महाभारत · अध्याय 7.52
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.52.1
एवं विलपमाने तु कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ।
कृष्णद्वैपायनस्तत्र आजगाम महानृषिः ॥ ७.५२.१ ॥
अशा प्रकारे कुंतीपुत्र युधिष्ठिर विलाप करत असताना, महर्षी कृष्णद्वैपायन तेथे आले.
7.52.2
अथ दृष्ट्वा महात्मानं पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः ।
युक्तासनो दीनमनाः पूजां चक्रे महात्मनः ॥ ७.५२.२ ॥
महात्म्याला पाहून पांडुपुत्र युधिष्ठिराने दुःखी मनाने, योग्य आसनावर बसून त्या महात्म्याची पूजा केली.
7.52.3
अर्चयित्वा यथान्यायमुपविष्टं युधिष्ठिरः ।
अब्रवीच्छोकसन्तप्तो भ्रातुः पुत्रवधेन च ॥ ७.५२.३ ॥
यथान्याय पूजा करून बसलेल्या त्यांना शोकाने संतप्त झालेला युधिष्ठिर, भावाच्या पुत्राच्या वधामुळे, असे म्हणाला.
7.52.4
अधर्मयुक्तैर्बहुभिः परिवार्य महारथैः ।
युध्यमानो महेष्वासैः सौभद्रो निहतो रणे ॥ ७.५२.४ ॥
अधर्मी अनेक महारथींनी वेढलेला, युद्ध करणारा सौभद्र (अभिमन्यू) रणांगणावर मारला गेला.
7.52.5
बालश्च बालबुद्धिश्च वीरश्च परवीरहा ।
अनुपायेन सङ्ग्रामे युध्यमानो विनाशितः ॥ ७.५२.५ ॥
बालक, बालबुद्धी, वीर आणि शत्रुवीरांचा संहारक असूनही, युद्धात लढताना अन्यायी उपायाने तो नष्ट केला गेला.
7.52.6
मया प्रोक्तः स सङ्ग्रामे द्वारं सञ्जनयस्व नः ।
प्रविष्टेऽभ्यन्तरे तस्मिन्सैन्धवेन निवारिताः ॥ ७.५२.६ ॥
'युद्धात आमच्यासाठी द्वार निर्माण कर' असे मी त्याला सांगितले होते. तो आत शिरल्यावर सैंधवाने (जयद्रथाने) आम्हाला अडवले.
7.52.7
ननु नाम समं युद्धमेष्टव्यं युद्धजीविभिः ।
इदं चैवासमं युद्धमीदृशं यत्कृतं परैः ॥ ७.५२.७ ॥
युद्धावर जगणाऱ्यांनी खरोखर समान युद्धाचीच इच्छा धरली पाहिजे. पण शत्रूंनी केलेले हे युद्ध असे असमान आहे.
7.52.8
तेनास्मि भृशसन्तप्तः शोकबाष्पसमाकुलः ।
शमं नैवाधिगच्छामि चिन्तयानः पुनः पुनः ॥ ७.५२.८ ॥
त्यामुळे मी अत्यंत संतप्त झालो असून शोकाश्रूंनी व्याकूळ आहे. वारंवार हाच विचार करत असल्याने मला शांती मिळत नाही.
7.52.9
तं तथा विलपन्तं वै शोकव्याकुलमानसम् ।
उवाच सान्त्वयन्व्यासो युधिष्ठिरमिदं वचः ॥ ७.५२.९ ॥
शोकाने व्याकूळ मनाने विलाप करणाऱ्या त्या युधिष्ठिराला व्यासांनी सांत्वन देत हे वचन सांगितले.
7.52.10
युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
व्यसनेषु न मुह्यन्ति त्वादृशा भरतर्षभ ॥ ७.५२.१० ॥
हे युधिष्ठिरा, महाप्राज्ञा, सर्वशास्त्रविशारदा, भरतश्रेष्ठा, तुझ्यासारखे लोक संकटांत मोहात पडत नाहीत.
7.52.11
स्वर्गमेष गतः शूरः शत्रून्हत्वा बहून्रणे ।
अबालसदृशं कर्म कृत्वा वै पुरुषोत्तमः ॥ ७.५२.११ ॥
हा शूर पुरुषोत्तम युद्धात अनेक शत्रूंना मारून, बालकाला न शोभणारे वीरोचित कर्म करून स्वर्गाला गेला आहे.
7.52.12
अनतिक्रमणीयो वै विधिरेष युधिष्ठिर ।
देवदानवगन्धर्वान्मूत्युर्हरति भारत ॥ ७.५२.१२ ॥
हे युधिष्ठिरा, हे विधान अटळ आहे. हे भारता, मृत्यू देव, दानव आणि गंधर्व यांनाही घेऊन जातो.
7.52.13
इमे वै पृथिवीपालाः शेरते पृथिवीतले ।
निहताः पृतनामध्ये मृतसंज्ञा महाबलाः ॥ ७.५२.१३ ॥
हे पृथ्वीपाल पृथ्वीवर पडले आहेत; सैन्याच्या मध्यभागी मारले गेलेले, मृत म्हणून ओळखले जाणारे महाबली.
7.52.14
नागायुतबलाश्चान्ये वायुवेगबलास्तथा ।
त एते निहताः सङ्ख्ये तुल्यरूपा नरैर्नराः ॥ ७.५२.१४ ॥
दहा हजार हत्तींचे बळ आणि वाऱ्याचा वेग असलेले इतरही युद्धात मारले गेले; हे मानवांसारख्या रूपाचे मानव आहेत.
7.52.15
नैषां पश्यामि हन्तारं प्राणिनां संयुगे क्वचित् ।
विक्रमेणोपसम्पन्नास्तपोबलसमन्विताः ॥ ७.५२.१५ ॥
युद्धात यांना मारणारा कोणताही प्राणी मला कुठेही दिसत नाही; हे पराक्रमी आणि तपोबलाने युक्त होते.
7.52.16
जेतव्यमिति चान्योन्यं येषां नित्यं हृदि स्थितम् ।
अथ चेमे हताः प्राज्ञाः शेरते विगतायुषः ॥ ७.५२.१६ ॥
'एकमेकांना जिंकायचे आहे' ही भावना ज्यांच्या मनात सदैव होती, तेच हे शहाणे आता मारले जाऊन आयुष्य संपून पडले आहेत.
7.52.17
मृता इति च शब्दोयं वर्तते च ततोऽर्थवत् ।
इमे मृता महीपालाः प्रायशो भीमविक्रमाः ॥ ७.५२.१७ ॥
'मृत' हा शब्द प्रचलित आहे आणि त्याला अर्थही आहे; भयंकर पराक्रमी असे हे राजे बहुतांश मेले आहेत.
7.52.18
निश्चेष्टा निरभीमानाः शूराः शत्रुवशंगताः ।
राजपुत्राश्च संरब्धा वैश्वानरमुखं गताः ॥ ७.५२.१८ ॥
निश्चेष्ट, अभिमानरहित, शत्रूच्या स्वाधीन झालेले शूर; आणि क्रोधाने भरलेले राजपुत्र वैश्वानराच्या मुखात गेले आहेत.
7.52.19
अत्र मे संशयः प्राप्तः कुतः संज्ञा मृता इति ।
कस्य मृत्युः कुतो मृत्युः केन मृत्युरिमाः प्रजाः।
हरत्यमरसङ्काश तन्मे ब्रूहि पितामह ॥ ७.५२.१९ ॥
येथे मला संशय निर्माण झाला आहे: चेतनाहीन होऊन ते का मृत्यू पावले? कोणाचा मृत्यू, कशापासून मृत्यू, कोणाकडून मृत्यू या प्रजांना हरण करतो? अमरांसारख्या पितामहा, ते मला सांगा.
7.52.20
तं तथा परिपृच्छन्तं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
आश्वासनमिदं वाक्यमुवाच भगवानृषिः ॥ ७.५२.२० ॥
असे विचारणाऱ्या कुंतीपुत्र युधिष्ठिराला भगवान ऋषींनी हे आश्वासक वचन सांगितले.
7.52.21
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
अकम्पनस्य कथितं नारदेन पुरा नृप ॥ ७.५२.२१ ॥
येथेही लोक हा प्राचीन इतिहास सांगतात; पूर्वी नारदांनी अकंपनाला जे सांगितले होते, हे राजा.
7.52.22
स चापि राजा राजेन्द्र पुत्रव्यसनमुत्तमम् ।
अप्रसह्यतमं लोके प्राप्तवानिति नः श्रुतम् ॥ ७.५२.२२ ॥
तो राजाही, हे राजेंद्रा, जगात अत्यंत असह्य अशा पुत्रशोकाला प्राप्त झाला, असे आम्ही ऐकले आहे.
7.52.23
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि मृत्योः प्रभवमुत्तमम् ।
ततस्त्वं मोक्ष्यसे दुःखात्स्नेहबन्धनसंश्रयात् ॥ ७.५२.२३ ॥
त्या मृत्यूचे उत्तम उगमस्थान मी तुला सांगेन; मग स्नेहबंधनाच्या आश्रयातून येणाऱ्या दुःखातून तू मुक्त होशील.
7.52.24
समस्तपापराशिघ्नं शृणु कीर्तयतो मम ।
धन्यमाख्यानमायुष्यं शोकघ्नं पुष्टिवर्धनम् ॥ ७.५२.२४ ॥
मी कीर्तन करत असताना ऐक: हे आख्यान समस्त पापराशींचा नाश करणारे, धन्य, आयुष्यवर्धक, शोकनाशक आणि पुष्टी वाढवणारे आहे.
7.52.25
पवित्रमरिसङ्घघ्नं पङ्गलानां च मङ्गलम् ।
यथैव वेदाध्ययनमुपाख्यानमिदं तथा ॥ ७.५२.२५ ॥
हे पवित्र आहे, शत्रुसमूहांचा नाश करणारे आहे, पांगळ्यांनाही मंगलदायी आहे. जसे वेदाध्ययन, तसेच हे उपाख्यान आहे.
7.52.26
श्रवणीयं महाराज प्रातर्नित्यं नृपोत्तमैः ।
पुत्रानायुष्मतो राज्यमीहमानैः श्रियं तथा ॥ ७.५२.२६ ॥
हे महाराज, दीर्घायुषी पुत्र, राज्य व समृद्धी इच्छिणाऱ्या श्रेष्ठ राजांनी दररोज प्रातःकाळी हे श्रवण करावे.
7.52.27
पुरा कृतयुगे तात आसीद्राजा ह्यकम्पनः ।
स शत्रुवशमापन्नो मध्ये सङ्ग्राममूर्धनि।
योधयामास बलवान्बद्धश्चासीदकम्पनः ॥ ७.५२.२७ ॥
वत्सा, पूर्वी कृतयुगात अकंपन नावाचा एक राजा होता. तो शत्रूच्या वशात सापडून युद्धाच्या मध्यभागी बलपूर्वक लढला; अकंपन बद्ध झाला.
7.52.28
तस्य पुत्रो हरिर्नाम नारायणसमो बले ।
श्रीमान्कृतास्त्रो मेधावी युधि शक्रोपमो बली ॥ ७.५२.२८ ॥
त्याचा पुत्र हरि नावाचा होता; बलात तो नारायणासमान होता. तो श्रीमान, शस्त्रविद्येत निपुण, बुद्धिमान आणि युद्धात इंद्रासारखा बलवान होता.
7.52.29
स दृष्ट्वा पितरं युद्धे तदवस्थं महाद्युतिः ।
अचिन्तयित्वा मरणं शत्रुमध्यं ततोऽविशत् ॥ ७.५२.२९ ॥
त्या महातेजस्वीने युद्धात वडिलांना त्या अवस्थेत पाहिले, आणि मरणाचा विचार न करता शत्रूंच्या मध्यभागी प्रवेश केला.
7.52.30
स शत्रुभिः परिवृतो बहुधा रणमूर्धनि ।
योधयामास तान्सर्वान्सर्वास्त्रकुशलो बली ॥ ७.५२.३० ॥
शत्रूंनी अनेक प्रकारे वेढलेला तो युद्धाच्या मोखरी त्या सर्वांशी लढला; सर्व शस्त्रांत कुशल तो बलवान होता.
7.52.31
वर्षन्बाणसहस्राणि शत्रुष्वमितविक्रमः ।
पदातिरथनागाश्वान्प्रममाथ महाबलः ॥ ७.५२.३१ ॥
शत्रूंवर हजारो बाणांचा वर्षाव करत अमित पराक्रमी त्या महाबलाने पायदळ, रथ, हत्ती आणि घोडे चिरडून टाकले.
7.52.32
स शरैराचितश्चक्रैर्गदाभिर्मुसलैरपि ।
मृद्गन्रथसहस्राणि पदातीन्वाजिवारणान् ॥ ७.५२.३२ ॥
बाण, चक्रे, गदा आणि मुसळांनी वेढलेला तो हजारो रथ, पायदळ, घोडे आणि हत्ती चिरडत राहिला.
7.52.33
परानीकं विभिद्याजौ मोक्षयित्वा च तं नृपम् ।
पुनरेवाकरोद्युद्धं शत्रुमध्यगतो बली ॥ ७.५२.३३ ॥
शत्रुसैन्य भेदून त्या राजाला सोडवल्यानंतर, शत्रूंच्या मध्यभागी उभा असलेला तो बलवान पुन्हा युद्ध करू लागला.
7.52.34
ततस्ते रथिनः सर्वे समेत्य पुनराहवे ।
जघ्नुस्तं परिवार्यैकं तोमरैरिव कुञ्जरम् ॥ ७.५२.३४ ॥
नंतर ते सर्व रथी पुन्हा युद्धात एकत्र येऊन, एकट्या असलेल्या त्याला वेढून हत्तीप्रमाणे भाल्यांनी प्रहार करू लागले.
7.52.35
स कर्म दुष्करं कृत्वा सङ्ग्रामे शत्रुतापनः ।
शत्रुभिर्निहतः सङ्ख्ये पृतानायां युधिष्ठिर ॥ ७.५२.३५ ॥
हे युधिष्ठिरा! युद्धात शत्रूंना संतप्त करणारा तो दुष्कर कर्म करून, सैन्यामध्ये युद्धात शत्रूंकडून मारला गेला.
7.52.36
द्विषद्भिर्निहतं दृष्ट्वा प्रियं पुत्रमकम्पनः ।
अमर्षजनितक्रोध आहवात्सहसाऽऽगतः ॥ ७.५२.३६ ॥
शत्रूंनी मारलेला प्रिय पुत्र पाहून अकंपन, असह्यतेतून उत्पन्न झालेल्या क्रोधाने, युद्धातून अचानक आला.
7.52.37
स राजा प्रेतकृत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वितः ।
शोचन्नहनि रात्रौ च नालभत्सुखमात्मनः ॥ ७.५२.३७ ॥
तो राजा त्याचे प्रेतकृत्य करून शोकाने व्याकूळ झाला; दिवसा आणि रात्री शोक करीत राहिला, आपल्याला सुख मिळाले नाही.
7.52.38
तस्य शोकं विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम् ।
आजगामाथ देवर्षिर्नारदोऽस्य समीपतः ॥ ७.५२.३८ ॥
त्याच्या पुत्रावरील संकटामुळे उत्पन्न झालेला शोक जाणून देवर्षी नारद त्याच्याजवळ आले.
7.52.39
स तु राजा महाभागो दृष्ट्वा देवर्षिसत्तमम् ।
पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत्तदा ॥ ७.५२.३९ ॥
तो महाभाग्यवान राजा देवर्षींत श्रेष्ठ असलेल्या नारदांना पाहून, यथाविधी त्यांचा सत्कार करून तेव्हा एक कथा सांगू लागला.
7.52.40
तस्य सर्वं समाचष्ट यथावृत्तं युधिष्ठिर ।
शत्रुभिर्विजयं सङ्ख्ये पुत्रस्य च वधं तथा ॥ ७.५२.४० ॥
हे युधिष्ठिरा, जे घडले ते सर्व त्याने त्यांना सांगितले — युद्धात शत्रूंचा विजय आणि पुत्राचा वधही.
7.52.41
मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युतिः ।
शत्रुभिर्बहुभिः सङ्ख्ये पराक्रम्य हतो बली ॥ ७.५२.४१ ॥
माझा पुत्र महापराक्रमी, इंद्र आणि विष्णूसारखा तेजस्वी होता; युद्धात अनेक शत्रूंशी पराक्रम करून तो बलवान मारला गेला.
7.52.42
शृणु मे प्राणिनां चापि मृत्युः प्रभवते किल ।
क एष मृत्युर्भगवन्किंवीर्यबलपौरुषः।
एतदिच्छामि तत्त्वेन श्रोतुं मतिमतां वर ॥ ७.५२.४२ ॥
ऐका, प्राण्यांवरही मृत्यू प्रभावी ठरतो. हे भगवन्, हा मृत्यू कोण आहे? त्याचे वीर्य, बल आणि पौरुष कोणते? हे बुद्धिमानांत श्रेष्ठा, हे मला तत्त्वतः ऐकायचे आहे.
7.52.43
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदो वरदः प्रभुः ।
आख्यानमिदमाचष्ट पुत्रशोकापहं महत् ॥ ७.५२.४३ ॥
त्याचे ते वचन ऐकून वरदाता प्रभू नारदांनी पुत्रशोक दूर करणारे हे महान आख्यान सांगितले.
7.52.44
शृणु राजन्महाबाहो आख्यानं बहुविस्तरम् ।
यथावृत्तं श्रुतं चैव मयाऽपि वसुधाधिप ॥ ७.५२.४४ ॥
हे राजा, हे महाबाहो, हे अत्यंत विस्तृत आख्यान ऐक; जसे घडले आणि जसे मीही ऐकले, हे पृथ्वीपती.
7.52.45
प्रजाः सृष्टा तदा ब्रह्मा आदिसर्गे पितामहः ।
असंहृतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं प्रभुः ॥ ७.५२.४५ ॥
आदिसर्गात पितामह ब्रह्मदेवाने तेव्हा प्रजा निर्माण केल्या. महातेजस्वी प्रभूने हे जग असंहृत पाहिले.
7.52.46
तस्य चिन्ता समुत्पन्ना संहारं प्रति पार्थिव ।
चिन्तयन्न ह्यसौ देव संहारं वसुधाधिप ॥ ७.५२.४६ ॥
हे पार्थिवा, संहाराविषयी त्याच्या मनात चिंता उत्पन्न झाली. हे देवा, संहाराचा विचार करतानाही तो स्थिर राहिला नाही, हे वसुधाधिपा.
7.52.47
तस्य रोषान्महाराज मुखेभ्योऽग्निरजायत ।
तेन सर्वा दिशो व्याप्ताः सान्तर्देशा दिधक्षता ॥ ७.५२.४७ ॥
हे महाराजा, त्याच्या क्रोधातून त्याच्या मुखांतून अग्नी उत्पन्न झाला. जाळू इच्छिणाऱ्या त्या अग्नीने सर्व दिशा आणि उपदिशा व्यापल्या.
7.52.48
ततो दिवं भुवं चैव ज्वालामालासमाकुलम् ।
चारचरं जगत्सर्वं ददाह भगवान्प्रभुः ॥ ७.५२.४८ ॥
मग भगवान प्रभूने ज्वालामालांनी भरलेले स्वर्ग व पृथ्वी आणि चरअचर सर्व जग जाळून टाकले.
7.52.49
ततो हतानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ।
महता क्रोधवेगेन त्रासयन्निव वीर्यवान्। ॥ ७.५२.४९ ॥
नंतर चर आणि स्थावर सर्व प्राणी नष्ट झाले; महान क्रोधवेगाने, जणू भय दाखवत तो वीर्यवान (रुद्र) (होता).
7.52.50
ततो रुद्रो जटी स्याणुर्निशाचरपतिर्हरः ।
जगाम शरणं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ ७.५२.५० ॥
तेव्हा जटाधारी रुद्र, स्थाणू, निशाचरांचा अधिपती हर, परमेष्ठी देव ब्रह्मदेवाला शरण गेला.
7.52.51
तस्मिन्नापतिते स्थाणौ प्रजानां हितकाम्यया ।
अब्रवीत्परमो देवो ज्वलन्निव महामुनिः ॥ ७.५२.५१ ॥
स्थाणू त्याच्यावर पडल्यावर, प्रजांच्या हिताच्या इच्छेने, परम देव, जणू तेजस्वी महामुनी, बोलला.
7.52.52
किं कर्म कामं कामार्ह कामाज्जातोऽसि पुत्रक ।
करिष्यामि प्रियं सर्वं ब्रूहि स्थाणो यदिच्छसि ॥ ७.५२.५२ ॥
पुत्रा, तुला कोणते कर्म हवे आहे? कामातून जन्मलेल्या, कामास योग्य. तुला प्रिय असलेले सर्व मी करीन; हे स्थाणो, जे इच्छिशील ते सांग.