे देवदेवेशा, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही या दैत्यांना वध करण्यास समर्थ नाही. हे महादेवा, देवांमधील गजराजा, तूच त्यांचा संहार कर.
7.203.69
रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु ।
निपातयिष्यसे चैतानसुरान्भुवनेश्वर ॥ ७.२०३.६९ ॥
हे रुद्रा, सर्व कर्मांत हे पशू भयंकर होतील. हे भुवनेश्वरा, तू या असुरांना पाडशील.
7.203.70
स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा देवानां हितकाम्यया ।
गन्धमादनविन्ध्यौ च कृत्वा वंशध्वजौ हरः ॥ ७.२०३.७० ॥
असे सांगितले गेल्यावर 'ठीक आहे' म्हणून, देवांच्या हितासाठी, हराने गंधमादन आणि विंध्य यांना धनुष्यदंडाच्या ध्वजा केल्या.
7.203.71
पृथ्वीं ससागरवनां रथं कृत्वा तु शङ्करः ।
अक्षं कृत्वा तु नागेन्द्रं शेषं नाम त्रिलोचनः ॥ ७.२०३.७१ ॥
समुद्र आणि वनांसह पृथ्वीला रथ करून, नागेंद्र शेष नावाच्या नागाला अक्ष करून, त्रिलोचन शंकराने —
7.203.72
चक्रे कृत्वा तु चन्द्रार्कौ देवदेवः पिनाकधृत् ।
अणी कृत्वैलपत्रं च पुष्पदन्तं च त्र्यम्बकः ॥ ७.२०३.७२ ॥
चंद्र-सूर्यांना चाके करून, देवदेव पिनाकधारी; ऐलपत्र आणि पुष्पदंत यांना टोके करून, त्र्यंबकाने —
7.203.73
यूपं कृत्वा तु मलयमवनाहं च तक्षकम् ॥ ७.२०३.७३ ॥
मलयाला यूप करून, अवनाह आणि तक्षकालाही.
7.203.74
योक्त्राङ्गानि च सत्वानि कृत्वा शर्वः प्रतापवान् ।
वेदान्कृत्वाऽथ चतुरश्चतुरश्वान्महेश्वरः ॥ ७.२०३.७४ ॥
जोखडाचे अवयव आणि प्राणी निर्माण करून प्रतापी शर्व; मग वेदांना चार-चार घोडे करून महेश्वर.
7.203.75
उपदेवान्खलीनांश्च कृत्वा लोकत्रयेश्वरः ।
गायत्रीं प्रग्रहं कृत्वा सावित्रीं च महेश्वरः ॥ ७.२०३.७५ ॥
उपदेव आणि लगाम करून त्रिलोकेश्वर; गायत्रीला लगामाची दोरी करून, सावित्रीलाही महेश्वर.
7.203.76
कृत्वोंकारं प्रतोदं च ब्रह्माणं चैव सारथिम् ।
गाण्डीवं मन्दरं कृत्वा गुणं कृत्वा तु वासुकिम् ॥ ७.२०३.७६ ॥
ओंकाराला चाबूक आणि ब्रह्मदेवाला सारथी करून; गांडीव मंदर आणि प्रत्यंचा वासुकी करून.
7.203.77
विष्णुं शरोत्तमं कृत्वा शल्यमग्निं तथैव च ।
वायुं कृत्वाऽथ वाजाभ्यां पुङ्खे वैवस्वतं यमम् ॥ ७.२०३.७७ ॥
विष्णूला उत्तम बाण करून, शल्य (टोक) अग्नी करून; वायूला पंख करून, पुंखात वैवस्वत यमाला.
7.203.78
विद्युत्कृत्वाऽथ निश्राणं मेरुं कृत्वाऽथ वै ध्वजम् ।
आरुह्य स रथं दिव्यं सर्वदेवमयं शिवः ॥ ७.२०३.७८ ॥
विजेला निश्राण आणि मेरूला ध्वज करून; मग तो सर्वदेवमय दिव्य रथावर आरूढ झाला शिव.
7.203.79
त्रिपुरस्य वधार्थाय स्थाणुः प्रहरतां वरः ।
असुराणामन्तकरः श्रीमानतुलविक्रमः ॥ ७.२०३.७९ ॥
त्रिपुराच्या वधासाठी स्थाणू, प्रहार करणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, असुरांचा अंत करणारे, तेजस्वी आणि अतुलनीय पराक्रमी.
7.203.80
स्तूयमानः सुरैः पार्थ ऋषिभिश्च तपोधनैः ।
स्थानं माहेश्वरं कृत्वा दिव्यमप्रतिमं प्रभुः।
अतिष्ठत्स्थाणुभूतः स सहस्रं परिवत्सरान् ॥ ७.२०३.८० ॥
देव आणि तपोधन ऋषींनी स्तुती केलेले, हे पार्था, प्रभूंनी माहेश्वर स्थान निर्माण करून, दिव्य व अप्रतिम अशा ठिकाणी स्थाणुरूप होऊन हजार वर्षे उभे राहिले.
7.203.81
यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि च ।
त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तदा तानि बिभेद सः ॥ ७.२०३.८१ ॥
जेव्हा आकाशात एकत्र आलेली तीन नगरे होती, तेव्हा त्यांनी तीन पेरे आणि तीन टोके असलेल्या बाणाने ती भेदली.
7.203.82
पुराणि न च तं शेकुर्दानवाः प्रतिवीक्षितुम् ।
शरं कालाग्निसंयुक्तं विष्णुसोमसमायुतम् ॥ ७.२०३.८२ ॥
दानवांना ती नगरे आणि त्याला नीट पाहताही आले नाही; तो बाण कालाग्नीने युक्त आणि विष्णू व सोम यांच्याशी संयुक्त होता.
7.203.83
पुराणि दग्धवन्तं तं देवी याता प्रवीक्षितुम् ।
देव्याः स्वयंवरे वृत्तं शृणुष्वान्यद्धनञ्जय ॥ ७.२०३.८३ ॥
नगरे जाळणाऱ्या त्याला पाहण्यासाठी देवी गेली. हे धनंजया, देवीच्या स्वयंवरात घडलेला दुसरा वृत्तांत ऐक.
7.203.84
बालमङ्कगतं कृत्वा स्वयं पञ्चशिखं पुनः ।
उमा जिज्ञासमाना वै कोयमित्यब्रवीत्सुरान् ॥ ७.२०३.८४ ॥
पाच शिखा असलेल्या बालकाला स्वतः मांडीवर घेऊन उमा जाणून घेण्याच्या इच्छेने देवांना म्हणाली, 'हा कोण आहे?'
7.203.85
असूयतश्च शक्रस्य वज्रेण प्रहरिष्यतः ।
बाहुं सवज्रं तं तस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुः।
प्रहस्य भगवांस्तूर्णं सर्वलोकेश्वरो विभुः ॥ ७.२०३.८५ ॥
मत्सराने वज्राने प्रहार करू पाहणाऱ्या शक्राचा वज्रसहित बाहू, क्रुद्ध झालेल्या त्याचा, सर्वलोकेश्वर सर्वव्यापी प्रभूने हसत तत्काळ स्तंभित केला.
7.203.86
ततः स स्तम्भितभुजः शक्रो देवगणैर्वृतः ।
जगाम ससुरस्तूर्णं ब्रह्माणं प्रभुमव्ययम् ॥ ७.२०३.८६ ॥
तेव्हा स्तंभित बाहू झालेला शक्र देवगणांनी वेढलेला, देवांसह तत्काळ अव्यय प्रभू ब्रह्मदेवाकडे गेला.
7.203.87
ते तं प्रणम्य शिरसा प्रोचुः प्राञ्जलयस्तदा ॥ ७.२०३.८७ ॥
तेव्हा त्यांनी त्यांना मस्तक नमवून वंदन केले आणि हात जोडून म्हटले.
7.203.88
किमप्यङ्कगतं ब्रह्मन्पार्वत्या भूतमद्भुतम् ।
बालरूपधरं दृष्ट्वा नास्माभिरभिलक्षितः ॥ ७.२०३.८८ ॥
हे ब्रह्मदेवा! पार्वतीच्या मांडीवर बसलेले, बालकरूप धारण केलेले कोणीतरी अद्भुत प्राणी आम्ही पाहिले, पण आम्ही त्याला ओळखू शकलो नाही.
7.203.89
तस्मात्त्वां प्रष्टुमिच्छामो निर्जिता येन वै वयम् ।
अयुध्यता हि बालेन लीलया सपुरंदराः ॥ ७.२०३.८९ ॥
म्हणून, युद्ध न करता खेळताखेळता पुरंदरासह आम्हांला ज्या बालकाने जिंकले, तो कोण हे आम्हांला आपणास विचारायचे आहे.
7.203.90
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ।
ध्यात्वा स शंभुं भगवान्बालं चामिततेजसम्।
उवाच भगवान्ब्रह्मा शक्रादींश्च सुरोत्तमान् ॥ ७.२०३.९० ॥
त्यांचे ते वचन ऐकून ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असलेले ब्रह्मदेव शंभू आणि अमिततेजस्वी त्या बालकाचे ध्यान करून इंद्रादी श्रेष्ठ देवांना म्हणाले.
7.203.91
चराचरस्य जगतः प्रभुः स भगवान्हरः ।
तस्मात्परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति महेश्वरात् ॥ ७.२०३.९१ ॥
चराचर जगताचा प्रभु तो भगवान हर आहे. त्या महेश्वराहून श्रेष्ठ दुसरे काहीही नाही.
7.203.92
यो दृष्टो ह्युमया सार्धं युष्माभिरमितद्युतिः ।
स पार्वत्याः कृते शर्वः कृतवान्बालरूपताम् ॥ ७.२०३.९२ ॥
अमित तेजस्वी जो तुम्ही उमेसह पाहिला, त्या शर्वानेच पार्वतीसाठी बालरूप धारण केले आहे.
7.203.93
ते मया सहिता यूयं प्रापद्यध्वं तमेव हि ।
स एष भगवान्देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ॥ ७.२०३.९३ ॥
तुम्ही सर्वजण माझ्यासह त्यांनाच शरण जा. तेच हे भगवान देव, सर्वलोकांचे ईश्वर आणि प्रभु आहेत.
7.203.94
न सम्बबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम् ।
सप्रजापतयः सर्वे बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ७.२०३.९४ ॥
देवांनी त्या भुवनेश्वराला ओळखले नाही. प्रजापतींसह सर्वांनी त्यांना बालसूर्यासारख्या तेजाचे पाहिले.
7.203.95
अथाभ्येत्य ततो ब्रह्मा दृष्ट्वा स च महेश्वरम् ।
अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामहः ॥ ७.२०३.९५ ॥
नंतर ब्रह्मदेव जवळ येऊन महेश्वरांना पाहिले. हा श्रेष्ठ आहे हे जाणून पितामहांनी त्यांना वंदन केले.
7.203.96
ब्रह्मोवाच ।
त्वं यज्ञो भुनस्यास्य त्वं गतिस्त्वं परायणम्।
त्वं भवस्त्वं महादेवस्त्वं धाम परमं पदम् ॥ ७.२०३.९६ ॥
आपणच या भुवनाचा यज्ञ आहात. आपणच गती, आपणच परम आश्रय. आपणच भव, आपणच महादेव, आपणच परम धाम आणि परम पद.
7.203.97
त्वया सर्वमिदं व्याप्तं जगत्स्थावरजङ्गमम् ॥ ७.२०३.९७ ॥
तुम्ही हे सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, व्यापले आहे.
7.203.98
भगवन्भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते ।
प्रसादं कुरु शक्रस्य त्वया क्रोधार्दितस्य वै ॥ ७.२०३.९८ ॥
हे भगवान, भूत-भविष्याचे स्वामी, लोकनाथ, जगत्पती! तुमच्या क्रोधाने पीडित झालेल्या इंद्रावर कृपा करा.
7.203.99
पद्मयोनिवचः श्रुत्वा ततः प्रीतो महेश्वरः ।
प्रसादाभिमुखो भूत्वा अट्टहासमथाकरोत् ॥ ७.२०३.९९ ॥
पद्मयोनी ब्रह्मदेवाचे शब्द ऐकून महेश्वर प्रसन्न झाले; कृपेकडे वळून त्यांनी मोठ्याने हास्य केले.
7.203.100
ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः ।
अभवच्च पुनर्बाहुर्यथाप्रकृति वज्रिणः ॥ ७.२०३.१०० ॥
नंतर देवांनी उमा व रुद्र यांना प्रसन्न केले; वज्रधारी इंद्राचा बाहू पुन्हा मूळ स्थितीत आला.
7.203.101
तेषां प्रसन्नो भगवान्सपत्नीको वृषध्वजः ।
देवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशनः ॥ ७.२०३.१०१ ॥
त्यांच्यावर प्रसन्न झाले भगवान वृषध्वज, पत्नीसह; देवांमध्ये श्रेष्ठ, दक्षयज्ञाचा विनाशक.
7.203.102
स वै रुद्रः स च शिवः सोऽग्निः सर्वश्च सर्ववित् ।
स चेन्द्रश्चैव वायुश्च सोऽश्विनौ च स विद्युतः ॥ ७.२०३.१०२ ॥
तोच रुद्र, तोच शिव, तोच अग्नी, तोच सर्व आणि सर्वज्ञ; तोच इंद्र, तोच वायू, तोच दोन अश्विनीकुमार, तोच वीज.
7.203.103
स भवः स च पर्जन्यो महादेवः सनातनः ।
स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः ॥ ७.२०३.१०३ ॥
तोच भव आहे, तोच पर्जन्य आहे; तो सनातन महादेव आहे. तोच चंद्र, तोच ईशान; तोच सूर्य आणि वरुणही आहे.
7.203.104
स कालः सोऽन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि तु ।
मासार्धमासा ऋतवः सन्ध्ये संवत्सरश्च सः ॥ ७.२०३.१०४ ॥
तोच काल आहे, तोच अंतक आणि मृत्यू आहे; तोच यम आहे, रात्री आणि दिवसही तोच. मास, पक्ष, ऋतू, संध्या आणि संवत्सरही तोच.
7.203.105
धाता च स विधाता च विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् ।
सर्वामां देवतानां च धारयत्यवपुर्वपुः ॥ ७.२०३.१०५ ॥
तोच धाता आणि विधाता आहे, विश्वाचा आत्मा आणि विश्वकर्माचा कर्ता आहे. सर्व देवतांना तोच धारण करतो; निराकार असूनही तो रूप धारण करतो.
7.203.106
सर्वदेवैः स्तुतो देवः सैकधा बहुधा च सः ।
शतधा सहस्रधा चैव भूयः शतसहस्रधाः ॥ ७.२०३.१०६ ॥
सर्व देवांनी स्तविलेला तो देव एकरूपही आहे आणि बहुरूपही आहे. शेकडो, हजारो, आणि पुन्हा लाखो रूपांतही तोच आहे.
7.203.107
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदुः ।
घोरा चान्या शिवा चान्या ते तनू बहुधा पुनः ॥ ७.२०३.१०७ ॥
त्या देवाला दोन तनू आहेत असे वेदज्ञ ब्राह्मण जाणतात—एक घोर आणि दुसरे शिव. ती दोन्ही रूपे पुन्हा अनेक प्रकारची आहेत.
7.203.108
घोरा तु यातुधानस्य सोऽग्निर्विष्णुः स भास्करः ।
सौम्यातु पुनरेवास्य आपो ज्योतींषि चन्द्रमाः ॥ ७.२०३.१०८ ॥
घोर रूप यातुधानांचे आहे; तोच अग्नी, तोच विष्णू, तोच सूर्य आहे. सौम्य रूप पुन्हा त्याचेच आहे—जल, तेजःपुंज आणि चंद्र तोच आहे.
7.203.109
वेदाः साङ्गोपनिषदः पुराणाध्यात्मनिश्चयाः ।
यदत्र परमं गुह्यं स वै देवो महेश्वरः
ईदृशश्च महादेवो भूयांश्च भगवानजः। ॥ ७.२०३.१०९ ॥
अंग आणि उपनिषदांसह वेद, पुराणे व अध्यात्माचे निश्चय—येथील जे परम गुह्य, तोच देव महेश्वर होय. असा महादेव अधिक महान, जन्मरहित भगवान आहे.
7.203.110
न हि सर्वे मया शक्या वक्तुं भगवतो गुणाः ।
अपि वर्षसहस्रेण सततं पाण्डुनन्दन।
सर्वैर्ग्रहैर्गृहीतान्वै सर्वपापसमन्वितान् ॥ ७.२०३.११० ॥
हे पाण्डुनंदना, भगवंताचे सर्व गुण मला पूर्णपणे सांगता येणार नाहीत, हजार वर्षेसुद्धा सतत सांगितले तरी. सर्व ग्रहांनी गृहीत आणि सर्व पापांनी युक्त अशांना—.
7.203.112
स मोचयति सुप्रीतः शरण्यः शरणागतान् ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान् ॥ ७.२०३.११२ ॥
तो शरण्य अत्यंत प्रसन्न होऊन शरणागतांना मुक्त करतो; दीर्घायुष्य, आरोग्य, ऐश्वर्य, धन आणि विपुल इच्छा देतो.
7.203.113
स ददाति मनुष्येभ्यः स चैवाक्षिपते पुनः ।
सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते ॥ ७.२०३.११३ ॥
तो मनुष्यांना देतो आणि तोच पुन्हा हिरावूनही घेतो; इंद्रादी देवांमध्येही त्याचेच ऐश्वर्य सांगितले जाते.
7.203.114
स चैव वेत्ति लोकेषु मनुष्याणां शुभाशुभे ।
ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरश्च स उच्यते ॥ ७.२०३.११४ ॥
तोच लोकांमध्ये मनुष्यांचे शुभ-अशुभ जाणतो; ऐश्वर्यामुळे इच्छांचा ईश्वरही तोच म्हटला जातो.
7.203.115
महेश्वरश्च महतां भूतानामीश्वरश्च सः ।
बहुभिर्बहुधा रूपैर्विश्वं व्याप्नोति वै जगत् ॥ ७.२०३.११५ ॥
तो महेश्वर असून महात्म्यांचा आणि सर्व भूतांचा ईश्वर आहे; तो अनेक रूपांनी, अनेक प्रकारे खरोखर विश्व आणि जग व्यापून आहे.
7.203.116
तस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे तदधिष्ठितम् ।
वडवामुखेति विख्यातं पिबत्तोयमयं हविः ॥ ७.२०३.११६ ॥
त्या देवाचे जे मुख समुद्रात स्थित आहे, ते वडवामुख नावाने प्रसिद्ध आहे; ते जलमय हविर्द्रव्य पिते.
7.203.117
एष चैव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः ।
यजन्त्येनं जनास्तत्र वीरस्थान इतीश्वरम् ॥ ७.२०३.११७ ॥
हा देव नेहमी स्मशानांमध्येही वास करतो; तेथे लोक या ईश्वराची वीरस्थान नावाने पूजा करतात.
7.203.118
अस्य दीप्तानि रूपाणि घोराणि च बहूनि च ।
लोके यान्यस्य पूज्यन्ते मनुष्याः प्रवदन्ति च ॥ ७.२०३.११८ ॥
त्याची तेजस्वी आणि भयंकर अशी अनेक रूपे आहेत; जगात लोक जी रूपे पूजतात आणि ज्यांविषयी बोलतात ती.
7.203.119
नामधेयानि लोकेषु बहून्यस्य यथार्थवत् ।
निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मणस्तथा ॥ ७.२०३.११९ ॥
लोकांमध्ये यांची अनेक नावे आहेत; यांच्या महत्त्वामुळे आणि कर्मांच्या विभुत्वामुळे ती यथार्थपणे स्पष्ट केली जातात.
7.203.120
वेदे चास्य समाम्नातं शतरुद्रियमुत्तमम् ।
नाम्ना चानन्तरुद्रेति ह्युपस्थानं महात्मनः ॥ ७.२०३.१२० ॥
वेदात यांचे उत्तम शतरुद्रीय सांगितले आहे; नावाने त्या महात्म्याचे उपस्थान 'अनंतरुद्र' म्हणून ओळखले जाते.
7.203.121
स कामानां प्रभुर्देवो ये दिव्या ये च मानुषाः ।
स विभुः स प्रभुर्देवोविश्वं व्याप्नोति वै महत् ॥ ७.२०३.१२१ ॥
तो देवच कामनांचा स्वामी आहे; जे दिव्य आहेत आणि जे मानव आहेत त्यांचाही तोच प्रभू आहे; तो सर्वव्यापी प्रभू देव निश्चितच या महान विश्वाला व्यापतो.
7.203.122
ज्येष्ठं भूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा मनुयस्तथा ।
प्रथमो ह्येष देवानां मुखादस्यानलोऽभवत् ॥ ७.२०३.१२२ ॥
ब्राह्मण आणि मनूचे वंशज यांना ज्येष्ठ भूत म्हणतात. देवांमध्ये हेच पहिले; त्यांच्या मुखातून अग्नी निर्माण झाला.
7.203.123
सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनः ।
तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥ ७.२०३.१२३ ॥
जो सर्व प्रकारे प्राण्यांचे रक्षण करतो, त्यांच्यासह पुन्हा रमतो आणि त्यांचा अधिपती आहे, म्हणून तो पशुपती म्हणून स्मरला जातो.
7.203.124
दिव्यं च ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यथास्थितम् ।
महयत्येष लोकांश्च महेश्वर इति स्मृतः ॥ ७.२०३.१२४ ॥
ब्रह्मचर्याने त्यांचे दिव्य लिंग यथास्थित राहते. हे लोकांचा सन्मान करतात, म्हणून त्यांना महेश्वर म्हणून स्मरतात.
7.203.125
ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वाप्यरसस्तथा ।
लिङ्गमस्यार्चयन्ति स्म तच्चाप्यूर्ध्वं समास्थितम् ॥ ७.२०३.१२५ ॥
ऋषी, देव, गंधर्व आणि अप्सरा यांनीही त्यांच्या लिंगाची पूजा केली; ते लिंग ऊर्ध्व दिशेने स्थिर उभे आहे.
7.203.126
पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः ।
सुखी प्रीतश्च भवति प्रहृष्टश्चैव शङ्करः ॥ ७.२०३.१२६ ॥
ते लिंग पूजले जात असताना महेश्वर आनंदतात. ते शंकर सुखी, प्रसन्न आणि हर्षित होतात.
7.203.127
यदस्य बहुधा रूपं भूतभव्यभवस्थितम् ।
स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः ॥ ७.२०३.१२७ ॥
त्यांचे जे अनेक प्रकारचे रूप भूत, भविष्य आणि वर्तमानात स्थित आहे, स्थावर आणि जंगमही तेच आहेत; म्हणून ते बहुरूप म्हणून स्मरले जातात.
7.203.128
एकाक्षो जाज्वलन्नास्ते सर्वतोक्षिमयोऽपि वा ।
क्रोधाद्यश्चाविशल्लोकांस्तस्मात्सर्व इति स्मृतः ॥ ७.२०३.१२८ ॥
तो एकाक्ष असून प्रज्वलित राहतो; किंवा सर्व बाजूंनी डोळ्यांनी भरलेला आहे. क्रोधाने जो लोकांत प्रविष्ट झाला, म्हणून तो 'सर्व' असे स्मरला जातो.
7.203.129
धूम्ररूपं च यत्तस्य धूर्जटिस्तेन चोच्यते ।
विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः ॥ ७.२०३.१२९ ॥
त्याचे धूम्ररूप असल्यामुळे त्याला 'धूर्जटी' म्हणतात. विश्वदेव त्याच्यात असल्यामुळे तो 'विश्वरूप' म्हणून स्मरला जातो.
7.203.130
तिस्रो देवीर्यदा चैव भजते भुवनेश्वरः ।
द्यामपः पृथिवीं चैव त्र्यम्बकश्च ततः स्मृतः ॥ ७.२०३.१३० ॥
भुवनेश्वर जेव्हा द्युलोक, जल आणि पृथ्वी या तीन देवींना स्वीकारतो, तेव्हा तो 'त्र्यंबक' म्हणून स्मरला जातो.
7.203.131
समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मसु ।
शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेष शिवः स्मृतः ॥ ७.२०३.१३१ ॥
जो सर्व कर्मांत सर्व हेतू नेहमी वाढवतो आणि मनुष्यांचे कल्याण इच्छितो, म्हणून हा 'शिव' म्हणून स्मरला जातो.
7.203.132
सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोऽपि वा ।
यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः ॥ ७.२०३.१३२ ॥
तो सहस्राक्ष, अयुताक्ष किंवा सर्व बाजूंनी डोळ्यांनी भरलेला आहे. हे महान विश्व जो सांभाळतो, म्हणून तो 'महादेव' म्हणून स्मरला जातो.
7.203.133
महत्पूर्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिस्थितश्च यत् ।
स्थितलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः ॥ ७.२०३.१३३ ॥
जो महत्तत्त्वाच्या पूर्वी स्थित आहे, प्राणोत्पत्ती आणि स्थितीत अधिष्ठित आहे, आणि जो नित्य स्थिर लिंगरूप आहे, म्हणून तो 'स्थाणू' म्हणून स्मरला जातो.
7.203.134
सूर्याचन्द्रमसोर्लोके प्रकाशन्ते रुचश्च याः ।
ताः केशसंज्ञितास्त्र्यक्षे व्योमकेशस्ततः स्मृतः ॥ ७.२०३.१३४ ॥
जगात सूर्य आणि चंद्र यांचे जे प्रकाशकिरण चमकतात, त्यांना 'केश' म्हणतात; म्हणून त्र्यक्षाला 'व्योमकेश' असे स्मरले जाते.
7.203.135
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जगदशेषतः ।
भव एव ततो यस्माद्भूतभव्यभवोद्भवः ॥ ७.२०३.१३५ ॥
भूत, भव्य आणि भविष्य हे सर्व जगत पूर्णपणे भवच आहे; म्हणून त्यांना 'भूतभव्यभवोद्भव' म्हटले जाते.
7.203.136
कपिः श्रेष्ठ इति प्रोक्तो धर्मश्च वृष उच्यते ।
स देवदेवो भगवान्कीर्त्यतेऽतो वृषाकपिः ॥ ७.२०३.१३६ ॥
'कपि' म्हणजे श्रेष्ठ असे सांगितले आहे, आणि धर्माला 'वृष' म्हणतात; ते देवांचे देव भगवान स्तविले जातात, म्हणून ते 'वृषाकपि' होत.
7.203.137
ब्रह्माणमिन्द्रं वरुणं यमं धनदमेव च ।
निगृह्य हरते यस्मात्तस्माद्वर इति स्मृतः ॥ ७.२०३.१३७ ॥
ब्रह्मा, इंद्र, वरुण, यम आणि धनद (कुबेर) यांनाही निग्रहित करून जो हरण करतो, म्हणून त्याला 'वर' म्हणून स्मरले जाते.
7.203.138
निमीलिताभ्यां नेत्राभ्यां बलाद्देवो महेश्वरः ।
ललाटे नेत्रमसृजत्तेन त्र्यक्षः स उच्यते ॥ ७.२०३.१३८ ॥
महेश्वर देवाने आपले दोन्ही डोळे बलपूर्वक मिटून कपाळावर एक नेत्र निर्माण केला; त्यामुळे तो 'त्र्यक्ष' (तीन डोळ्यांचा) म्हटला जातो.
7.203.139
विषमस्थः शरीरेषु समश्च प्राणिनामिह ।
स वायुर्विषमस्थेषु प्राणोऽपानः शरीरिषु ॥ ७.२०३.१३९ ॥
येथे प्राण्यांच्या शरीरात जो वायू विषमस्थितीत आणि समस्थितीतही आहे, तोच विषमस्थित देहधारींमध्ये प्राण आणि अपान आहे.
7.203.140
पूजयेद्विग्रहं यस्तु लिङ्गं चापि महात्मनः ।
लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते ॥ ७.२०३.१४० ॥
जो महात्म्याच्या मूर्तीची व लिंगाची पूजा करतो, नित्य लिंगाची पूजा करणारा तो महान श्री प्राप्त करतो.
7.203.141
ऊरुभ्यामर्धमाग्नेयं सोमोऽर्धं च शिवा तनुः ।
आत्मनोऽर्धं तथा चाग्निः सोमोर्धं पुनरुच्यते ॥ ७.२०३.१४१ ॥
मांड्यांनी अर्धे अग्नीचे, अर्धे सोमाचे; शिवाचे कल्याणकारी शरीरही तसेच. आपल्या आत्म्याचा अर्धा भाग अग्नी; सोमाचा अर्धा भाग पुन्हा सांगितला जातो.
7.203.142
तैजसी महती दीप्ता देवेभ्योऽस्य शिवा तनुः ।
भास्वती मानुषेष्वस्य तनुर्घोराऽग्निरुच्यते ॥ ७.२०३.१४२ ॥
देवांसाठी त्याचे शिवदेह तेजोमय, महान आणि दीप्त आहे; मानवांमध्ये त्याचे शरीर प्रकाशमान आहे; त्याचे घोर शरीर अग्नी म्हटले जाते.
7.203.143
ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा याऽस्य तनुस्तया ।
याऽस्य घोरतरा मूर्तिः सर्वानत्ति तयेश्वरः ॥ ७.२०३.१४३ ॥
हा ब्रह्मचर्य आचरतो—ज्या कल्याणकारी शरीराने; आणि त्याच्या अत्यंत घोर मूर्तीने ईश्वर सर्वांना गिळतो.
7.203.144
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् ।
मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते ॥ ७.२०३.१४४ ॥
जो पूर्णपणे दहन करतो, जो तीक्ष्ण, जो उग्र, जो प्रतापवान, जो मांस-रक्त-मज्जा खातो—म्हणून त्याला रुद्र म्हटले जाते.
7.203.145
एष देवो महादेवो योऽसौ पार्थ तवाग्रतः ।
सङ्ग्रामे शास्त्रवान्निघ्नंस्त्वया दृष्टः पिनाकधृत ॥ ७.२०३.१४५ ॥
हाच महादेव; हे पार्था, तुझ्यासमोर युद्धात शस्त्रधारी होऊन संहार करणारा, पिनाक धारण करणारा तो देव तुला दिसला होता.
7.203.146
सिन्धुराजवधार्थाय प्रतिज्ञाते त्वयाऽनघ ।
कृष्णेन दर्शितः स्वप्ने यस्तु शैलेन्द्रमूर्धनि ॥ ७.२०३.१४६ ॥
हे निष्पाप, सिंधुराजाच्या वधासाठी तू प्रतिज्ञा केलीस तेव्हा पर्वतराजाच्या शिखरावर असलेल्याला कृष्णाने स्वप्नात तुला दाखवले होते.
7.203.147
एष वै भगवान्देवः सङ्ग्रामे याति तेऽग्रतः ।
येन दत्तानि तेऽस्त्राणि यैस्त्वया दानवा हताः ॥ ७.२०३.१४७ ॥
युद्धात तुझ्या पुढे जाणारा हा भगवान देव आहे; ज्याने तुला अस्त्रे दिली आणि ज्यांनी तू दानवांना मारलेस.
7.203.148
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् ।
देवदेवस्य ते पार्थ व्याख्यातं शतरुद्रियम्। ॥ ७.२०३.१४८ ॥
हे पार्था, हे कल्याणकारी, यशदायी, आयुष्यवर्धक, पुण्यदायी आणि वेदांना अनुरूप आहे; देवदेवाचे शतरुद्रीय तुला सांगितले गेले आहे.
7.203.149
सर्वार्थसाधनं पुण्यं सर्वकिल्बिषनाशनम् ।
सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखभयापहम् ॥ ७.२०३.१४९ ॥
हे सर्व हेतू साध्य करणारे, पुण्यदायी, सर्व पापांचा नाश करणारे, सर्व दोषांचे शमन करणारे आणि सर्व दुःख व भय दूर करणारे आहे.
7.203.150
चतुर्विधमिदं स्तोत्रं यः शृणोति नरः सदा ।
विजित्य शत्रून्सर्वान्स रुद्रलोके महीयते ॥ ७.२०३.१५० ॥
हे चतुर्विध स्तोत्र जो मनुष्य सदा ऐकतो, तो सर्व शत्रूंना जिंकून रुद्रलोकात गौरविला जातो.
7.203.151
चरितं महात्मनो नित्यं साङ्ग्रामिकमिदं स्मृतम् ।
पठन्वै शतरुद्रीयं शृण्वंश्च सततोत्थितः ॥ ७.२०३.१५१ ॥
महात्म्याचे हे चरित्र नेहमी युद्धसंबंधी मानले गेले आहे; जो शतरुद्रीय पठण करतो आणि सतत उठून ते ऐकतो.
7.203.152
भक्तो विश्वेश्वरं देवं मानुषेषु च यः सदा ।
वरान्कामान्स लभते प्रसन्ने त्र्यम्बके नरः ॥ ७.२०३.१५२ ॥
जो मनुष्य सदैव विश्वेश्वर देवाचा भक्त असतो, त्र्यंबक प्रसन्न झाल्यावर तो वर आणि इच्छित वस्तू प्राप्त करतो.
7.203.153
गच्छ युध्यस्व कौन्तेय न तवास्ति पराजयः ।
गस्य मन्त्री च गोप्ता च पार्श्वस्थो हि जनार्दनः ॥ ७.२०३.१५३ ॥
जा, हे कौंतेया, युद्ध कर; तुझा पराजय होणार नाही, कारण मंत्री आणि रक्षक जनार्दन तुझ्या बाजूला उभे आहेत.
7.203.154
एवमुक्त्वाऽर्जुनं सङ्ख्ये पराशरसुतस्तदा ।
जगाम भरतश्रेष्ठ यथागतमरिन्दम ॥ ७.२०३.१५४ ॥
असे युद्धात अर्जुनाला सांगून पराशरपुत्र तेव्हा जसा आला होता तसाच निघून गेला, हे भरतश्रेष्ठा, हे अरिंदमा.
7.203.155
एतदाख्याय वै सूतो राज्ञः सर्वं तु सञ्जयः ।
प्रयातः शिबिरायैव द्रष्टुं कर्णस्य वैशसम् ॥ ७.२०३.१५५ ॥
हे सर्व राजाला सांगून सूत संजय कर्णाचा वध पाहण्यासाठी शिबिराकडे निघून गेला.
7.203.156
युद्धं कृत्वा महद्धोरं पञ्चाहानि महाबलः ।
ब्राह्मणो निहतो राजन्ब्रह्मलोकमवाप्तवान् ॥ ७.२०३.१५६ ॥
पाच दिवस अतिशय भयंकर युद्ध करून, हे राजा, तो महाबली ब्राह्मण मारला गेला आणि ब्रह्मलोकाला पोहोचला.
7.203.157
स्वधीते यत्फलं वेदे तदस्मिन्नपि पर्वणि ।
क्षत्रियाणामभीरूणां युक्तमत्र महद्यशः ॥ ७.२०३.१५७ ॥
वेद चांगल्या प्रकारे अभ्यासण्याचे जे फळ आहे, तेच या पर्वातही आहे; निर्भय क्षत्रियांना येथे मोठी कीर्ती योग्य आहे.
7.203.158
य इदं पठते पर्व शृणुयाद्वाऽपि नित्यशः ।
स मुच्यते महापापैः कृतैर्घोरैश्च कर्मभिः ॥ ७.२०३.१५८ ॥
जो हे पर्व नित्य वाचतो किंवा ऐकतो, तो केलेल्या घोर कर्मांपासून आणि महापापांपासून मुक्त होतो.
7.203.159
यज्ञावाप्तिर्ब्राह्मणस्येह नित्यं ।
घोरे युद्धे क्षत्रियाणां यशश्च।
शेषौ वर्णौ काममिष्टं लभेते ।
पुत्रान्पौत्रान्नित्यमिष्टांस्तथैव ॥ ७.२०३.१५९ ॥
येथे ब्राह्मणाला सदैव यज्ञफल प्राप्त होते; घोर युद्धात क्षत्रियांना यश मिळते. उरलेले वर्ण इच्छित वस्तू मिळवतात, आणि त्याचप्रमाणे प्रिय पुत्र व पौत्रही सदैव मिळवतात.