મહાભારત · અધ્યાય 7.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.72.1
अथ संशप्तकैः सार्धं युध्यमाने धनञ्जये ।
अभिमन्यौ हते चापि बाले बलवतां वरे ॥ ७.७२.१ ॥
ધનંજય સંશપ્તકો સાથે યુદ્ધ કરી રહ્યા હતા, અને બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ બાળક અભિમન્યુ હણાયો હતો ત્યારે,
7.72.2
महर्षिसत्तमे याते व्यासे स तु युधिष्ठिरः ।
पाण्डवाः किमथाऽकार्षुः शोकोपहतचेतसः ॥ ७.७२.२ ॥
મહર્ષિઓમાં શ્રેષ્ઠ વ્યાસ ગયા પછી, શોકથી આહત ચિત્તવાળા યુધિષ્ઠિર અને પાંડવોએ શું કર્યું?
7.72.3
कथं संशप्तकेभ्यो वा निवृत्तो वानरध्वजः ।
केन वा कथितस्तस्य प्रशान्तः सुतपावकः।
एतन्मे शंस तत्त्वेन सर्वमेवेह सञ्जय ॥ ७.७२.३ ॥
સંશપ્તકોથી વાનરધ્વજ કેવી રીતે પાછો ફર્યો? તેને કોણે કહ્યું? પુત્રનો અગ્નિ કેવી રીતે શાંત થયો? સંજય, આ બધું સત્ય રીતે અહીં મને કહે.
7.72.4
शृणु राजन्यथा तेभ्यो निवृत्तः कृष्णसारथिः ।
ततः सर्वाणि सैन्यानि दहन्कृष्णगतिर्यथा ॥ ७.७२.४ ॥
રાજન, સાંભળો, કૃષ્ણ જેના સારથિ હતા તે તેમનાથી કેવી રીતે પાછો ફર્યો. પછી કૃષ્ણની ગતિ જેવા, સર્વ સેનાઓને બાળતા (આગળ વધ્યા).
7.72.5
सम्प्रयातेऽस्तमादित्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
अयातस्यात्मशिबिरं निमित्तैरघशंसिभिः ॥ ७.७२.५ ॥
સૂર્ય અસ્ત થયો, સંધ્યાકાળ આવ્યો ત્યારે, અશુભ સૂચક શુકનોને કારણે તે પોતાના શિબિરમાં ગયો નહિ.
7.72.6
यच्चासीन्मानसं तस्य यच्च कृष्णेन भाषितम् ।
यथा च कथितस्तस्य निहतः सुतपावकः।
विस्तरेणैव मे सर्वं ब्रुवतः शृणु मारिष ॥ ७.७२.६ ॥
તેના મનમાં જે હતું, કૃષ્ણે જે કહ્યું, અને પુત્રરૂપી અગ્નિ (અભિમન્યુ) હણાયો છે તે તેને કેવી રીતે કહેવાયું, એ બધું હું વિસ્તારથી કહું છું; સાંભળો, માનનીય.
7.72.7
तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये ।
आदित्येऽस्तङ्गते श्रीमान्सन्ध्याकाल उपस्थिते ॥ ७.७२.७ ॥
તે ભયંકર દિવસ પૂરો થયો, પ્રાણીઓનો સંહાર થયો, સૂર્ય અસ્ત થયો ત્યારે શ્રીમાન સંધ્યાકાળ આવ્યો.
7.72.8
व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ ।
हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः ॥ ७.७२.८ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, બધા પોતાના નિવાસ તરફ ગયા ત્યારે કપિધ્વજ અર્જુને દિવ્ય અસ્ત્રોથી સંશપ્તકોના સમૂહોનો સંહાર કર્યો.
7.72.9
प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम् ।
गच्छन्नेव च गोविन्दं साश्रुकण्ठोऽभ्यभाषत ॥ ७.७२.९ ॥
જિષ્ણુ અર્જુન તે વિજયી રથ પર ચઢીને પોતાની છાવણી તરફ ગયો. જતાં જતાં આંસુભર્યા કંઠે ગોવિંદ સાથે વાત કરી.
7.72.10
किं तु मे हृदयं त्रस्तं वाक्व सज्जति केशव ।
स्यन्दने नावतिष्ठामि गात्रैः सीदामि चाच्युत ॥ ७.७२.१० ॥
પરંતુ હે કેશવ, મારું હૃદય ભયભીત છે, વાણી અટકે છે. રથ પર સ્થિર ઊભો રહી શકતો નથી; હે અચ્યુત, મારાં અંગો શિથિલ થઈને ડૂબી રહ્યાં છે.
7.72.11
अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति ।
भुविये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम् ॥ ७.७२.११ ॥
મારા હૃદયને વળગેલો આ અશુભ ભાવ દૂર થતો નથી. પૃથ્વી પર અને દિશાઓમાં દેખાતા અતિ ભયંકર અપશુકનો મને ડરાવી રહ્યા છે.
7.72.12
बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः ।
अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम ॥ ७.७२.१२ ॥
અનેક પ્રકારના અશુભસૂચક બધા લક્ષણો દેખાય છે. અમાત્યો સહિત રાજાનું અને મારા ગુરુનું કલ્યાણ થશે?
7.72.13
व्यक्तं शिवं सहभ्रातुर्धर्मराजस्य पाण्डव ।
मा शुचःकिञ्चिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति ॥ ७.७२.१३ ॥
ચોક્કસ ધર્મરાજ અને તેમના ભાઈઓનું કલ્યાણ છે. હે પાંડવ, શોક ન કર; ત્યાં બીજું કોઈ અનિષ્ટ નહીં થાય.
7.72.14
ततः सन्ध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने ।
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ ॥ ७.७२.१४ ॥
પછી સંધ્યા-ઉપાસના કરીને, વીરોના સંહારસ્થળેથી યુદ્ધનો વૃત્તાંત કહેતા તે બે વીરો રથ પર બેસીને ચાલ્યા ગયા.
7.72.15
ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतामित्रौ हतद्विषौ ।
वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ७.७२.१५ ॥
પછી પોતાની છાવણીએ પહોંચ્યા; શત્રુઓને હણીને, વૈરીઓનો નાશ કરીને, વાસુદેવ અને અર્જુન અતિ દુષ્કર કાર્ય કરીને ત્યાં આવ્યા.
7.72.16
ध्वस्ताकारमिवालेख्यं संवीक्ष्य शिबिरं स्वकम् ।
बीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः ॥ ७.७२.१६ ॥
પોતાની છાવણી તૂટેલા ચિત્ર જેવી જોઈને, અસ્વસ્થ હૃદયવાળા બીભત્સુ (અર્જુન) કૃષ્ણને બોલ્યા.
7.72.17
नदन्ति नाद्य तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन ।
मिश्रा दुन्दुभिनिर्धोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह ॥ ७.७२.१७ ॥
હે જનાર્દન, આજે મંગલ વાજાં વાગતાં નથી; દુંદુભીના ગર્જન સાથે ભળેલા શંખ પણ આડંબરથી વાગતા નથી.
7.72.18
वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह ।
मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च ॥ ७.७२.१८ ॥
આજે વીણાઓ પણ શમ્યા અને તાલના અવાજ સાથે વગાડાતી નથી; મંગલ ગીતો ગવાતાં નથી, કે પાઠ પણ થતો નથી.
7.72.19
स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः ।
योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः ॥ ७.७२.१९ ॥
મારી સેનાઓમાં સ્તુતિથી યુક્ત રમણીય બંદીજનો અને યોદ્ધાઓ પણ મને જોઈને મોં નીચું કરીને પાછા ફરે છે.
7.72.20
कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम् ।
अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव ॥ ७.७२.२० ॥
પહેલાંની જેમ કર્મો કરીને પણ તેઓ મને અભિવાદન કરતા નથી. હે માધવ, આજે મારા ભાઈઓનું કલ્યાણ થાય!
7.72.21
न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम् ।
अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद ॥ ७.७२.२१ ॥
સ્વજનોને વ્યાકુળ જોઈને મારું મન શુદ્ધ થતું નથી. હે માનદ, પાંચાલરાજ અને વિરાટની પણ એ જ સ્થિતિ છે.
7.72.22
सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत ।
न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह।
रणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव ॥ ७.७२.२२ ॥
હે અચ્યુત, શું બધા યોદ્ધાઓ મારી સાથે હશે? આજે સુભદ્રાનો પુત્ર ભાઈઓ સાથે આનંદથી યુદ્ધમાંથી પાછા ફરતા મને યોગ્ય રીતે સામે આવતો નથી; જાણે હસતો હોય.
7.72.23
एवं सङ्कथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् ।
ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः ॥ ७.७२.२३ ॥
આમ વાત કરતા એ બંને પોતાની છાવણીમાં પ્રવેશ્યા અને અત્યંત વ્યાકુળ, મનભ્રષ્ટ પાંડવોને જોયા.
7.72.24
दृष्ट्वा भ्रातृंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः ।
अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.७२.२४ ॥
ભાઈઓ અને પુત્રોને જોઈને વાનરધ્વજ (અર્જુન) ખિન્ન મનથી, સુભદ્રાના પુત્રને ન જોઈને આ વચન બોલ્યા.
7.72.25
मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते ।
न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ ॥ ७.७२.२५ ॥
તમારા સૌનો મુખવર્ણ પ્રસન્ન દેખાતો નથી. હું અભિમન્યુને જોતો નથી, અને તમે મારું સ્વાગત પણ કરતા નથી.
7.72.26
मया श्रुतश्च द्रोणेन पद्मव्यूहो विनिर्मितः ।
न च वस्तस्य भेत्ताऽस्ति विना सौभद्रमर्भकम् ॥ ७.७२.२६ ॥
મેં સાંભળ્યું છે કે દ્રોણે પદ્મવ્યૂહ રચ્યો છે. અને તે બાળક સૌભદ્ર સિવાય તેને ભેદનાર કોઈ નથી.
7.72.27
न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्विनिर्गमः ।
कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः ॥ ७.७२.२७ ॥
મેં તેને સૈન્યમાંથી બહાર નીકળવાનો ઉપદેશ આપ્યો ન હતો. કદાચ તમે તે બાળકને શત્રુની સેનામાં પ્રવેશ કરાવ્યો હશે?
7.72.28
भित्त्वाऽनीकं महेष्वासः परेषां बहुभिर्युधि ।
कच्चिन्न निहतः सङ्ख्ये सौभद्रः परवीरहा ॥ ७.७२.२८ ॥
ઘણા શત્રુઓ સાથે યુદ્ધમાં શત્રુસેનાને ભેદનાર મહાધનુર્ધર, શત્રુવીરોનો સંહારક સૌભદ્ર યુદ્ધમાં માર્યો ગયો તો નથી ને?
7.72.29
लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु ।
उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.२९ ॥
લાલ નેત્રો, વિશાળ ભુજાઓવાળો, પર્વતોમાં જન્મેલા સિંહ જેવો, ઉપેન્દ્ર સમાન તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે માર્યો ગયો? કહો.
7.72.30
सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् ।
सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.३० ॥
સુકુમાર, મહાધનુર્ધર, વાસવ (ઇન્દ્ર)ના પુત્રના પુત્રનો પુત્ર, જે સદા મને પ્રિય હતો — તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે માર્યો ગયો? કહો.
7.72.31
सुभद्रायाः प्रियं पुत्रं द्रौपद्याः केशवस्य च ।
अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोवधीत्कालमोहितः ॥ ७.७२.३१ ॥
સુભદ્રાના પ્રિય પુત્રને, દ્રૌપદી અને કેશવના પ્રિય પુત્રને, અંબાને સદા પ્રિય એવાને કાલમોહિત થઈને કોણે માર્યો?
7.72.32
सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मनः ।
विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.३२ ॥
વૃષ્ણિવીર, મહાત્મા કેશવ સમાન, પરાક્રમ, કીર્તિ અને મહિમામાં — તે યુદ્ધમાં કેવી રીતે માર્યો ગયો?
7.72.33
वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.३३ ॥
વાર્ષ્ણેયીનો પ્રિય, શૂર, મેં સતત લાડથી ઉછેરેલો પુત્ર — જો હું તેને નહીં જોઉં તો યમલોકે જઈશ.
7.72.34
मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् ।
मत्तद्विरदविक्रान्तं सिंहपोतमिवोद्गतम् ॥ ७.७२.३४ ॥
કોમળ વાંકડિયા કેશવાળો, બાળક, મૃગ જેવી આંખોવાળો, મદમસ્ત હાથી જેવી ચાલવાળો, ઊઠેલા સિંહશાવક જેવો.
7.72.35
स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा ।
बाल्येऽप्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम् ॥ ७.७२.३५ ॥
હસીને બોલનારો, દમિત, સદા ગુરુવચન પાળનારો, બાળપણમાં પણ અતુલ કર્મ કરનારો, પ્રિય વચન બોલનારો, ઈર્ષ્યારહિત.
7.72.36
महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् ।
भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम् ॥ ७.७२.३६ ॥
મહા ઉત્સાહી, મહાબાહુ, લાંબા કમળ જેવી આંખોવાળો, ભક્તો પર કૃપાળુ, દમિત, અને નીચનું અનુસરણ ન કરનાર.
7.72.37
कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रभनिवर्तिनम् ।
युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम् ॥ ७.७२.३७ ॥
કૃતજ્ઞ, જ્ઞાનસંપન્ન, અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ, શત્રુઓને પાછા હટાવનાર, હંમેશાં યુદ્ધમાં આનંદ લેનાર, શત્રુઓનો ભય વધારનાર.
7.72.38
स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् ।
न च पूर्वं प्रहर्तारं सम्प्रमे नष्टसम्भ्रमम्।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.३८ ॥
પોતાના લોકોના પ્રિય અને હિતમાં લાગેલો, વડીલોના વિજયની ઝંખના રાખનાર, ગૂંચવણમાં પહેલાં પ્રહાર ન કરનાર, ગભરાટ વિનાનો. જો હું પુત્રને નહીં જોઉં તો યમસદનમાં જઈશ.
7.72.39
रथेषु गण्यमानेषु गणितं तं महारथम् ।
मयाऽध्यर्धगुणं सङ्ख्ये तरुणं बाहुशालिनम् ॥ ७.७२.३९ ॥
રથીઓની ગણતરી થતી ત્યારે યુદ્ધમાં તે મહારથીને મેં દોઢ ગણો ગણ્યો હતો, પોતાના ભુજબળનો ગર્વ કરનાર તે યુવકને.
7.72.40
प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.४० ॥
પ્રદ્યુમ્નને હંમેશાં પ્રિય, કેશવનો અને મારો પણ પ્રિય. જો હું પુત્રને નહીં જોઉં તો યમસદનમાં જઈશ.
7.72.41
सुनसं सुललाटान्तं स्वक्षिभ्रूदशनच्छदम् ।
अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४१ ॥
સુંદર નાક, સુંદર કપાળ, આંખો, ભ્રમર અને હોઠવાળું તેનું મુખ ન જોતાં મારા હૃદયને કઈ શાંતિ?
7.72.42
तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् ।
अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४२ ॥
વીણાના નાદ જેવો સુખદ, રમણીય, નર કોયલના સ્વર સમાન તેનો અવાજ ન સાંભળતાં મારા હૃદયને કઈ શાંતિ?
7.72.43
रूपं चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्चापि दुर्लभम् ।
अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४३ ॥
તેનું અપ્રતિમ રૂપ, જે દેવોને પણ દુર્લભ છે — તે વીરને ન જોતાં મારા હૃદયને શાંતિ ક્યાંથી?
7.72.44
अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् ।
नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४४ ॥
વડીલોને વંદનમાં કુશળ, વડીલોના વચનમાં રત એવા તેને આજે જો હું નહિ જોઉં, તો મારા હૃદયને શાંતિ ક્યાંથી?
7.72.45
सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः ।
भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः ॥ ७.७२.४५ ॥
સદા સુકુમાર એવો તે વીર, મૂલ્યવાન શય્યાને યોગ્ય — રક્ષકવાળાઓમાં શ્રેષ્ઠ હોવા છતાં ખરેખર અનાથની જેમ ભૂમિ પર સૂતો છે.
7.72.46
शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः ।
तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः ॥ ७.७२.४६ ॥
પૂર્વે સૂતો હતો ત્યારે ઉત્તમ સ્ત્રીઓ જેની સેવા કરતી, તેને આજે અંગ છિન્નભિન્ન થયેલ હોવાથી અમંગળ શિયાળો સેવે છે.
7.72.47
यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः ।
बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनैः ॥ ७.७२.४७ ॥
પૂર્વે સૂતો હતો ત્યારે સૂત, માગધ અને બંદીજનો જેને જગાડતા, તેને આજે ખરેખર હિંસક પશુઓ વિકૃત સ્વરોથી જગાડે છે.
7.72.48
छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम् ।
नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणुः करिष्यति ॥ ७.७२.४८ ॥
છત્રછાયાને યોગ્ય તેનું એ શુભ મુખ, ખરેખર આજે રણધૂળ ધૂળથી ઢાંકી દેશે.
7.72.49
हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने ।
भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात् ॥ ७.७२.४९ ॥
અરે પુત્ર, પુત્રને જોવામાં સદા અતૃપ્ત, ભાગ્યહીન એવા મારી પાસેથી કાળ તને બળજબરીથી લઈ જાય છે.
7.72.50
सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः ।
स्वभाभिर्मोहिता रम्या त्वयाऽत्यर्थं विराजते ॥ ७.७२.५० ॥
તે સંયમની ચોક્કસ સદા પુણ્યવાનોની ગતિ છે; પોતાના સ્વભાવે મોહક અને રમ્ય એવી તે તારા કારણે અત્યંત શોભે છે.
7.72.51
नूनं वैवस्वतश्च त्वां वरुणश्च प्रियातिथिम् ।
शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम् ॥ ७.७२.५१ ॥
ચોક્કસ વૈવસ્વત, વરુણ, શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) અને ધનેશ (કુબેર) તને, નિર્ભય તને, પ્રિય અતિથિ તરીકે આવેલો જાણીને સત્કારે છે.
7.72.52
एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वगिग्यथा ।
दुःखेन महताऽविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत ॥ ७.७२.५२ ॥
આ રીતે અનેક પ્રકારે વિલાપ કરીને, ભાંગેલા વહાણવાળા વેપારીની જેમ મહાદુઃખથી વ્યાપ્ત થઈને તેણે યુધિષ્ઠિરને પૂછ્યું.
7.72.53
कथं त्वयि च भीमे च धृष्टद्युम्ने च जीवति ।
सात्यके शक्रविक्रान्ते सौभद्रो निहतः परैः ॥ ७.७२.५३ ॥
તું, ભીમ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને ઇન્દ્ર સમાન પરાક્રમી સાત્યકિ જીવિત હતા ત્યારે, સૌભદ્ર (અભિમન્યુ) શત્રુઓ દ્વારા કેવી રીતે માર્યો ગયો?
7.72.54
कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां कुरुनन्दन ।
स्वर्गतोऽभिमुखः सङ्ख्ये युध्यमानो नरर्षभैः ॥ ७.७२.५४ ॥
હે કુરુનંદન, શું તે શત્રુઓનો સંહાર કરીને, યુદ્ધમાં સામે રહીને, નરશ્રેષ્ઠો સાથે લડતાં સ્વર્ગે ગયો?
7.72.55
स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः ।
असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम् ॥ ७.७२.५५ ॥
તે ચોક્કસ ઘણાની સામે પ્રયત્નપૂર્વક લડતો, નરશ્રેષ્ઠો સાથે યુદ્ધ કરતો, સહાય વિના સહાય ઇચ્છતો મને ચોક્કસ યાદ કરતો હતો.
7.72.56
पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम् ।
इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्भुवि पातितः ॥ ७.७२.५६ ॥
બાણોથી પીડાયેલો તે બાળક "હે તાત, જલદી મારી પાસે દોડી આવો" એમ વિલાપ કરતો, મારા મતે ક્રૂર લોકો દ્વારા ભૂમિ પર પાડી દેવાયો.
7.72.57
अथवा मत्प्रसूतः स स्वस्रीयो माधवस्य च ।
सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमर्हति ॥ ७.७२.५७ ॥
અથવા તે મારાથી જન્મેલો; માધવ (કૃષ્ણ)નો ભાણેજ; સુભદ્રામાં જન્મેલો; તેને આવું બોલવું યોગ્ય નથી.
7.72.58
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते ॥ ७.७२.५८ ॥
ચોક્કસ મારું હૃદય વજ્રસારથી બનેલું છે, અત્યંત દૃઢ છે; લાંબા બાહુ અને લાલ નેત્રવાળા તેને ન જોતાં પણ તે ફાટતું નથી.
7.72.59
कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिनः ।
स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान् ॥ ७.७२.५९ ॥
તે મહાધનુર્ધર, ક્રૂર, મર્મભેદી લોકોએ વાસુદેવના ભાણેજ, મારા પુત્ર એવા બાળક પર બાણો કેમ છોડ્યા?
7.72.60
यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति ।
उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति ॥ ७.७२.६० ॥
જે સદા અદીન મનવાળો મને આગળ વધીને આવકારતો, શત્રુઓને હરાવીને પાછો ફરતા મને, તે આજે મને કેમ નથી જોતો?
7.72.61
नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः ।
शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः ॥ ७.७२.६१ ॥
ચોક્કસ તે પડીને લોહીથી ભીંજાઈને ધરતી પર સૂતો છે; પડેલા સૂર્યની જેમ પોતાના અંગોથી ધરતીને શોભાવતો.
7.72.62
सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनङ्क्षति ॥ ७.७२.६२ ॥
યુદ્ધમાંથી ન ભાગેલો પુત્ર મરાયો છે એ સાંભળીને શોકથી પીડાઈ ચોક્કસ નાશ પામશે તે સુભદ્રા માટે હું શોક કરું છું.
7.72.63
सुभद्रा वक्ष्यते किं मामबिमन्युमपश्यती ।
द्रौपदीं चैव दुःखार्तां किं वा वक्ष्यामि तामहम् ॥ ७.७२.६३ ॥
અભિમન્યુને ન જોતાં સુભદ્રા મને શું કહેશે? અને દુઃખથી પીડાતી દ્રૌપદીને હું શું કહીશ?
7.72.64
वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति ।
सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम् ॥ ७.७२.६४ ॥
ચોક્કસ મારું હૃદય વજ્રના સારથી બનેલું છે; શોકથી કૃશ થઈને રડતી પુત્રવધૂને જોઈને પણ તે હજાર ટુકડા થતું નથી.
7.72.65
हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः ।
युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन् ॥ ७.७२.६५ ॥
હર્ષિત ધૃતરાષ્ટ્રપુત્રોનો સિંહનાદ મેં સાંભળ્યો; વીરોને ઠપકો આપતા યુયુત્સુને પણ કૃષ્ણે સાંભળ્યો.
7.72.66
अशक्नुवन्तः पार्थस्य बालं हत्वा महाबलम् ।
किं न लज्जन्त्यधर्मज्ञाः पार्थिवा दृश्यतां बलम् ॥ ७.७२.६६ ॥
પાર્થના પુત્રનો સામનો ન કરી શકતાં, એ મહાબલી બાળકને મારીને પણ ધર્મ ન જાણતા રાજાઓ કેમ લજ્જા પામતા નથી? તેમનું બળ જોવાય.
7.72.67
किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे ।
सिंहवन्नदथ प्रीताः शोककाल उपस्थिते ॥ ७.७२.६७ ॥
યુદ્ધમાં કેશવ અને અર્જુનનું અપ્રિય કરીને, શોકનો સમય આવ્યો હોવા છતાં તમે પ્રસન્ન થઈને સિંહોની જેમ ગર્જ્યા?
7.72.68
आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः ।
अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम् ॥ ७.७२.६८ ॥
તમારા પાપકર્મનું ફળ ઝડપથી તમારી પાસે આવશે. ભયંકર અધર્મ કરાયો છે, તો તે લાંબા સમય સુધી નિષ્ફળ કેવી રીતે રહેશે?
7.72.69
इति तान्परिभाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः ।
अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः ॥ ७.७२.६९ ॥
આ રીતે તેમને ઠપકો આપતાં, મહામતિ વૈશ્યપુત્ર ક્રોધ અને દુઃખથી ભરાઈને પાછળ હટ્યો અને શસ્ત્ર મૂકી દીધું.
7.72.70
किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम ।
अधक्ष्यं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्महारथान् ॥ ७.७२.७० ॥
હે કૃષ્ણ, યુદ્ધમાં તેં મને આ કેમ ન કહ્યું? ત્યારે હું એ ક્રૂર મહારથીઓ બધાને બાળી નાખત.
7.72.71
पुत्रशोकार्दितं पार्थं ध्यायन्तं साश्रुलोचनम् ।
निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्।
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम् ॥ ७.७२.७१ ॥
પુત્રશોકથી પીડાયેલા, આંસુભરી આંખોવાળા, ધ્યાનમગ્ન પાર્થ (અર્જુન)ને વાસુદેવ (કૃષ્ણ)એ રોક્યો; પુત્રચિંતામાં ડૂબેલા, તીવ્ર શોકથી ભરેલા તેને કૃષ્ણે કહ્યું, "એવું ન કર."
7.72.72
सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम् ।
क्षत्रियाणां विशेषेण येषां नः शस्त्रजीविका ॥ ७.७२.७२ ॥
આ બધાનો માર્ગ છે, ખાસ કરીને પાછા ન હટનારા શૂરવીરો અને શસ્ત્રથી જીવિકા ચલાવનારા આપણા ક્ષત્રિયોનો આ જ માર્ગ છે.
7.72.73
एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
विहिता सर्वशास्त्रज्ञैर्गतिर्मतिमतां वर ॥ ७.७२.७३ ॥
યુદ્ધ કરતા, પાછા ન હટનારા શૂરોની આ જ ગતિ છે; સર્વશાસ્ત્રજ્ઞોએ વિહિત કરેલી, હે બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ.
7.72.74
ध्रुवं हि युद्धे मरणं शूरामामनिवर्तिनाम् ।
गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः ॥ ७.७२.७४ ॥
યુદ્ધમાં પાછા ન હટનારા શૂરોનું મૃત્યુ નિશ્ચિત છે; પુણ્યકર્મીઓના લોકોમાં અભિમન્યુ ગયો, એમાં સંશય નથી.
7.72.75
एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ ।
सङ्ग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद ॥ ७.७२.७५ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, સર્વ વીરોની ઇચ્છા આ જ છે: યુદ્ધમાં સામે મુખ રાખીને મૃત્યુ પામવું, હે માનદ.
7.72.76
स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान् ।
वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं सम्प्राप्तोऽभिमुखं रणे ॥ ७.७२.७६ ॥
તેણે યુદ્ધમાં મહાબલી રાજપુત્ર વીરોને મારીને, વીરોની ઇચ્છિત મૃત્યુ રણમાં સામે મુખ રાખીને પ્રાપ્ત કર્યું.
7.72.77
मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः ।
धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः ॥ ७.७२.७७ ॥
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, શોક ન કરો; આ પૂર્વજો અને ધર્મકર્તાઓએ સ્થાપેલો સનાતન ધર્મ છે — ક્ષત્રિયોનો રણમાં નાશ.
7.72.78
इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम ।
त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव ॥ ७.७२.७८ ॥
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તારા આ સર્વ ભાઈઓ, રાજાઓ અને મિત્રો તને શોકથી ઘેરાયેલો જોઈ દીન થયા છે.
7.72.79
एतांश्च वचसा साम्ना समाश्वासय मानद ।
विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ ७.७२.७९ ॥
હે માનદ, આ સૌને મધુર વચનોથી આશ્વાસન આપો. તમે બધું જાણો છો; તમારે શોક ન કરવો જોઈએ.
7.72.80
एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
ततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदम् ॥ ७.७२.८० ॥
અદ્ભુત કર્મો કરનાર કૃષ્ણ વડે આ રીતે આશ્વાસન પામેલો પાર્થ ત્યારે સર્વ ભાઈઓને ગળગળા સ્વરે બોલ્યો.
7.72.81
स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः ।
अभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा ॥ ७.७२.८१ ॥
લાંબા બાહુ, પહોળા ખભા અને લાંબા કમળ-નયનવાળો અભિમન્યુ કેવી રીતે પડ્યો તે હું સાંભળવા ઇચ્છું છું.
7.72.82
सनागस्यन्दनहयान्सङ्ग्रामे निहतान्मया ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यन्ति ते नूनं मम पुत्रं निहत्य वै ॥ ७.७२.८२ ॥
યુદ્ધમાં મારા વડે માર્યા ગયેલા હાથીઓ, રથો અને ઘોડાઓ તેઓ શીઘ્ર જોશે; ચોક્કસ મારા પુત્રને મારીને જ તેઓ જોશે.
7.72.83
कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् ।
सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः ॥ ७.७२.८३ ॥
તમે સૌ અસ્ત્રવિદ્યામાં નિપુણ અને શસ્ત્રધારી હોવા છતાં, વજ્રધારી (ઇન્દ્ર) સાથે સામનો થયો હોવા છતાં સૌભદ્ર કેવી રીતે મૃત્યુ પામે?
7.72.84
यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे मम ।
सूनोः पाण्डवपाञ्चालानगोप्स्यं तं महारणे ॥ ७.७२.८४ ॥
જો મને ખબર હોત કે પાંડવો અને પાંચાલો મારા પુત્રની રક્ષા કરવામાં અસમર્થ છે, તો તે મહાયુદ્ધમાં હું પોતે તેનું રક્ષણ કરત.
7.72.85
कथं च वो रथस्यानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् ।
नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः ॥ ७.७२.८५ ॥
તમે રથીઓ બાણોની વર્ષા કરતા હતા છતાં, શત્રુઓએ તમારું અપમાન કરીને અભિમન્યુને મૃત્યુ સુધી કેવી રીતે લઈ ગયા?
7.72.86
अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः ।
यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः ॥ ७.७२.८६ ॥
અરે! તમારી નજર સામે યુદ્ધમાં અભિમન્યુ પાડી દેવાયો, ત્યારે તમારામાં પૌરુષ કે પરાક્રમ નથી.
7.72.87
आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वै सुदुर्बलान् ।
युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्चयान् ॥ ७.७२.८७ ॥
અત્યંત દુર્બળ, ડરપોક અને નિશ્ચય વિનાના તમને જાણીને પણ હું યુદ્ધે નીકળ્યો, તેથી હું પોતે જ મારી નિંદા કરું છું.
7.72.88
आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः ।
वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम् ॥ ७.७२.८८ ॥
અથવા તમારાં કવચ, શસ્ત્ર અને આયુધો માત્ર શોભા માટે જ હતાં? સભાઓમાં બોલવા માટે જ હતાં? મારા પુત્રનું તમે રક્ષણ ન કર્યું.
7.72.89
एवमुक्त्वा ततो वाक्यमतिष्ठद्वै वरासिमान् ।
न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम् ॥ ७.७२.८९ ॥
આમ કહીને તે શ્રેષ્ઠ તલવાર ધારણ કરીને ઊભો રહ્યો; ત્યારે કોઈ બીભત્સુ (અર્જુન) સામે જોઈ શકતું ન હતું.
7.72.90
तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
महेन्द्रमिव तिष्ठन्तं वज्रोद्यतमहाभुजम्।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा ॥ ७.७२.९० ॥
ક્રોધિત યમ સમાન, વારંવાર નિસાસા નાખતા, વજ્ર ઉગામેલા મહેન્દ્ર સમાન વિશાળ ભુજાવાળા, પુત્રશોકથી તપેલા, આંસુભર્યા મુખે ઊભેલા તેમને ત્યારે (સૌએ જોયા).
7.72.91
न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम् ।
अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात् ॥ ७.७२.९१ ॥
વાસુદેવ કે પાંડુના જ્યેષ્ઠ પુત્ર સિવાય અર્જુનના મિત્રો તેની સાથે બોલવા કે તેને જોવા સમર્થ નહોતા.
7.72.92
सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ ।
बहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तमर्हतः ॥ ७.७२.९२ ॥
બધી પરિસ્થિતિમાં અર્જુનના હિતચિંતક અને તેના મનને અનુસરનારા એ બે જ આદર અને પ્રેમને કારણે તેની સાથે બોલવા યોગ્ય છે.
7.72.93
ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् ।
राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत् ॥ ७.७२.९३ ॥
ત્યારે પુત્રશોકથી મન અત્યંત પીડિત થયેલા, કમળનયન અને ક્રોધિત તેને રાજાએ આ વચન કહ્યું.