महाभारत · अध्याय 7.45
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.45.1
आददानस्तु शूराणामायुंष्यभवदार्जुनिः ।
अन्तकः सर्वभूतानां प्राणान्काल इवागते ॥ ७.४५.१ ॥
परन्तु अर्जुन का पुत्र शूरवीरों के प्राण लेने लगा, मानो सब प्राणियों का अन्तक काल आ पहुँचा हो।
7.45.2
स शक्र इव विक्रान्तः शक्रसूनोः सुतो बली ।
अभिमन्युस्तदानीकं लोडयन्समदृश्यत ॥ ७.४५.२ ॥
वह इन्द्र के समान पराक्रमी, इन्द्रपुत्र (अर्जुन) का बलवान् पुत्र अभिमन्यु उस समय सेना को मथता हुआ दिखाई दिया।
7.45.3
प्रविश्यैव तु राजेन्द्र क्षत्रियेन्द्रान्तकोपमः ।
सत्यश्रवसमादत्त व्याघ्रो मृगमिवोल्बणः ॥ ७.४५.३ ॥
हे राजेन्द्र! क्षत्रियश्रेष्ठों के लिए यमराज के समान वह (अभिमन्यु) घुसते ही सत्यश्रवा पर वैसे ही टूट पड़ा जैसे भयंकर बाघ हिरन पर झपटता है।
7.45.4
सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते त्वरमाणा महारथाः ।
प्रगृह्य विपुलं शस्त्रमभिमन्युमुपाद्रवन् ॥ ७.४५.४ ॥
सत्यश्रवा के आक्रान्त होने पर शीघ्रता करते महारथी विशाल शस्त्र उठाकर अभिमन्यु पर टूट पड़े।
7.45.5
अहंपूर्वमहंपूर्वमिति क्षत्रियपुङ्गवाः ।
स्पर्धमानाः समाजग्मुर्जिघांसन्तोऽर्जुनात्मजम् ॥ ७.४५.५ ॥
'मैं पहले, मैं पहले' कहते हुए क्षत्रियों में श्रेष्ठ वीर होड़ करते हुए आ जुटे और अर्जुन के पुत्र को मार डालने की इच्छा से एकत्र हुए।
7.45.6
क्षत्रियाणामनीकानि प्रद्रुतान्यभिधावताम् ।
जग्राह तिमिरासाद्य क्षुद्रमत्स्यानिवार्णिवे ॥ ७.४५.६ ॥
भागती हुई क्षत्रियों की सेनाओं को, जो दौड़ते हुए आ रहे थे, वह (अभिमन्यु) वैसे ही पकड़ने लगा जैसे अंधकारमय समुद्र में छोटी मछलियों को।
7.45.7
ये केचन गतास्तस्य समीपमपलायिनः ।
न ते प्रतिन्यवर्तन्त समुद्रादिव सिन्धवः ॥ ७.४५.७ ॥
जो कोई भागते हुए उसके समीप गए, वे लौटे नहीं, जैसे समुद्र से नदियाँ नहीं लौटतीं।
7.45.8
महाग्रहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता ।
समकम्पत सा सेना विभ्रष्टा नौरिवार्णवे ॥ ७.४५.८ ॥
महाग्रह से पकड़ी हुई की भाँति, वायु-वेग के भय से पीड़ित वह सेना काँप उठी, समुद्र में डगमगाती नाव की तरह।
7.45.9
अथ रुक्मरथो नाम मद्रेश्वरसुतो बली ।
त्रस्तामाश्वासयन्सेनामत्रस्तो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.४५.९ ॥
तब रुक्मरथ नामक मद्रराज का बलवान पुत्र, डरी हुई सेना को आश्वस्त करते हुए, निर्भय होकर यह वचन बोला।
7.45.10
अलं त्रासेन वः शूरा नैष कश्चिन्मयि स्थिते ।
अहमेनं ग्रीहष्यामि जीवग्राहं न संशयः ॥ ७.४५.१० ॥
हे वीरो, तुम्हें भय की आवश्यकता नहीं; मेरे खड़े रहते कोई (भय) नहीं है। मैं इसे जीवित पकड़ लूँगा, इसमें संदेह नहीं।
7.45.11
एवमुक्त्वा तु सौभद्रमभिदुद्राव वीर्यवान् ।
सुकल्पितेनोह्यमानः स्यन्दनेन विराजता ॥ ७.४५.११ ॥
ऐसा कहकर वह पराक्रमी सौभद्र (अभिमन्यु) की ओर दौड़ पड़ा, सुसज्जित, चमकते रथ पर वाहित होता हुआ।
7.45.12
सोऽभिमन्युं त्रिभिर्बाणैर्विद्ध्वा वक्षस्यथानदत् ।
त्रिभिश्च दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस्त्रिभिः ॥ ७.४५.१२ ॥
उसने अभिमन्यु को तीन बाणों से छाती में बेधकर गर्जना की, और तीन तीखे बाणों से दाहिनी और बाईं भुजा में भी।
7.45.13
स तस्येष्वसनं छित्त्वा फाल्गुनिः सव्यदक्षिणौ ।
भुजौ शिरश्च स्वक्षिभ्रु क्षितौ क्षिप्रमपातयत् ॥ ७.४५.१३ ॥
उसने उसका धनुष काटकर फाल्गुनि (अर्जुन के पुत्र) ने बाएँ-दाएँ दोनों भुजाओं और आँखों-भौंहों सहित सिर को शीघ्र ही भूमि पर गिरा दिया।
7.45.14
दृष्ट्वा रुक्मरथं रुग्णं पुत्रं शल्यस्य मानिनम् ।
जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना ॥ ७.४५.१४ ॥
यशस्वी सौभद्र ने स्वर्ण-रथ वाले, घायल, अभिमानी शल्य के पुत्र को जीवित पकड़ने की इच्छा करते देखा।
7.45.15
सङ्ग्रामदुर्मदा राजन्राजपुत्राः प्रहारिणः ।
वयस्याः शल्यपुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजाः ॥ ७.४५.१५ ॥
हे राजन्! युद्ध में मदमत्त, प्रहार करने वाले, शल्य-पुत्र के सखा राजपुत्र, स्वर्ण से सजी ध्वजाओं वाले (वहाँ थे)।
7.45.16
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महाबलाः ।
आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् ॥ ७.४५.१६ ॥
ताड़ के वृक्ष जितने बड़े धनुष खींचते हुए महाबली (वीरों) ने अर्जुन-पुत्र को चारों ओर से बाणों की वर्षा से घेर लिया।
7.45.17
शूरैः निक्षाबलोपेतैस्तरुणैरत्यमर्षणैः ।
दृष्ट्वैकं समरे शूरं सौभद्रमपराजितम् ॥ ७.४५.१७ ॥
युद्ध में अपराजित उस एक शूर सौभद्र को देखकर, नवयुवक, अत्यन्त क्रोधी और बल से संपन्न शूरवीरों ने (उसे घेर लिया)।
7.45.18
छाद्यमानं शरव्रातैर्हृष्टो दुर्योधनोऽभवत् ।
वैवस्वतस्य भवनं गतं ह्येममन्यत ॥ ७.४५.१८ ॥
बाणों के समूहों से ढके जाते हुए उसे देखकर दुर्योधन हर्षित हो गया, और उसने सोचा कि यह निश्चय ही वैवस्वत (यम) के भवन को चला गया है।
7.45.19
सुवर्णपुङ्खैरिषुभिर्नानालिङ्गैः सुतेजनैः ।
अदृश्यमार्जुनिं चक्रुर्निमेषात्ते नृपात्मजाः ॥ ७.४५.१९ ॥
सोने के पंखों वाले, नाना चिह्नों वाले, अच्छी तरह तेज़ किए गए बाणों से उन राजकुमारों ने क्षण भर में अर्जुन को अदृश्य कर दिया।
7.45.20
ससूताश्वध्वजं तस्य स्यन्दनं तं च मारिष ।
आचितं समपश्याम श्वाविधं शललैरिव ॥ ७.४५.२० ॥
हे माननीय, हमने उसका रथ, सारथी, घोड़े और ध्वजा सहित, काँटों से भरे शललों जैसे, बाणों से ढका हुआ देखा।
7.45.21
स गाढविद्धः क्रुद्धश्च तोत्रैर्गज इवार्दितः ।
गान्धर्वमस्त्रमायच्छद्रथमायां च भारत ॥ ७.४५.२१ ॥
वह गहरे घायल और क्रोधित होकर, अंकुशों से पीड़ित हाथी की भाँति, हे भारत, गान्धर्व अस्त्र उठाने लगा और रथ को भी विस्तृत किया।
7.45.22
अर्जुनो तपस्तप्त्वा गन्धर्वेभ्यो यदाहृतम् ।
तुम्बुरुप्रमुखेभ्यो वै तेनामोहयताहितान् ॥ ७.४५.२२ ॥
अर्जुन ने तप करके, जो गन्धर्वों से, तुम्बुरु आदि प्रधानों से प्राप्त हुआ था, उसी से शत्रुओं को मोहित कर दिया।
7.45.23
एकधा शतधा राजन्दृश्यते स्म सहस्रधा ।
अलातचक्रवत्सङ्ख्ये क्षिप्रमस्त्राणि दर्शयन् ॥ ७.४५.२३ ॥
हे राजन्, युद्ध में वह एक, सौ और हज़ार रूपों में दिखाई देता था, अलातचक्र की भाँति शीघ्रता से अस्त्र दिखाते हुए।
7.45.24
रथचर्यास्त्रमायाभिर्मोहयित्वा परन्तपः ।
बिभेद शतधा राजञ्शरीराणि महीक्षिताम् ॥ ७.४५.२४ ॥
रथ-चर्या, अस्त्र और माया से मोहित करके, शत्रुओं को सताने वाले उस वीर ने, हे राजन्, राजाओं के शरीरों को सौ टुकड़ों में छेद डाला।
7.45.25
प्राणाः प्राणभृतां सङ्ख्ये प्रेषिता निशितैः शरैः ।
राजन्प्रापुरसुं लोकं शरीराण्यवनिं ययुः ॥ ७.४५.२५ ॥
राजन्, युद्ध में तीखे बाणों से चलाए गए प्राण प्राणधारियों के प्राण-वायु को लोक तक पहुँचे, और शरीर पृथ्वी पर जा गिरे।
7.45.26
धनूंष्यश्वान्नियन्तॄंश्च ध्वजान्बाहूंश्च साङ्गदान् ।
सिरांसि च शितैर्बाणैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनिः ॥ ७.४५.२६ ॥
फाल्गुन के पुत्र (अर्जुन) ने तीखे बाणों से उनके धनुष, घोड़े, सारथी, ध्वज, बाजूबंद सहित भुजाएँ और सिर काट डाले।
7.45.27
चूतारामो यथा भग्नः पञ्चवर्षः फलोपगः ।
राजपुत्रशतं तद्वत्सौभद्रेण निपातितम् ॥ ७.४५.२७ ॥
जैसे पाँच वर्ष पुराना, फल देता हुआ आम्रवन टूट जाता है, वैसे ही सौभद्र (अभिमन्यु) द्वारा राजपुत्रों के सौ झुंड गिराए गए।
7.45.28
क्रुद्धाशीविषसङ्काशान्सुकुमारान्सुखोचितान् ।
एकेन निहतान्दृष्ट्वा भीतो दुर्योधनोऽभवत् ॥ ७.४५.२८ ॥
क्रुद्ध विषधर सर्पों के समान, सुकुमार और सुख में पले हुए उन (राजकुमारों) को एक ही वीर से मारा गया देखकर दुर्योधन भयभीत हो गया।
7.45.29
रथिनः कुञ्जरानश्वान्पदातींश्चावमर्दितान् ।
दृष्ट्वा दुर्योधनः क्षिप्रमुपायात्तममर्षितः ॥ ७.४५.२९ ॥
रथी, हाथी, घोड़े और पैदल सैनिक रौंदे गए देखकर दुर्योधन क्रोधित होकर शीघ्र ही (उस ओर) आ पहुँचा।
7.45.30
तयोः क्षणमिवापूर्वः सङ्ग्रामः समपद्यत ।
अथाभवत्ते विमुखः पुत्रः शरशताहतः ॥ ७.४५.३० ॥
उन दोनों के बीच क्षण भर के लिए मानो अभूतपूर्व युद्ध छिड़ गया। तब आपका पुत्र सैकड़ों बाणों से घायल होकर मुँह फेर बैठा।