महाभारत · अध्याय 7.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.23.1
सर्वेषामेव मे ब्रूहि रथचिह्वानि सञ्जय ।
ये द्रोणमभ्यवर्तन्त क्रुद्धा भीमपुरोगमाः।
तान्यहं श्रोतुमिच्छामि विस्तरेण पृथक्पृथक् ॥ ७.२३.१ ॥
संजय, मुझे उन सबके रथ-चिह्न पृथक-पृथक विस्तार से बताओ, जो क्रुद्ध होकर भीम के नेतृत्व में द्रोण पर टूट पड़े।
7.23.2
दूयते मे मनस्तात द्रोणं प्रति परन्तपम् ।
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनं तद्वदेतद्भविष्यति ॥ ७.२३.२ ॥
हे तात, परंतप द्रोण के विषय में मेरा मन व्यथित हो रहा है। भीष्म का निधन सुनकर वह (सब) कैसे होगा, यह बताओ।
7.23.3
ऋक्षवर्णैर्हयैर्दृष्ट्वा व्यायच्छन्तं वृकोदरम् ।
रजताश्वस्ततः शूरः शैनेयः सन्न्यवर्तत ॥ ७.२३.३ ॥
ऋक्ष-वर्ण के घोड़ों वाले वृकोदर (भीम) को आगे बढ़ते देखकर, तब रजत-अश्वों वाला वीर शैनेय (सात्यकि) लौट पड़ा।
7.23.4
सारङ्गाश्वो युधामन्युः स्वयं प्रत्वरयन्हयान् ।
पर्यवर्तत दुर्धर्षः क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति ॥ ७.२३.४ ॥
सारंग-अश्वों वाला युधामन्यु स्वयं घोड़ों को शीघ्र हाँकते हुए, अजेय और क्रुद्ध होकर द्रोण के रथ की ओर मुड़ गया।
7.23.5
पारावतसवर्णैस्तु हेमभाण्डैर्महाजवैः ।
पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नो न्यवर्तत ॥ ७.२३.५ ॥
कबूतर-रंग के, स्वर्ण-साज वाले अत्यंत वेगवान घोड़ों के साथ पांचाल-राज के पुत्र धृष्टद्युम्न लौट पड़े।
7.23.6
पितरं तु परिप्रेप्सुः क्षत्रधर्मा यतव्रतः ।
सिद्धिं चास्य परां काङ्क्षञ्शोणाश्वः सन्न्यवर्तत ॥ ७.२३.६ ॥
पिता की रक्षा की इच्छा से, क्षत्रिय-धर्म का पालन करते और व्रत में दृढ़, तथा उसकी परम सिद्धि की आकांक्षा रखते हुए, लाल घोड़ों वाला शोणाश्व लौट पड़ा।
7.23.7
पद्मपत्रनिभांश्चाश्वान्मल्लिकाक्षान्स्वलङ्कृतान् ।
शैखण्डिः क्षत्रदेवस्तु स्वयं प्रत्वरयन्ययौ ॥ ७.२३.७ ॥
पद्मपत्र के समान और मल्लिका जैसी आँखों वाले, भली-भाँति सजाए गए घोड़ों पर, शैखण्डि और क्षत्रदेव स्वयं शीघ्रता करते हुए आगे बढ़े।
7.23.8
दर्शनीयास्तु काम्भोजाः शुकपत्रपरिच्छदाः ।
वहन्तो नकुलं शीघ्रं तावकानाभिदुद्रुवुः ॥ ७.२३.८ ॥
सुन्दर दिखने वाले काम्बोज घोड़े, जिन पर तोते के पंखों जैसे आवरण थे, नकुल को शीघ्र ढोते हुए आपके सैनिकों पर टूट पड़े।
7.23.9
कृष्णास्तु मेघसङ्काशा अवहन्नुत्तमौजसम् ।
दुर्धर्षायाभिसन्धाय क्रुद्धं युद्धाय भारत ॥ ७.२३.९ ॥
मेघों के समान काले घोड़े उत्तमौजा को ले गए, जो दुर्धर्ष थे; हे भारत, वे क्रोधित होकर युद्ध के लिए दृढ़ संकल्प से आगे बढ़े।
7.23.10
तथा तित्तिरिकल्माषा हया वातसमा जवे ।
अवहंस्तुमुले युद्धे सहदेवमुदायुधम् ॥ ७.२३.१० ॥
उसी प्रकार तीतर के रंग जैसे चितकबरे, वायु के समान वेगवान घोड़े तुमुल युद्ध में, शस्त्र उठाए हुए सहदेव को ले गए।
7.23.11
दन्तवर्णास्तु राजानं कालवाला युधिष्ठिरम् ।
भीमवेगा नरव्याघ्रमवहन्वातरंहसः ॥ ७.२३.११ ॥
हाथीदाँत के रंग के, काली पूँछ वाले, भयंकर वेग वाले और वायु के समान तेज़ घोड़े नरव्याघ्र राजा युधिष्ठिर को ले गए।
7.23.12
हेमोत्तमप्रतिच्छन्नैर्हयैर्वातसमैर्जवे ।
अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्येव युधिष्ठिरम् ॥ ७.२३.१२ ॥
सोने के उत्तम आवरणों से ढके, वायु के समान वेगवान घोड़ों के साथ, सभी सेनाएँ युधिष्ठिर की ओर बढ़ीं।
7.23.13
राज्ञस्त्वनन्तरो राजा पाञ्चाल्यो द्रुपदोऽभवत् ।
जातरूपमयच्छत्रः सर्वैस्तैरभिरक्षितः ॥ ७.२३.१३ ॥
राजा के बाद, पाञ्चाल देश का राजा द्रुपद था, जिसका छत्र सोने का था और जो उन सबसे भली-भाँति रक्षित था।
7.23.14
ललामैर्हरिभिर्युक्तः सर्वशब्दक्षमैर्युधि ।
राज्ञं मध्ये महेष्वासः शान्तभीरभ्यवर्तत ॥ ७.२३.१४ ॥
सब प्रकार के शब्द सहने में समर्थ, युद्ध में सुंदर घोड़ों से जुड़ा हुआ, महान धनुर्धर शान्तभी राजाओं के मध्य आगे बढ़ा।
7.23.15
तं विराटोऽन्वयाच्छीघ्रं सह सर्वैर्महारथैः ।
केकयाश्च सिखण्डी च धृष्टकेतुस्तथैव च।
स्वैः स्वैः सैन्यैः परिवृता मात्स्यराजानमन्वयुः ॥ ७.२३.१५ ॥
विराट उसके पीछे शीघ्र ही सभी महारथियों के साथ चला; केकय, शिखण्डी और धृष्टकेतु भी वैसे ही, अपनी-अपनी सेनाओं से घिरे हुए, मत्स्यराज के पीछे चले।
7.23.16
तं तु पाटलिपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः ।
वहमाना व्यराजन्त मास्त्यस्यामित्रघातिनः ॥ ७.२३.१६ ॥
उसको तो पाटली फूलों के समान रंग वाले उत्तम घोड़े ढोते हुए शोभित हो रहे थे, जो मत्स्यराज के शत्रुओं का नाश करने वाले थे।
7.23.17
हरिद्रासमवर्णास्तु जवना हेममालिनः ।
पुत्रं विराटराजस्य सत्वरं समुदावहन् ॥ ७.२३.१७ ॥
हल्दी के समान रंग वाले, सोने की माला पहने हुए तेज़ घोड़े विराट राजा के पुत्र को शीघ्र ही भली-भाँति ढो रहे थे।
7.23.18
इन्द्रगोपकवर्णैश्च भ्रातरः पञ्च केकयाः ।
जातरूपसमाभासाः सर्वे लोहितकध्वजाः ॥ ७.२३.१८ ॥
इन्द्रगोप कीट के समान रंग वाले, स्वर्ण के समान दीप्त, लाल ध्वजाओं वाले पाँचों केकय भाई।
7.23.19
ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः ।
वर्षन्त इव जीमूताः प्रत्यदृश्यन्त दंशिताः ॥ ७.२३.१९ ॥
वे स्वर्णमाला पहने, सभी युद्धकुशल शूरवीर, कवच धारण किए हुए, बरसते हुए मेघों के समान दिखाई दिए।
7.23.20
आमपात्रनिकाशास्तु पाञ्चाल्यममितौजसम् ।
दत्तास्तुम्बुरुणा दिव्याः शिखण्डिनमुदावहन् ॥ ७.२३.२० ॥
कच्चे घड़े के समान रंग वाले, तुम्बुरु द्वारा दिए गए दिव्य अश्वों ने अमित तेजस्वी पांचाल-वंशी शिखण्डी को आगे ले गए।
7.23.21
तथा द्वादशसाहस्राः पाञ्चालानां महारथाः ।
तेषां तु षट्सहस्राणि ये शिखण्डिनमन्वयुः ॥ ७.२३.२१ ॥
इसी प्रकार पांचालों के बारह हज़ार महारथी थे, और उनमें से छह हज़ार जो शिखण्डी के पीछे चले।
7.23.22
पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष ।
आक्रीडन्तो वहन्ति स्म सारङ्गशबला हयाः ॥ ७.२३.२२ ॥
हे मारिष, नरसिंह शिशुपाल के पुत्र को चितकबरे हिरण जैसे रंग वाले घोड़े क्रीड़ा करते हुए वहन कर रहे थे।
7.23.23
धृष्टकेतुस्तु चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः ।
काम्भोजैः शबलैरश्वैरभ्यवर्तत दुर्जयः ॥ ७.२३.२३ ॥
चेदियों में वृषभ समान, अति बलशाली धृष्टकेतु, चितकबरे काम्बोज अश्वों के साथ, अजेय होकर आगे बढ़ा।
7.23.24
बृहत्क्षत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयोत्तमाः ।
पलालधूमसङ्काशाः सैन्धवाः शीघ्रमावहन् ॥ ७.२३.२४ ॥
कैकेय बृहत्क्षत्र को, सुकुमार, पुआल के धुएँ के समान रंग वाले उत्तम सैन्धव अश्वों ने शीघ्र वहन किया।
7.23.25
मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः स्वलङ्कृताः ।
शूरं शिखण्डिनः पुत्रमृक्षदेवमुदावहन् ॥ ७.२३.२५ ॥
मल्लिका-नेत्र, कमल-वर्ण, बाह्लिक देश में उत्पन्न, भली-भाँति अलंकृत घोड़ों ने शूरवीर शिखण्डी के पुत्र ऋक्षदेव को (रणभूमि से) दूर पहुँचाया।
7.23.26
रुक्मभाण्डप्रतिच्छन्नाः कौशेयसदृशा हयाः ।
क्षमावन्तोऽवहन्सङ्ख्ये सेनाबिन्दुमरिन्दमम् ॥ ७.२३.२६ ॥
सोने के साज-सामान से ढके, रेशम के समान, धैर्यवान घोड़ों ने युद्ध में शत्रुदमन सेनाबिन्दु को (रणभूमि से) दूर पहुँचाया।
7.23.27
युवानमवहन्युद्धे क्रौञ्चवर्णा हयोत्तमाः ।
काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम् ॥ ७.२३.२७ ॥
क्रौञ्च पक्षी के रंग के उत्तम घोड़ों ने युद्ध में काश्य के पुत्र, अभिभू के पुत्र, कोमल और महारथी युवक को (रणभूमि से) दूर पहुँचाया।
7.23.28
श्वेतास्तु प्रतिविन्ध्यन्तं कृष्णग्रीवा मनोजवाः ।
यन्तुः प्रेष्यकरा राजन्राजपुत्रमुदावहन् ॥ ७.२३.२८ ॥
श्वेत और काली गर्दन वाले, मन के समान वेगवान घोड़े, जो सारथी के आज्ञाकारी थे, हे राजन्, उन्होंने राजपुत्र प्रतिविन्ध्य को (रणभूमि से) दूर पहुँचाया।
7.23.29
सुतसोमं तु योधाग्र्यं भीमपुत्रं महाबलम् ।
माषपुष्पसवर्णास्तमवहन्वाजिनो रणे ॥ ७.२३.२९ ॥
योद्धाओं में श्रेष्ठ, महाबली भीम के पुत्र सुतसोम को उड़द के फूल के रंग वाले घोड़ों ने युद्ध में (रणभूमि से) दूर पहुँचाया।
7.23.30
सहस्रसोमप्रतिमो बभूव पुरे कुरूणामुदयेन्दुनाम्नि ।
तस्मिञ्जातः सोमसंक्रन्दमध्ये यस्मात्तस्मात्सुतसोमोऽभवत्सः ॥ ७.२३.३० ॥
कुरुओं के उदयेन्दु नामक नगर में वह सहस्र सोम के समान (तेजस्वी) हुआ। सोम के कोलाहल के बीच उसका जन्म हुआ था, इसलिए वह सुतसोम कहलाया।
7.23.31
नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः ।
आदित्यतरुणप्रख्याः श्लाघनीयमुदावहन् ॥ ७.२३.३१ ॥
नकुल के पुत्र शतानीक को शालपुष्प के समान, उगते हुए सूर्य जैसे चमकते घोड़ों ने प्रशंसनीय रूप से ढोया।
7.23.32
काञ्चनापिहितैर्योक्त्रैर्मयूरग्रीवसन्निभाः ।
द्रौपदेयं नरव्याघ्रं श्रुतकर्माणमाहवे ॥ ७.२३.३२ ॥
सोने से ढके हुए जुए-बंधनों वाले, मोर की गर्दन जैसे घोड़ों ने युद्ध में द्रौपदी के पुत्र, नरव्याघ्र श्रुतकर्मा को ढोया।
7.23.33
श्रुतकीर्तिं श्रुतनिधिं द्रौपदेयं हयोत्तमाः ।
ऊहुः पार्थसमं युद्धे चाषपत्रनिभा हयाः ॥ ७.२३.३३ ॥
श्रुतकीर्ति, श्रुत के भंडार, द्रौपदी के पुत्र को युद्ध में अर्जुन के समान उत्तम घोड़ों ने ढोया, जो चाष पक्षी के पंखों जैसे थे।
7.23.34
यमाहुरध्यर्धगुणं कृष्णात्पार्थाच्च संयुगे ।
अभिमन्युं पिशङ्गास्तं कुमारमवहन्रणे ॥ ७.२३.३४ ॥
जिसे कृष्ण और अर्जुन से डेढ़ गुना गुणवान कहते हैं, उस अभिमन्यु कुमार को पिंगल रंग के घोड़ों ने युद्ध में ढोया।
7.23.35
एकस्तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान्यः समाश्रितः ।
तं बृहन्तो महाकाया युयुत्सुमवहन्रणे।
ये तु पुष्करसारस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ॥ ७.२३.३५ ॥
धृतराष्ट्र के पुत्रों से अलग होकर जो एक पांडवों की शरण में आया, उस युयुत्सु को विशाल शरीर वाले बड़े घोड़ों ने युद्ध में ढोया, जो पुष्करसार पक्षी के समान रंग वाले उत्तम घोड़े थे।
7.23.36
पलालकाण्डवर्णास्तु वार्धक्षेमिं तरस्विनम् ।
ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः स्वलङ्कृताः ॥ ७.२३.३६ ॥
पुआल के डंठल के रंग वाले, हर्षित और भली प्रकार सजे घोड़ों ने अत्यंत कोलाहलपूर्ण युद्ध में वेगवान वार्धक्षेमि को ढोया।
7.23.37
कुमारं शितिपादास्तु रुक्मचित्रैरुरश्छदैः ।
सौचित्तिमवहद्युद्धे यन्तुः प्रेष्यकरा हयाः ॥ ७.२३.३७ ॥
शितपाद घोड़े, जिनके वक्ष-आवरण सोने और विचित्र नक्काशी से सजे थे, युद्ध में सारथी के आदेश पर चलते हुए सौचित्ति को ले गए।
7.23.38
रुक्मपीठावकीर्णास्तु कौशेयसदृशा हयाः ।
सुवर्णमालिनः क्षान्ताः श्रेणिमन्तमुदावहन् ॥ ७.२३.३८ ॥
सोने के आसनों से ढके, रेशम के समान चमकते घोड़े, सोने की मालाएँ पहने, धैर्यवान होकर श्रेणिमान को ले गए।
7.23.39
रुक्ममालाधराः शूरा हेमपृष्ठाः स्वलङ्कृताः ।
काशिराजं नरश्रेष्ठं श्लाघनीयमुदावहन् ॥ ७.२३.३९ ॥
सोने की मालाएँ धारण किए, सोने की पीठ वाले, भली-भाँति सजे वीर घोड़े प्रशंसनीय नरश्रेष्ठ काशिराज को ले गए।
7.23.40
अस्त्राणां च धनुर्वेदे ब्राह्मे वेदे च पारगम् ।
तं सत्यधृतिमायान्तमरूणाः समुपावहन् ॥ ७.२३.४० ॥
जो अस्त्रों में और धनुर्वेद तथा ब्राह्म वेद में पारंगत हैं, उन सत्यधृति के आने पर लाल घोड़े उन्हें समीप ले आए।
7.23.41
यः स पाञ्चालसेनानीद्रोणमंशमकल्पयत् ।
पारावतसवर्णास्तं धृष्टद्युम्नमुदावहन् ॥ ७.२३.४१ ॥
जिस पाञ्चाल सेनापति ने द्रोण को (युद्ध का) भाग सौंपा था, उन धृष्टद्युम्न को कबूतर के रंग वाले घोड़े ले गए।
7.23.42
तमन्वयात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥ ७.२३.४२ ॥
उनके पीछे सत्यधृति, युद्ध में मदमत्त सौचित्ति, श्रेणिमान और वसुदान तथा काश्य के पुत्र, वह अभिभू, चले।
7.23.43
युक्तैः परमकाम्भोजैर्जवनैर्हेममालिभिः ।
भीषयन्तो द्विषत्सैन्यं यमवैश्रवणोपमाः ॥ ७.२३.४३ ॥
परम काम्बोजों द्वारा जुते हुए, तेज़ दौड़ने वाले, सोने की मालाओं से सजे घोड़ों पर सवार होकर, शत्रु-सेना को भयभीत करते हुए, यम और वैश्रवण के समान वे आगे बढ़े।
7.23.44
प्रभद्रकास्तु काम्भोजाः षट्सहस्राण्युदायुधाः ।
नानावर्णैर्हयैः श्रेष्ठैर्हेमवर्णरथध्वजाः ॥ ७.२३.४४ ॥
प्रभद्रक और काम्बोज, छह हज़ार, हाथों में उठे हुए शस्त्र लिए, विभिन्न रंगों के उत्तम घोड़ों पर, जिनके रथों की ध्वजाएँ स्वर्ण-वर्ण की थीं।
7.23.45
शरव्रातैर्विधुन्वन्तः शत्रून्विततकार्मुकाः ।
समानमृत्यवो भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः ॥ ७.२३.४५ ॥
बाणों की बौछारों से शत्रुओं को झकझोरते, तने हुए धनुष लिए, मृत्यु के समान होकर, वे धृष्टद्युम्न के पीछे-पीछे चले।
7.23.46
बभ्रुकौशेयवर्णास्तु सुवर्णवरमालिनः ।
ऊहुरम्लानमनसश्चेकितानं हयोत्तमाः ॥ ७.२३.४६ ॥
भूरे और रेशमी रंग के, सोने की उत्तम मालाएँ धारण किए हुए, अविचल मन वाले उत्तम घोड़े चेकितान को वहन कर ले गए।
7.23.47
इन्द्रायुधसवर्णैस्तु कुन्तिभोजो हयोत्तमैः ।
आयात्सदश्वैः पुरुजिन्मातुलः सव्यसाचिनः ॥ ७.२३.४७ ॥
इन्द्रधनुष के समान रंग वाले उत्तम घोड़ों पर कुन्तिभोज आए, और सव्यसाची (अर्जुन) के मामा पुरुजित भी उत्तम अश्वों के साथ आए।
7.23.48
अन्तरिक्षसवर्णास्तु तारकाचित्रिता इव ।
राजानं रोचमानं ते हयाः सङ्ख्ये समावहन् ॥ ७.२३.४८ ॥
आकाश के रंग वाले, तारों से चित्रित-से, वे घोड़े युद्ध में तुम्हारे तेजस्वी राजा को साथ लेकर चले।
7.23.49
कर्बुराः शितिपादास्तु स्वर्णजालपरिच्छदाः ।
जारासन्धिं हयाः श्रेष्ठाः सहदेवमुदावहन् ॥ ७.२३.४९ ॥
चितकबरे, काले पैरों वाले और सोने की जाली से सजे श्रेष्ठ घोड़ों ने जारासंधि को और सहदेव को आगे ले जाया।
7.23.50
ये तु पुष्करनालस्य समवर्णा हयोत्तमाः ।
जवे श्येनसमाश्चित्राः सुदामानमुदावहन् ॥ ७.२३.५० ॥
जो श्रेष्ठ घोड़े कमलनाल के समान रंग वाले थे, वेग में बाज़ों के समान और चितकबरे थे, उन्होंने सुदामा को आगे ले जाया।
7.23.51
शशलोहितवर्णास्तु पाण्डुरोद्गतराजयः ।
पाञ्चाल्यं गोपतेः पुत्रं सिंहसेनमुदावहन् ॥ ७.२३.५१ ॥
खरगोश के रक्त के रंग वाले और पीली धारियों वाले घोड़ों ने पांचाल के गोपति के पुत्र सिंहसेन को आगे ले जाया।
7.23.52
पाञ्चालानां नरव्याघ्रो यः ख्यातो जनमेजयः ।
तस्य सर्षपपुष्पाणां तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ॥ ७.२३.५२ ॥
पांचालों में प्रसिद्ध नरव्याघ्र जनमेजय के उत्तम घोड़े सरसों के फूलों के समान रंग वाले थे।
7.23.53
माषवर्णाश्च जवना बृहन्तो हेममालिनः ।
दधिपृष्ठाश्चित्रमुखाः पाञ्चाल्यमवहन्द्रुतम् ॥ ७.२३.५३ ॥
उड़द के रंग वाले, तेज़, विशाल, सोने की माला पहने, दही के समान पीठ वाले और चितकबरे मुख वाले घोड़ों ने पांचाल को शीघ्र आगे ले जाया।
7.23.54
शूराश्च भद्रकाश्चैव शरकाण्डनिभा हयाः ।
पद्मकिञ्जल्कवर्णाभा दण्डधारमुदावहन् ॥ ७.२३.५४ ॥
शूर और भद्रक घोड़े, जो बाणों के दंड के समान थे और कमल के केसर के रंग की आभा वाले थे, उन्होंने दण्डधार को आगे ले जाया।
7.23.55
रासभारुणवर्णाभाः पृष्ठतो मूषिकप्रभाः ।
वल्गन्त इव संयत्ता व्याघ्रदत्तमुदावहन् ॥ ७.२३.५५ ॥
गधे के रंग जैसे लाल, पीछे से चूहे की चमक वाले, मानो उछलते हुए तैयार घोड़े व्याघ्रदत्त को ढो रहे थे।
7.23.56
हरयः कालकाश्चित्राश्चित्रमाल्यविभूषिताः ।
सुधन्वानं नरव्याघ्रं पाञ्चाल्यं समुदावहन् ॥ ७.२३.५६ ॥
भूरे, काले और चितकबरे घोड़े, रंग-बिरंगी मालाओं से सजे, पाञ्चाल्य नरव्याघ्र सुधन्वा को ले जा रहे थे।
7.23.57
इन्द्राशनिसमस्पर्शा इन्द्रगोपकसन्निभाः ।
काये चित्रान्तराश्चित्राश्चित्रायुधमुदावहन् ॥ ७.२३.५७ ॥
इन्द्र के वज्र के समान स्पर्श वाले, इन्द्रगोपक कीटों जैसे, शरीर पर चितकबरी धारियों वाले घोड़े चित्रायुध को ले जा रहे थे।
7.23.58
बिभ्रतो हेपमालास्तु चक्रवाकोदरा हयाः ।
कोसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनोऽवहन् ॥ ७.२३.५८ ॥
घंटियों की माला धारण करते, चक्रवाक के उदर जैसे पेट वाले घोड़े कोसलाधिपति के पुत्र सुक्षत्र को ले जा रहे थे।
7.23.59
शबलास्तु बृहन्तोऽश्वा दान्ता जाम्बूनदस्रजः ।
युद्धे सत्यधृतिं क्षेमिमवहन्प्रांशवः शुभाः ॥ ७.२३.५९ ॥
चितकबरे, विशाल, वशीभूत, स्वर्णमाला पहने, ऊँचे और सुंदर घोड़े युद्ध में सत्यधृति और क्षेमि को ले जा रहे थे।
7.23.60
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च ।
अश्वैश्च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लो न्यवर्तत ॥ ७.२३.६० ॥
एक ही रंग के सारे ध्वज, कवच, घोड़ों और धनुष के साथ, श्वेत (वीर) श्वेत (घोड़ों) से युक्त होकर पीछे नहीं हटा।
7.23.61
समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्रतेजसम् ।
अश्वाः शशाङ्कसदृशाश्चन्द्रसेनमुदावहन् ॥ ७.२३.६१ ॥
समुद्रसेन के पुत्र को, रुद्र के समान तेजस्वी, समुद्र में जन्मे चन्द्रमा के समान घोड़ों ने चन्द्रसेन को रणभूमि से दूर ले गए।
7.23.62
नीलोत्पलसवर्णास्तु तपनीयविभूषिताः ।
शैब्यं चित्ररथं सङ्ख्ये चित्रमाल्याऽवहन्हयाः ॥ ७.२३.६२ ॥
नीलकमल के समान रंग वाले, सोने से सजे घोड़ों ने युद्ध में चित्ररथ और शैब्य को विचित्र मालाओं से सजे होकर वहन किया।
7.23.63
कलायपुष्पवर्णास्तु श्वेतलोहितराजयः ।
रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर्युद्धदुर्मदम् ॥ ७.२३.६३ ॥
मटर के फूल के रंग वाले, सफ़ेद और लाल धारियों वाले श्रेष्ठ घोड़ों ने युद्ध में मदमत्त रथसेन को वहन किया।
7.23.64
यं तु सर्वमनुष्येभ्यः प्राहुः शूरतरं नृपम् ।
तं पटच्चरहन्तारं शुकवर्णाऽवहन्हयाः ॥ ७.२३.६४ ॥
जिस राजा को सब मनुष्यों में सबसे शूरवीर कहा जाता है, उस पटच्चर के संहारक को तोते के रंग वाले घोड़ों ने वहन किया।
7.23.65
चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुधध्वजम् ।
ऊहुः किंशुकपुष्पाणां समवर्णा हयोत्तमाः ॥ ७.२३.६५ ॥
विचित्र आयुध, विचित्र माला, विचित्र कवच-आयुध-ध्वज वाले योद्धा को किंशुक फूल के समान रंग वाले उत्तम घोड़ों ने वहन किया।
7.23.66
एकवर्णेन सर्वेण ध्वजेन कवचेन च ।
धनुषा रथवाहैश्च नीलैर्नीलोऽभ्यवर्तत ॥ ७.२३.६६ ॥
एक ही रंग के समस्त ध्वज, कवच, धनुष और नीले रथवाहक घोड़ों सहित नील आगे बढ़ा।
7.23.67
नानारूपै रत्नचिह्नैर्वरूथरथकार्मुकैः ।
वाजिध्वजपताकाभिश्चित्रैश्चित्रोऽभ्यवर्तत ॥ ७.२३.६७ ॥
नाना रूपों वाले, रत्न-चिह्नों वाले, कवचयुक्त रथों और धनुषों से, घोड़ों, ध्वजों और पताकाओं से, चित्र-विचित्र वह (सेना) आगे बढ़ी।
7.23.68
ये तु पुष्करवर्णस्य तुल्यवर्णा हयोत्तमाः ।
ते रोचमानस्य सुतं हेमवर्णमुदावहन् ॥ ७.२३.६८ ॥
जो उत्तम घोड़े पुष्कर (कमल) के रंग के समान रंग वाले थे, वे चमकते हुए (पुत्र) को, स्वर्ण-वर्ण वाले (पुत्र) को, ले चले।
7.23.69
योधाश्च भद्रकाराश्च शरदण्डानुदण्डयः ।
श्वेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुं हयाऽवहन् ॥ ७.२३.६९ ॥
योद्धा और भद्र-कार भी, जिनके बाण-दण्ड और अनुदण्ड थे, श्वेत-अण्ड सदृश और कुक्कुट-अण्ड की आभा वाले घोड़े दण्ड-केतु (ध्वज-दण्ड) को ले गए।
7.23.70
केशवे न हते सङ्ख्ये पितर्यथ नराधिपे ।
भिन्ने कपाटे पाण्डानां विद्रुतेषु च बन्धुषु ॥ ७.२३.७० ॥
युद्ध में केशव के न मारे जाने पर, फिर पिता नराधिप के (न मारे जाने पर), पाण्डवों का द्वार टूट जाने पर और बन्धुओं के भाग जाने पर...
7.23.71
भीष्मादवाप्य चास्त्राणि द्रोणाद्रामात्कृपात्तथा ।
अस्त्रैः समत्वं सम्प्राप्य रुक्मिकर्णार्जुनाच्युतैः ॥ ७.२३.७१ ॥
भीष्म से, द्रोण से, राम से और कृप से अस्त्र प्राप्त करके, और रुक्मी, कर्ण, अर्जुन और अच्युत (कृष्ण) के साथ अस्त्रों में समानता पाकर...
7.23.72
इयेष द्वारकां हन्तुं कृत्स्नां जेतुं च मेदिनीम् ।
निवारितस्ततः प्राज्ञैः सुहृद्भिर्हितकाम्यया ॥ ७.२३.७२ ॥
उसने द्वारका को नष्ट करना और समस्त पृथ्वी को जीतना चाहा। तब बुद्धिमान सुहृदों ने उसके हित की कामना से उसे रोका।
7.23.73
वैरानुबन्धमुत्सज्य स्वराज्यमनुशास्ति यः ।
स सागरध्वजः पाण्ड्यश्चन्द्ररश्मिनिभैर्हयैः ॥ ७.२३.७३ ॥
वैर के बंधन को त्यागकर जो अपने राज्य पर शासन करता है, वह सागरध्वज पांड्य चंद्रकिरणों के समान श्वेत अश्वों के साथ आया।
7.23.74
वैडूर्यजालसञ्छन्नैर्वीर्यद्रविणमाश्रितः ।
दिव्यं विस्फारयंश्चापं द्रोणमभ्यद्रवद्बली ॥ ७.२३.७४ ॥
वैडूर्य-जाल से ढके रथ पर पराक्रम ही जिसका धन था, वह बलवान वीर दिव्य धनुष को खींचते हुए द्रोण पर टूट पड़ा।
7.23.75
आरकूटकवर्णाश्च हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम् ।
अवहन्रथमुख्यानामयुतानि चतुर्दश ॥ ७.२३.७५ ॥
पांड्य के अनुयायियों के आरकूट-वर्ण के घोड़े प्रमुख रथियों को चौदह अयुत (लाखों) तक ढो ले गए।
7.23.76
नानावर्णेन रूपेण नानाकृतिमुखा हयाः ।
रथचक्रध्वजं वीरं घटोत्कचमुदावहन् ॥ ७.२३.७६ ॥
अनेक रंग और रूप वाले, अनेक आकृति के मुखों वाले घोड़े रथचक्र-ध्वज वाले वीर घटोत्कच को दूर ले गए।
7.23.77
भारतानां समेतानामुत्सृज्यैको मतानि यः ।
गतो युधिष्ठिरं भक्त्या त्यक्त्वा सर्वमभीप्सितम् ॥ ७.२३.७७ ॥
समवेत भरतवंशियों के मतों को छोड़कर जो अकेला भक्ति से युधिष्ठिर के पास गया, और सब इष्ट कामनाएँ त्याग दीं।
7.23.78
लोहिताक्षं महाबाहुं युयुत्सुं मकरध्वजम् ।
महासत्वा महाकायाः सौवर्णस्यन्दने स्थितम् ॥ ७.२३.७८ ॥
लाल नेत्रों वाले, विशाल बाहुओं वाले, मकर-ध्वज युयुत्सु को, जो सुनहरे रथ पर खड़े थे, महाबली और विशालकाय योद्धाओं ने घेर लिया।
7.23.79
सुवर्णवर्णा धर्मज्ञमनीकस्थं युधिष्ठिरम् ।
राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ७.२३.७९ ॥
सुनहरे रंग वाले श्रेष्ठ घोड़ों ने सेना में खड़े धर्मज्ञ राजाओं में श्रेष्ठ युधिष्ठिर को चारों ओर से, पीछे से घेरकर अनुसरण किया।
7.23.80
वर्णैरुच्चावचैरन्यैः सदश्वानां प्रभद्रकाः ।
सन्न्यवर्तन्त युद्धाय बहवो देवरूपिणः ॥ ७.२३.८० ॥
नाना प्रकार के अन्य रंगों वाले, अत्यंत शुभ, बहुत से देवरूप श्रेष्ठ घोड़े युद्ध के लिए लौट पड़े।
7.23.81
ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः ।
प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः ॥ ७.२३.८१ ॥
भीमसेन के साथ तैयार वे स्वर्ण ध्वजाओं वाले दिखाई दिए, हे राजेन्द्र, मानो इन्द्र सहित स्वर्गवासी देवता हों।
7.23.82
अत्यरोचत तान्सर्वान्धृष्ठद्युम्नः समागतान् ।
सर्वाण्यति च सैन्यानि भारद्वाजो व्यरोचत ॥ ७.२३.८२ ॥
धृष्टद्युम्न उन सभी एकत्र हुए (वीरों) से अधिक शोभायमान हुआ, और भारद्वाज (द्रोण) सभी सेनाओं से अधिक चमका।
7.23.83
अतीव शुशुभे तस्य ध्वजः कृष्णाजिनोत्तरः ।
कमण्डलुर्महाराज जातरूपमयः शुभः ॥ ७.२३.८३ ॥
उसका ध्वज अत्यंत शोभायमान हुआ, जिसके ऊपर काले मृगचर्म और कमंडलु था, हे महाराज, जो सोने का बना शुभ था।
7.23.84
ध्वजं तु भीमसेनस्य वैडूर्यमणिलोचनम् ।
भ्राजमानं महासिंहं राजन्तं दृष्टवानहम् ॥ ७.२३.८४ ॥
भीमसेन का ध्वज तो, जिसकी आँखें वैडूर्य मणियों की थीं, दीप्तिमान, विशाल सिंह से युक्त, राजसी—उसे मैंने देखा।
7.23.85
ध्वजं तु कुरुराजस्य पाण्डवस्य महौजसः ।
दृष्टवानस्मि सौवर्णं सोमं ग्रहगणान्वितम् ॥ ७.२३.८५ ॥
महाबली कुरुराज पाण्डव का ध्वज मैंने देखा, जो सोने का था और ग्रहगणों से युक्त चन्द्रमा से सुशोभित था।
7.23.86
मृदङ्गौ चात्र विपुलौ दिव्यौ नन्दोपनन्दकौ ।
यन्त्रेणाहन्यमानौ च सुस्वनौ हर्षवर्धनौ ॥ ७.२३.८६ ॥
यहाँ दो विशाल दिव्य मृदंग थे, नन्द और उपनन्द नाम के, जो यन्त्र से बजाए जाते थे, मधुर स्वर वाले और हर्ष बढ़ाने वाले।
7.23.87
शरभं पृष्ठसौवर्णं नकुलस्य महाध्वजम् ।
अपश्याम रथेत्युग्रं भीषयाणमवस्थितम् ॥ ७.२३.८७ ॥
नकुल के रथ पर बड़ा ध्वज था, जिसमें पीठ पर सोने का शरभ था; हमने उसे देखा, वह भयंकर और डराने वाला खड़ा था।
7.23.88
हंसस्तु राजतः श्रीमान्ध्वजे घण्टापताकवान् ।
सहदेवस्य दुर्धर्षो द्विषतां शोकवर्धनः ॥ ७.२३.८८ ॥
सहदेव के ध्वज पर चाँदी का सुन्दर हंस था, घंटियों और पताकाओं से युक्त; वह अजेय था और शत्रुओं का शोक बढ़ाने वाला था।
7.23.89
पञ्चानां द्रौपदेयानां प्रतिमाध्वजभूषणम् ।
धर्ममारुतशक्राणामश्विनोश्च महात्मनोः ॥ ७.२३.८९ ॥
पाँचों द्रौपदी-पुत्रों के प्रतीक-ध्वज उनकी शोभा थे; धर्म, वायु, इन्द्र और महात्मा अश्विनीकुमारों के भी।
7.23.90
अभिमन्योः कुमारस्य शार्ङ्गपक्षी हिरण्मयः ।
रथे ध्वजवरो राजंस्तप्तचामीकरोज्ज्वलः ॥ ७.२३.९० ॥
हे राजन्! अभिमन्यु कुमार के रथ पर सोने का शार्ङ्गपक्षी ध्वज था, जो तपे हुए सोने-सा उज्ज्वल था।
7.23.91
घटोत्कचस्य राजेन्द्र ध्वजे गृध्रो व्यरोचत ।
अश्वाश्च कामगास्तस्य रावणस्य पुरा यथा ॥ ७.२३.९१ ॥
हे राजेन्द्र, घटोत्कच की ध्वजा पर गिद्ध चमक रहा था, और उसके इच्छानुसार चलने वाले घोड़े भी, जैसे पूर्व काल में रावण के (घोड़े थे)।
7.23.92
माहेन्द्रं च धनुर्दिव्यं धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
वायव्यं भीमसेनस्य धनुर्दिव्यमभून्नृप ॥ ७.२३.९२ ॥
धर्मराज युधिष्ठिर का धनुष इन्द्र का था, और हे राजन्, भीमसेन का दिव्य धनुष वायु का था।
7.23.93
त्रैलोक्यरक्षणार्थाय ब्रह्मणा सृष्टमायुधम् ।
तद्दिव्यमजरं चैव फाल्गुनार्थाय वै धनुः ॥ ७.२३.९३ ॥
तीनों लोकों की रक्षा के लिए ब्रह्मा द्वारा रचा गया वह दिव्य, अजर आयुध, वह धनुष फाल्गुन (अर्जुन) के लिए था।
7.23.94
वैष्णवं नकुलायाथ सहदेवाय चाश्विजम् ।
घटोत्कचाय पौलस्त्यं धनुर्दिव्यं भयामकम् ॥ ७.२३.९४ ॥
नकुल के लिए वैष्णव और सहदेव के लिए अश्विनीकुमारों का (धनुष था), और घटोत्कच के लिए पौलस्त्य (कुल से संबंधित) भयंकर दिव्य धनुष था।
7.23.95
रौद्रमाग्नेयकौबेरं याम्यं गिरिशमेव च ।
पञ्चानां द्रौपदेयानां धनूरत्नानि भारत ॥ ७.२३.९५ ॥
रुद्र, अग्नि, कुबेर, यम और गिरीश (शिव) से संबंधित — हे भारत, द्रौपदी के पाँचों पुत्रों के धनुष रत्न थे।
7.23.96
रौद्रं धनुर्वरं श्रेष्ठं लेभे यद्रोहिणीसुतः ।
तत्तुष्टः प्रददौ रामः सौभद्राय महात्मने ॥ ७.२३.९६ ॥
रौद्र, श्रेष्ठ और उत्तम धनुष को, जिसे रोहिणी-पुत्र (बलराम) ने प्राप्त किया था, उसी को प्रसन्न होकर राम (बलराम) ने महात्मा सौभद्र (अभिमन्यु) को दे दिया।
7.23.97
एते चान्ये च बहवो ध्वजा हेमविभूषिताः ।
तत्रादृश्यन्त शूराणां द्विषतां शोकवर्धनाः ॥ ७.२३.९७ ॥
ये और अन्य बहुत-से सोने से सजे ध्वज वहाँ दिखाई दिए, जो शूरवीरों के शत्रुओं का शोक बढ़ाने वाले थे।
7.23.98
तदभूद्ध्वजसम्बाधमकापुरुषसेवितम् ।
द्रोणानीकं महाराज पटे चित्रमिवार्पितम् ॥ ७.२३.९८ ॥
हे महाराज, वह द्रोण की सेना ध्वजों से भरी थी और उसमें वीर पुरुष ही थे, मानो किसी वस्त्र पर चित्र अंकित हो।
7.23.99
शुश्रुवुनार्मगोत्राणि वीराणां संयुगे तदा ।
द्रोणमाद्रवतां राजन्स्वयंवर इवाहवे ॥ ७.२३.९९ ॥
हे राजन्, तब युद्ध में द्रोण की ओर दौड़ते हुए वीरों के नाम और गोत्र सुनाई दिए, मानो स्वयंवर में हो।