মহাভারত · অধ্যায় 7.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.5.1
रथस्थं पुरुषव्याघ्रं दृष्टा कर्णमवस्थितम् ।
हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.५.१ ॥
হে রাজন্! রথে দাঁড়িয়ে থাকা পুরুষব্যাঘ্র কর্ণকে দেখে হৃষ্ট দুর্যোধন এই কথা বললেন।
7.5.2
सनाथमिव मन्येऽहं भवता पालितं बलम् ।
अत्र किं नु समर्थं यद्धितं तत्सम्प्रधार्यताम् ॥ ७.५.२ ॥
আপনার দ্বারা রক্ষিত এই সেনাদল যেন সনাথ বলে আমি মনে করি। এখানে যা সমর্থ ও হিতকর, তা ভালো করে বিবেচনা করা হোক।
7.5.3
ब्रूहि नः पुरुषव्याघ्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृषु ।
यथा चार्थपतिः कृत्यं पश्यते न तथेतरः ॥ ७.५.३ ॥
হে পুরুষব্যাঘ্র! আমাদের বলুন, কারণ মানুষের মধ্যে আপনিই সর্বাধিক প্রাজ্ঞ। কার্যের প্রভু যেমন করণীয় দেখেন, অন্য কেউ তেমন দেখে না।
7.5.4
ते स्म सर्वे तव वचः श्रोतुकामा नरेश्वर ।
नान्याय्यं हि भवान्वाक्यं ब्रूयादिति मतिर्मम ॥ ७.५.४ ॥
হে নরেশ্বর! আমরা সকলেই আপনার বাক্য শুনতে ইচ্ছুক। আপনি অনুচিত কথা বলবেন না, এই আমার মত।
7.5.5
भीष्मः सेनाप्रणेताऽऽसीद्वयसा विक्रमेण च ।
श्रुतेन चोपसम्पन्नः सर्वैर्योधगणैस्तथा ॥ ७.५.५ ॥
ভীষ্ম সেনাপতি ছিলেন। বয়স, বিক্রম ও শাস্ত্রজ্ঞানে এবং সমস্ত যোদ্ধাদলের গুণে তিনি সমৃদ্ধ ছিলেন।
7.5.6
तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान्मम ।
सुयुद्धेन दशाहानि पालिताः स्मो महात्मना ॥ ७.५.६ ॥
হে কর্ণ! সেই অতিযশস্বী মহাত্মা আমার শত্রুদলকে সংহার করে উত্তম যুদ্ধের দ্বারা দশ দিন আমাদের রক্ষা করেছিলেন।
7.5.7
तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् ।
कं तु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम् ॥ ७.५.७ ॥
তিনি দুষ্কর কর্ম সাধন করে স্বর্গে গমন করলে, তারপর তুমি কাকে সেনাপতি বলে মনে কর?
7.5.8
न विना नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति ।
आहवेषु विशेषेण भ्रष्टनेत्रेष्विवाञ्जनम्।
आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले ॥ ७.५.८ ॥
নায়ক ছাড়া সেনা মুহূর্তকালও টেকে না, বিশেষত যুদ্ধে; চোখ হারানো মানুষের কাছে অঞ্জন যেমন। হে যুদ্ধশ্রেষ্ঠ, নেতৃহীন সেনা জলে চালকহীন নৌকার মতো।
7.5.9
यथा ह्यकर्णधारा नौ रथश्चासारथिर्यथा ।
द्रवेद्यथेष्टं तद्वत्स्यादृते सेनापतिं बलम् ॥ ७.५.९ ॥
যেমন চালকহীন নৌকা ও সারথিহীন রথ যথেচ্ছ ছুটে চলে, সেনাপতি ছাড়া সেনাও তেমনই হয়।
7.5.10
अदेशिको यथा सार्थः सर्वः कृच्छ्रं समृच्छति ।
अनायका तथा सेना सर्वान्दोषान्समर्च्छति ॥ ७.५.१० ॥
পথপ্রদর্শকহীন বণিক-দল যেমন সব কষ্টে পড়ে, নায়কহীন সেনাও তেমনই সব দোষে পতিত হয়।
7.5.11
स भावन्वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु ।
पश्य सेनापतिं युक्तमनु शान्तनवादिह ॥ ७.५.११ ॥
আমার সকল মহাত্মাদের মধ্যে বিবেচনা করে, শান্তনুপুত্রের পরে সেনাপতির যোগ্য কাকে দেখ।
7.5.12
यं हि सेनाप्रमेतारं भवान्वक्ष्यति संयुगे ।
तं वयं सहिताः सर्वे करिष्यामो न संशयः। ॥ ७.५.१२ ॥
যুদ্ধে তুমি যাকে সেনাপতি বলে উল্লেখ করবে, তাকে আমরা সবাই মিলে সেই পদে বসাব — এতে সন্দেহ নেই।
7.5.13
सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमाः ।
सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥ ७.५.१३ ॥
এঁরা সকলেই মহাত্মা, পুরুষশ্রেষ্ঠ; সেনাপতিত্বের যোগ্য। এ বিষয়ে কোনো সংশয় নেই।
7.5.14
कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभिः ।
युक्ताः श्रुतज्ञा धीमन्त आहवेष्वनिवर्तिनः ॥ ७.५.१४ ॥
কুল, দেহসৌষ্ঠব, জ্ঞান, বল, বিক্রম ও বুদ্ধিতে যুক্ত; শাস্ত্রজ্ঞ, ধীমান এবং যুদ্ধে পশ্চাৎপদ না হওয়া বীরেরা।
7.5.15
युगपन्न तु ते शक्याः कर्तुं सर्वे पुरःसराः ।
एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन्वैशेषिका गुणाः ॥ ७.५.१५ ॥
এঁদের সকলকে একসঙ্গে অগ্রণী করা সম্ভব নয়; বিশেষ গুণসম্পন্ন একজনকেই নিযুক্ত করতে হবে।
7.5.16
अन्योन्यस्पर्धिनां ह्येषां यद्येकं त्वं करिष्यसि ।
शेषा विमनसो व्यक्तं न योत्स्यन्ति हितास्तव ॥ ७.५.१६ ॥
এঁদের মধ্যে একজনকে যদি আপনি মনোনীত করেন, তবে পরস্পর প্রতিদ্বন্দ্বী বাকিরা মনঃক্ষুণ্ণ হয়ে, আপনার হিতৈষী হলেও, নিশ্চিতভাবেই যুদ্ধ করবে না।
7.5.17
अयं च सर्वयोधानामाचार्यः स्थिवरो गुरुः ।
युक्तः सेनापतिः कर्तुं द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ॥ ७.५.१७ ॥
ইনি সকল যোদ্ধার আচার্য, বৃদ্ধ ও গুরু; অস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ দ্রোণই সেনাপতি হওয়ার যোগ্য।
7.5.18
को हि तिष्ठति दुर्धर्षे द्रोणे शस्त्रभृतां वरे ।
सेनापतिःस्यादन्योस्माच्छुक्राङ्गिरसदर्शनात् ॥ ७.५.१८ ॥
অজেয়, অস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ দ্রোণের সামনে কে দাঁড়াতে পারে? শুক্র ও অঙ্গিরার মতো দৃষ্টিসম্পন্ন এঁর চেয়ে ভিন্ন আর কে সেনাপতি হবে?
7.5.19
न च सोऽप्यस्ति ते योधः सर्वराजसु भारत ।
द्रोणं यः समरे यान्तमनुयास्यति संयुगे ॥ ७.५.१९ ॥
হে ভরতবংশধর! সমস্ত রাজাদের মধ্যে যুদ্ধে গমনরত দ্রোণের অনুগামী হতে পারে এমন যোদ্ধা তোমার নেই।
7.5.20
एष सेनाप्रणेतॄणामेष शस्त्रभृतामपि ।
एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन्गुरुस्तव ॥ ७.५.२० ॥
ইনিই সেনাপতিদের মধ্যে, অস্ত্রধারীদের মধ্যে এবং বুদ্ধিমানদের মধ্যেও শ্রেষ্ঠ। হে রাজন্! ইনিই তোমার গুরু।
7.5.21
एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु ।
जिगीषन्तो सुरान्सङ्ख्ये कार्तिकेयमिवामराः ॥ ७.५.२१ ॥
এইভাবে দুর্যোধনের আচার্যকে শীঘ্র সেনাপতি করো; যুদ্ধে দেবতাদের জয় করতে ইচ্ছুক অমরগণ কার্তিকেয়কে যেমন করেছিলেন।