మహాభారతం · అధ్యాయం 7.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.72.1
अथ संशप्तकैः सार्धं युध्यमाने धनञ्जये ।
अभिमन्यौ हते चापि बाले बलवतां वरे ॥ ७.७२.१ ॥
ధనంజయుడు సంశప్తకులతో యుద్ధం చేస్తుండగా, బలవంతులలో శ్రేష్ఠుడైన బాలుడు అభిమన్యుడు హతుడైనప్పుడు,
7.72.2
महर्षिसत्तमे याते व्यासे स तु युधिष्ठिरः ।
पाण्डवाः किमथाऽकार्षुः शोकोपहतचेतसः ॥ ७.७२.२ ॥
మహర్షులలో శ్రేష్ఠుడైన వ్యాసుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత, యుధిష్ఠిరుడు, పాండవులు శోకంతో హతమైన మనస్సుతో ఏమి చేశారు?
7.72.3
कथं संशप्तकेभ्यो वा निवृत्तो वानरध्वजः ।
केन वा कथितस्तस्य प्रशान्तः सुतपावकः।
एतन्मे शंस तत्त्वेन सर्वमेवेह सञ्जय ॥ ७.७२.३ ॥
సంశప్తకుల నుండి వానరధ్వజుడు ఎలా మరలాడు? అతనికి ఎవరు చెప్పారు? కుమారుని అగ్ని ఎలా శాంతించింది? సంజయా, ఇవన్నీ నాకు యథార్థంగా ఇక్కడ చెప్పు.
7.72.4
शृणु राजन्यथा तेभ्यो निवृत्तः कृष्णसारथिः ।
ततः सर्वाणि सैन्यानि दहन्कृष्णगतिर्यथा ॥ ७.७२.४ ॥
రాజా, వినుము. కృష్ణుడు సారథిగా ఉన్నవాడు వారి నుండి ఎలా మరలాడో. అప్పుడు కృష్ణుని గమనంలా, అన్ని సేనలను దహిస్తూ (ముందుకు సాగాడు).
7.72.5
सम्प्रयातेऽस्तमादित्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
अयातस्यात्मशिबिरं निमित्तैरघशंसिभिः ॥ ७.७२.५ ॥
సూర్యుడు అస్తమించి, సంధ్యాసమయం రాగా, అశుభాన్ని సూచించే శకునాల కారణంగా, అతడు తన శిబిరానికి చేరలేదు.
7.72.6
यच्चासीन्मानसं तस्य यच्च कृष्णेन भाषितम् ।
यथा च कथितस्तस्य निहतः सुतपावकः।
विस्तरेणैव मे सर्वं ब्रुवतः शृणु मारिष ॥ ७.७२.६ ॥
అతని మనసులో ఉన్నది, కృష్ణుడు చెప్పినది, కుమారుడనే అగ్ని (అభిమన్యుడు) హతుడయ్యాడని అతనికి ఎలా చెప్పబడిందో, ఇవన్నీ నేను విస్తారంగా చెబుతున్నాను; వినుము, పూజ్యుడా.
7.72.7
तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये ।
आदित्येऽस्तङ्गते श्रीमान्सन्ध्याकाल उपस्थिते ॥ ७.७२.७ ॥
ఆ భయంకరమైన రోజు ముగిసినప్పుడు, ప్రాణులు నశించినప్పుడు, సూర్యుడు అస్తమించగా, పవిత్రమైన సంధ్యాకాలం వచ్చింది.
7.72.8
व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ ।
हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः ॥ ७.७२.८ ॥
భరతశ్రేష్ఠుడా, అందరూ విడిది స్థలాలకు వెళ్ళిపోయాక, కపిధ్వజుడైన అర్జునుడు దివ్యాస్త్రాలతో సంశప్తకుల సమూహాలను సంహరించాడు.
7.72.9
प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम् ।
गच्छन्नेव च गोविन्दं साश्रुकण्ठोऽभ्यभाषत ॥ ७.७२.९ ॥
విజేత అర్జునుడు ఆ విజయరథం ఎక్కి తన శిబిరానికి వెళ్ళాడు. వెళ్తూనే కన్నీటితో బొంగురుపోయిన కంఠంతో గోవిందునితో మాట్లాడాడు.
7.72.10
किं तु मे हृदयं त्रस्तं वाक्व सज्जति केशव ।
स्यन्दने नावतिष्ठामि गात्रैः सीदामि चाच्युत ॥ ७.७२.१० ॥
కానీ కేశవా, నా హృదయం భయంతో వణుకుతోంది, మాట తడబడుతోంది. రథంపై నిలబడలేకపోతున్నాను; అచ్యుతా, నా అవయవాలు సడలి కూలిపోతున్నాయి.
7.72.11
अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति ।
भुविये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम् ॥ ७.७२.११ ॥
నా హృదయానికి అంటుకున్న ఈ అశుభం తొలగిపోవడం లేదు. భూమిపై, దిశలలో కనిపించే భయంకర అపశకునాలు నన్ను భయపెడుతున్నాయి.
7.72.12
बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः ।
अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम ॥ ७.७२.१२ ॥
అనేక రకాల అశుభసూచక లక్షణాలు అన్నీ కనిపిస్తున్నాయి. మంత్రులతో కూడిన రాజుకు, నా గురువుకు శుభం కలుగుతుందా?
7.72.13
व्यक्तं शिवं सहभ्रातुर्धर्मराजस्य पाण्डव ।
मा शुचःकिञ्चिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति ॥ ७.७२.१३ ॥
నిశ్చయంగా ధర్మరాజుకు, ఆయన సోదరులకు శుభమే. ఓ పాండవా, శోకించకు; అక్కడ ఏ అనిష్టమూ జరగదు.
7.72.14
ततः सन्ध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने ।
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ ॥ ७.७२.१४ ॥
తరువాత సంధ్యావందనం చేసి, వీరులు నశించిన రణభూమి నుండి యుద్ధ వృత్తాంతాన్ని చెప్తూ ఆ ఇద్దరు వీరులు రథం ఎక్కి వెళ్లారు.
7.72.15
ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतामित्रौ हतद्विषौ ।
वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ७.७२.१५ ॥
తరువాత తమ శిబిరానికి చేరుకున్నారు; శత్రువులను సంహరించి, విరోధులను నాశనం చేసి, వాసుదేవుడు, అర్జునుడు అత్యంత దుష్కరమైన కార్యాన్ని సాధించి అక్కడికి వచ్చారు.
7.72.16
ध्वस्ताकारमिवालेख्यं संवीक्ष्य शिबिरं स्वकम् ।
बीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः ॥ ७.७२.१६ ॥
తమ శిబిరం పాడైన చిత్రంలా కనిపించడం చూసి, కలత చెందిన హృదయంతో బీభత్సుడు (అర్జునుడు) కృష్ణునితో అన్నాడు.
7.72.17
नदन्ति नाद्य तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन ।
मिश्रा दुन्दुभिनिर्धोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह ॥ ७.७२.१७ ॥
ఓ జనార్దనా, ఈ రోజు మంగళ వాద్యాలు మ్రోగడం లేదు; దుందుభుల ధ్వనితో కలిసిన శంఖాలు కూడా ఆడంబరంతో మ్రోగడం లేదు.
7.72.18
वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह ।
मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च ॥ ७.७२.१८ ॥
ఈ రోజు వీణలు కూడా శమ్యా, తాళ ధ్వనులతో వాయించబడటం లేదు; మంగళ గీతాలు పాడబడటం లేదు, పఠించబడటం కూడా లేదు.
7.72.19
स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः ।
योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः ॥ ७.७२.१९ ॥
నా సేనలలో స్తుతితో కూడిన మనోహరమైన బంధిజనులు, యోధులు కూడా నన్ను చూసి ముఖం వంచుకుని వెనుదిరుగుతున్నారు.
7.72.20
कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम् ।
अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव ॥ ७.७२.२० ॥
ముందులాగే పనులు చేసినా నన్ను అభివాదం చేయడం లేదు. ఓ మాధవా, ఈ రోజు నా సోదరులకు క్షేమం కలుగుగాక!
7.72.21
न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम् ।
अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद ॥ ७.७२.२१ ॥
స్వజనులు కలతచెంది ఉండటం చూసి నా మనస్సు శుద్ధి పొందడం లేదు. ఓ మానదా, పాంచాల రాజు, విరాటుడు కూడా అంతే.
7.72.22
सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत ।
न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह।
रणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव ॥ ७.७२.२२ ॥
ఓ అచ్యుతా, యోధులందరూ నాతో ఉంటారా? ఈ రోజు సుభద్ర కుమారుడు సోదరులతో సంతోషంగా యుద్ధం నుండి తిరిగివస్తున్న నన్ను తగిన విధంగా ఎదుర్కోవడానికి రావడం లేదు; నవ్వుతున్నట్లుగా ఉంది.
7.72.23
एवं सङ्कथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् ।
ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः ॥ ७.७२.२३ ॥
ఈ విధంగా మాట్లాడుకుంటూ ఆ ఇద్దరూ తమ శిబిరంలో ప్రవేశించి, అత్యంత కలతచెంది, మనస్సు కోల్పోయిన పాండవులను చూశారు.
7.72.24
दृष्ट्वा भ्रातृंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः ।
अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.७२.२४ ॥
సోదరులను, కుమారులను చూసిన వానరధ్వజుడు (అర్జునుడు) విచారమనస్కుడై, సుభద్ర కుమారుడిని చూడక ఈ మాటలు పలికాడు.
7.72.25
मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते ।
न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ ॥ ७.७२.२५ ॥
మీ అందరి ముఖవర్ణం అప్రసన్నంగా కనిపిస్తోంది. నేను అభిమన్యుని చూడటం లేదు, మీరూ నన్ను స్వాగతించడం లేదు.
7.72.26
मया श्रुतश्च द्रोणेन पद्मव्यूहो विनिर्मितः ।
न च वस्तस्य भेत्ताऽस्ति विना सौभद्रमर्भकम् ॥ ७.७२.२६ ॥
ద్రోణుడు పద్మవ్యూహాన్ని నిర్మించాడని నేను విన్నాను. సౌభద్రుడు, ఆ బాలుడు తప్ప దీనిని భేదించగలవారు ఎవరూ లేరు.
7.72.27
न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्विनिर्गमः ।
कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः ॥ ७.७२.२७ ॥
నేను అతనికి సైన్యం నుండి బయటకు వెళ్లే మార్గాన్ని ఉపదేశించలేదు. బహుశా మీరు ఆ బాలుడిని శత్రుసైన్యంలోకి పంపించారా?
7.72.28
भित्त्वाऽनीकं महेष्वासः परेषां बहुभिर्युधि ।
कच्चिन्न निहतः सङ्ख्ये सौभद्रः परवीरहा ॥ ७.७२.२८ ॥
అనేకులైన శత్రువులతో యుద్ధంలో శత్రుసైన్యాన్ని భేదించిన మహాధనుర్ధరుడు, శత్రువీరులను సంహరించేవాడైన సౌభద్రుడు యుద్ధంలో చంపబడ్డాడా?
7.72.29
लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु ।
उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.२९ ॥
ఎర్రని కళ్ళు, పెద్ద భుజాలు కలవాడు, పర్వతాలలో పుట్టిన సింహంలా ఉండేవాడు, ఉపేంద్రునితో సమానుడైనవాడు యుద్ధంలో ఎలా చంపబడ్డాడో చెప్పండి.
7.72.30
सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् ।
सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.३० ॥
సుకుమారుడు, మహాధనుర్ధరుడు, వాసవుని (ఇంద్రుని) కుమారుని కుమారుని కుమారుడైనవాడు, ఎల్లప్పుడూ నాకు ప్రియుడైనవాడు యుద్ధంలో ఎలా చంపబడ్డాడో చెప్పండి.
7.72.31
सुभद्रायाः प्रियं पुत्रं द्रौपद्याः केशवस्य च ।
अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोवधीत्कालमोहितः ॥ ७.७२.३१ ॥
సుభద్ర ప్రియ పుత్రుడిని, ద్రౌపది మరియు కేశవుని ప్రియ పుత్రుడిని, అంబకు సదా ప్రియుడైన వానిని కాలమోహితుడై ఎవడు చంపాడు?
7.72.32
सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मनः ।
विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.३२ ॥
వృష్ణి వీరుడు, మహాత్ముడైన కేశవునితో సమానుడు; పరాక్రమం, కీర్తి, మహిమలలో అతడు యుద్ధంలో ఎలా చంపబడ్డాడు?
7.72.33
वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.३३ ॥
వార్ష్ణేయి ప్రియుడు, శూరుడు, నేను సదా లాలించి పెంచినవాడు; ఆ కుమారుని చూడకపోతే యమసదనానికి వెళ్తాను.
7.72.34
मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् ।
मत्तद्विरदविक्रान्तं सिंहपोतमिवोद्गतम् ॥ ७.७२.३४ ॥
మృదువైన వంకర జుట్టుతో, బాలుడు, లేడికళ్ల వంటి కన్నులతో, మదించిన ఏనుగు నడకతో, లేచిన సింహపు పిల్లవలె.
7.72.35
स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा ।
बाल्येऽप्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम् ॥ ७.७२.३५ ॥
నవ్వుతూ మాట్లాడేవాడు, దాంతుడు, ఎల్లప్పుడూ గురువాక్యం చేసేవాడు, బాల్యంలోనూ సాటిలేని కర్మలు చేసినవాడు, ప్రియవాక్కులు పలికేవాడు, అసూయలేనివాడు.
7.72.36
महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् ।
भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम् ॥ ७.७२.३६ ॥
మహోత్సాహం గలవాడు, మహాబాహువు, పొడవైన కమలనేత్రాలు గలవాడు, భక్తులపై దయగలవాడు, దాంతుడు, నీచులను అనుసరించనివాడు.
7.72.37
कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रभनिवर्तिनम् ।
युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम् ॥ ७.७२.३७ ॥
కృతజ్ఞుడు, జ్ఞానసంపన్నుడు, అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడు, శత్రువులను వెనక్కి తరిమేవాడు, ఎల్లప్పుడూ యుద్ధంలో ఆనందించేవాడు, శత్రువుల భయాన్ని పెంచేవాడు.
7.72.38
स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् ।
न च पूर्वं प्रहर्तारं सम्प्रमे नष्टसम्भ्रमम्।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.३८ ॥
తన వారి ప్రియహితాలలో నిమగ్నుడై, పెద్దల విజయాన్ని కోరేవాడై, గందరగోళంలో ముందుగా దాడి చేయనివాడై, తడబాటులేనివాడై. నా కుమారుడిని చూడకపోతే యమలోకానికి వెళ్తాను.
7.72.39
रथेषु गण्यमानेषु गणितं तं महारथम् ।
मयाऽध्यर्धगुणं सङ्ख्ये तरुणं बाहुशालिनम् ॥ ७.७२.३९ ॥
రథికులను లెక్కించినప్పుడు, యుద్ధంలో ఆ మహారథుడిని నేను ఒకటిన్నర రెట్లుగా లెక్కించాను, తన భుజబలంతో గర్వించే ఆ యువకుడిని.
7.72.40
प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.४० ॥
ప్రద్యుమ్నుడికి ఎల్లప్పుడూ ప్రియుడు, కేశవునికి, నాకూ కూడా ప్రియుడు. నా కుమారుడిని చూడకపోతే యమలోకానికి వెళ్తాను.
7.72.41
सुनसं सुललाटान्तं स्वक्षिभ्रूदशनच्छदम् ।
अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४१ ॥
అందమైన ముక్కు, అందమైన నుదురు, కన్నులు, కనుబొమలు, పెదవులు గల అతని ముఖాన్ని చూడనప్పుడు నా హృదయానికి ఏం శాంతి?
7.72.42
तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् ।
अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४२ ॥
తంత్రీ స్వరంలా ఆనందకరమై, రమ్యమై, మగకోయిల ధ్వనితో సమానమైన అతని స్వరాన్ని వినకపోతే నా హృదయానికి ఏం శాంతి?
7.72.43
रूपं चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्चापि दुर्लभम् ।
अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४३ ॥
అతని అసమానమైన రూపం, దేవతలకు కూడా దుర్లభమైనది — ఆ వీరుడిని చూడకుంటే నా హృదయానికి శాంతి ఎక్కడ?
7.72.44
अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् ।
नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४४ ॥
పెద్దలకు నమస్కరించడంలో నేర్పరి, పెద్దల మాటలపై అనురక్తుడైన అతడిని ఈ రోజు నేను చూడకుంటే నా హృదయానికి శాంతి ఎక్కడ?
7.72.45
सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः ।
भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः ॥ ७.७२.४५ ॥
ఎల్లప్పుడూ సుకుమారుడైన ఆ వీరుడు, విలువైన శయ్యకు తగినవాడు — రక్షకులు ఉన్నవారిలో శ్రేష్ఠుడైనప్పటికీ, నిశ్చయంగా అనాథలా నేలపై పడి ఉన్నాడు.
7.72.46
शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः ।
तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः ॥ ७.७२.४६ ॥
పూర్వం నిద్రిస్తున్నప్పుడు ఉత్తమ స్త్రీలు సేవించిన అతనిని, ఈ రోజు అవయవాలు ఛిద్రమై ఉన్న స్థితిలో అశుభమైన నక్కలు సేవిస్తున్నాయి.
7.72.47
यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः ।
बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनैः ॥ ७.७२.४७ ॥
పూర్వం నిద్రిస్తున్నప్పుడు సూతులు, మాగధులు, బందులు మేల్కొలిపిన అతనిని, ఈ రోజు నిశ్చయంగా క్రూర మృగాలు భయంకర ధ్వనులతో మేల్కొలుపుతున్నాయి.
7.72.48
छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम् ।
नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणुः करिष्यति ॥ ७.७२.४८ ॥
ఛత్ర నీడకు తగిన అతని ఆ శుభమైన ముఖాన్ని, నిశ్చయంగా ఈ రోజు యుద్ధధూళి ధూళితో కప్పేస్తుంది.
7.72.49
हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने ।
भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात् ॥ ७.७२.४९ ॥
అయ్యో కుమారా, ఎల్లప్పుడూ కొడుకును చూడడంలో తృప్తిలేని, భాగ్యహీనుడనైన నా నుండి కాలం నిన్ను బలవంతంగా తీసుకువెళ్తోంది.
7.72.50
सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः ।
स्वभाभिर्मोहिता रम्या त्वयाऽत्यर्थं विराजते ॥ ७.७२.५० ॥
ఆ సంయమనీ నిశ్చయంగా ఎల్లప్పుడూ పుణ్యాత్ములకు గమ్యం; తన స్వభావంతో మోహింపజేసే రమణీయమైనది, నీ వల్ల అత్యంత శోభిస్తోంది.
7.72.51
नूनं वैवस्वतश्च त्वां वरुणश्च प्रियातिथिम् ।
शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम् ॥ ७.७२.५१ ॥
నిశ్చయంగా వైవస్వతుడు, వరుణుడు, శతక్రతువు (ఇంద్రుడు), ధనేశుడు (కుబేరుడు) నిన్ను, భయములేని నిన్ను, ప్రియ అతిథిగా వచ్చినవానిగా పూజిస్తున్నారు.
7.72.52
एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वगिग्यथा ।
दुःखेन महताऽविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत ॥ ७.७२.५२ ॥
ఇలా అనేక విధాలుగా విలపించి, విరిగిన నావ గల వర్తకునిలా గొప్ప దుఃఖంతో ఆవేశితుడై, యుధిష్ఠిరుని అడిగాడు.
7.72.53
कथं त्वयि च भीमे च धृष्टद्युम्ने च जीवति ।
सात्यके शक्रविक्रान्ते सौभद्रो निहतः परैः ॥ ७.७२.५३ ॥
నీవు, భీముడు, ధృష్టద్యుమ్నుడు, ఇంద్రునితో సమానమైన పరాక్రమశాలి సాత్యకి జీవించి ఉండగా, సౌభద్రుడు (అభిమన్యుడు) శత్రువుల చేత ఎలా చంపబడ్డాడు?
7.72.54
कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां कुरुनन्दन ।
स्वर्गतोऽभिमुखः सङ्ख्ये युध्यमानो नरर्षभैः ॥ ७.७२.५४ ॥
కురునందనా, అతడు శత్రువులను సంహరించి, యుద్ధంలో ఎదురుగా నిలిచి, నరశ్రేష్ఠులతో పోరాడుతూ స్వర్గానికి వెళ్ళాడా?
7.72.55
स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः ।
असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम् ॥ ७.७२.५५ ॥
అతడు నిశ్చయంగా అనేకమందితో ప్రయత్నపూర్వకంగా, నరశ్రేష్ఠులతో పోరాడుతూ, సహాయం లేకుండా సహాయాన్ని కోరుతూ నన్ను తలచుకున్నాడు.
7.72.56
पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम् ।
इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्भुवि पातितः ॥ ७.७२.५६ ॥
బాణాలతో బాధింపబడిన ఆ బాలుడు "తండ్రీ, త్వరగా నా వైపు పరుగెత్తి రా" అని విలపిస్తూ, క్రూరులచే నేలపై పడగొట్టబడ్డాడని నా తలంపు.
7.72.57
अथवा मत्प्रसूतः स स्वस्रीयो माधवस्य च ।
सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमर्हति ॥ ७.७२.५७ ॥
లేదా అతడు నా నుండి జన్మించినవాడు; మాధవుని (కృష్ణుని) సోదరి కుమారుడు; సుభద్రలో జన్మించినవాడు; అతడు ఇలా మాట్లాడటానికి అర్హుడు కాడు.
7.72.58
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते ॥ ७.७२.५८ ॥
నిశ్చయంగా నా హృదయం వజ్రసారంతో చేయబడినది, అత్యంత దృఢమైనది; పొడవైన బాహువులు, ఎర్రని కన్నులు గలవాడిని చూడకపోయినా అది పగలడం లేదే.
7.72.59
कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिनः ।
स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान् ॥ ७.७२.५९ ॥
ఆ మహాధనుర్ధరులు, క్రూరులు, మర్మస్థానాలను ఛేదించేవారు, వాసుదేవుని సోదరి కుమారుడూ నా కుమారుడూ అయిన ఆ బాలుడిపై ఎలా బాణాలు ప్రయోగించారు?
7.72.60
यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति ।
उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति ॥ ७.७२.६० ॥
ఎల్లప్పుడూ అదీనమైన మనసుతో, శత్రువులను చంపి తిరిగి వస్తున్న నన్ను ముందుకు వెళ్లి స్వాగతించే అతడు, ఈ రోజు నన్ను ఎందుకు చూడడం లేదు?
7.72.61
नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः ।
शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः ॥ ७.७२.६१ ॥
నిశ్చయంగా అతడు నేలపై పడి రక్తంతో తడిసి పడి ఉన్నాడు; పడిపోయిన సూర్యునిలా తన అవయవాలతో భూమిని అలంకరిస్తూ.
7.72.62
सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनङ्क्षति ॥ ७.७२.६२ ॥
యుద్ధంలో పారిపోని కుమారుడు చంపబడ్డాడని విని దుఃఖంతో పీడితురాలై నిశ్చయంగా నశిస్తుంది సుభద్ర కోసం నేను శోకిస్తున్నాను.
7.72.63
सुभद्रा वक्ष्यते किं मामबिमन्युमपश्यती ।
द्रौपदीं चैव दुःखार्तां किं वा वक्ष्यामि तामहम् ॥ ७.७२.६३ ॥
అభిమన్యుడిని చూడని సుభద్ర నాతో ఏమంటుంది? దుఃఖార్తురాలైన ద్రౌపదితో నేను ఏమని చెప్పాలి?
7.72.64
वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति ।
सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम् ॥ ७.७२.६४ ॥
నిశ్చయంగా నా హృదయం వజ్రసారంతో చేసినది; దుఃఖంతో కృశించి ఏడుస్తున్న కోడలిని చూసి అది వెయ్యి ముక్కలుగా పగలడం లేదు.
7.72.65
हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः ।
युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन् ॥ ७.७२.६५ ॥
సంతోషించిన ధృతరాష్ట్ర కుమారుల సింహనాదం నేను విన్నాను; వీరులను నిందిస్తూ యుయుత్సుడు కూడా కృష్ణునిచే విన్నాడు.
7.72.66
अशक्नुवन्तः पार्थस्य बालं हत्वा महाबलम् ।
किं न लज्जन्त्यधर्मज्ञाः पार्थिवा दृश्यतां बलम् ॥ ७.७२.६६ ॥
పృథ కుమారుడిని ఎదుర్కోలేక, ఆ మహాబలుడైన బాలుడిని చంపి కూడా, ధర్మం తెలియని రాజులు ఎందుకు సిగ్గుపడరు? వారి బలాన్ని చూడాలి.
7.72.67
किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे ।
सिंहवन्नदथ प्रीताः शोककाल उपस्थिते ॥ ७.७२.६७ ॥
యుద్ధంలో కేశవునికి, అర్జునునికి అపకారం చేసి, దుఃఖకాలం వచ్చిన ఈ సమయంలో సంతోషంతో సింహాల్లా గర్జించారా?
7.72.68
आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः ।
अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम् ॥ ७.७२.६८ ॥
మీ పాపకర్మ ఫలం త్వరలోనే మీకు వస్తుంది. ఘోరమైన అధర్మం చేయబడినప్పుడు అది చాలాకాలం ఫలం లేకుండా ఎలా ఉంటుంది?
7.72.69
इति तान्परिभाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः ।
अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः ॥ ७.७२.६९ ॥
ఈ విధంగా వారిని నిందిస్తూ, మహామతి అయిన వైశ్యపుత్రుడు కోపంతో దుఃఖంతో నిండి, వెనక్కి తగ్గి ఆయుధాన్ని విడిచిపెట్టాడు.
7.72.70
किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम ।
अधक्ष्यं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्महारथान् ॥ ७.७२.७० ॥
కృష్ణా, యుద్ధంలో నీవు ఇది నాకు ఎందుకు చెప్పలేదు? అప్పుడు నేను ఆ క్రూరులైన మహారథులందరినీ దహించి ఉండేవాడిని.
7.72.71
पुत्रशोकार्दितं पार्थं ध्यायन्तं साश्रुलोचनम् ।
निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्।
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम् ॥ ७.७२.७१ ॥
కుమారుని శోకంతో పీడితుడై, కన్నీటి నిండిన కళ్లతో ధ్యానంలో ఉన్న పార్థుణ్ణి (అర్జునుణ్ణి) వాసుదేవుడు (కృష్ణుడు) ఆపి, కుమారుని చింతతో మునిగి, తీవ్రశోకంతో నిండిన అతనితో ఇలా అన్నాడు, "అలా వద్దు."
7.72.72
सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम् ।
क्षत्रियाणां विशेषेण येषां नः शस्त्रजीविका ॥ ७.७२.७२ ॥
ఇది అందరికీ మార్గం; ముఖ్యంగా వెనుదిరగని శూరులకు, ఆయుధాలతో జీవించే మన క్షత్రియులకు ఇదే మార్గం.
7.72.73
एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
विहिता सर्वशास्त्रज्ञैर्गतिर्मतिमतां वर ॥ ७.७२.७३ ॥
యుద్ధం చేసే, వెనుదిరగని శూరులకు ఇదే గతి; సర్వశాస్త్రజ్ఞులు విధించినది, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడా.
7.72.74
ध्रुवं हि युद्धे मरणं शूरामामनिवर्तिनाम् ।
गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः ॥ ७.७२.७४ ॥
యుద్ధంలో వెనుదిరగని శూరులకు మరణం నిశ్చయం; పుణ్యం చేసినవారి లోకాలకు అభిమన్యుడు వెళ్ళాడు, సందేహం లేదు.
7.72.75
एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ ।
सङ्ग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद ॥ ७.७२.७५ ॥
భరతశ్రేష్ఠుడా, సర్వవీరులు కోరేది ఇదే: యుద్ధంలో ముఖాన్ని ఎదురుగా ఉంచి మరణం పొందాలి, మానదుడా.
7.72.76
स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान् ।
वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं सम्प्राप्तोऽभिमुखं रणे ॥ ७.७२.७६ ॥
అతడు యుద్ధంలో మహాబలులైన రాజకుమారులు వీరులను చంపి, వీరులు కోరే మరణాన్ని రణంలో ఎదురుగా ఉండి పొందాడు.
7.72.77
मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः ।
धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः ॥ ७.७२.७७ ॥
పురుషశ్రేష్ఠుడా, శోకించకు; ఇది పూర్వులచే, ధర్మం చేసినవారిచే స్థాపించబడిన సనాతన ధర్మం — క్షత్రియులు రణంలో నశించడం.
7.72.78
इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम ।
त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव ॥ ७.७२.७८ ॥
భరతశ్రేష్ఠుడా, నీ ఈ సోదరులంతా, రాజులు, మిత్రులు, నీవు శోకంతో ఆవరించబడినందున దీనులై ఉన్నారు.
7.72.79
एतांश्च वचसा साम्ना समाश्वासय मानद ।
विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ ७.७२.७९ ॥
మానదా, వీరందరినీ మధురమైన మాటలతో ఓదార్చు. నీకు తెలియనిది ఏమీ లేదు; నువ్వు శోకించకూడదు.
7.72.80
एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
ततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदम् ॥ ७.७२.८० ॥
అద్భుత కర్మలు చేసిన కృష్ణుడిచే ఇలా ఓదార్చబడిన పార్థుడు, అప్పుడు తన సోదరులందరితో గద్గద స్వరంతో పలికాడు.
7.72.81
स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः ।
अभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा ॥ ७.७२.८१ ॥
పొడవైన బాహువులు, విశాలమైన భుజాలు, పొడవైన కమలనేత్రాలు గల అభిమన్యుడు ఎలా మరణించాడో నేను వినాలనుకుంటున్నాను.
7.72.82
सनागस्यन्दनहयान्सङ्ग्रामे निहतान्मया ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यन्ति ते नूनं मम पुत्रं निहत्य वै ॥ ७.७२.८२ ॥
యుద్ధంలో నేను చంపిన ఏనుగులను, రథాలను, గుర్రాలను వారు త్వరలో చూస్తారు; నిశ్చయంగా వారు నా కుమారుని చంపిన తర్వాతే చూస్తారు.
7.72.83
कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् ।
सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः ॥ ७.७२.८३ ॥
మీరందరూ అస్త్రవిద్యలో నిపుణులు, ఆయుధాలు ధరించినవారు అయినప్పటికీ, వజ్రధారి (ఇంద్రుడు)తో ఎదురైనా సౌభద్రుడు ఎలా మరణించాడు?
7.72.84
यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे मम ।
सूनोः पाण्डवपाञ्चालानगोप्स्यं तं महारणे ॥ ७.७२.८४ ॥
పాండవులు, పాంచాలులు నా కుమారుని రక్షించడంలో అశక్తులని నేను తెలిసుకుంటే, ఆ మహాయుద్ధంలో అతడిని నేనే రక్షించి ఉండేవాడిని.
7.72.85
कथं च वो रथस्यानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् ।
नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः ॥ ७.७२.८५ ॥
మీరు రథికులై బాణవర్షం కురిపిస్తుండగా, శత్రువులు మిమ్మల్ని అవమానించి అభిమన్యుని మరణానికి ఎలా తీసుకెళ్లారు?
7.72.86
अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः ।
यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः ॥ ७.७२.८६ ॥
అయ్యో! మీ కళ్ళ ముందే యుద్ధంలో అభిమన్యుడు కూలినప్పుడు, మీలో పౌరుషమూ పరాక్రమమూ లేవు.
7.72.87
आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वै सुदुर्बलान् ।
युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्चयान् ॥ ७.७२.८७ ॥
అత్యంత బలహీనులు, భీరువులు, నిశ్చయం లేనివారైన మిమ్మల్ని తెలిసి కూడా నేను యుద్ధానికి బయలుదేరినందుకు నన్ను నేనే నిందించుకోవాలి.
7.72.88
आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः ।
वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम् ॥ ७.७२.८८ ॥
లేదా మీ కవచాలు, ఆయుధాలు, శస్త్రాస్త్రాలు అలంకారానికేనా? సభలలో మాట్లాడటానికేనా? నా కుమారుని మీరు రక్షించలేదే.
7.72.89
एवमुक्त्वा ततो वाक्यमतिष्ठद्वै वरासिमान् ।
न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम् ॥ ७.७२.८९ ॥
ఈ విధంగా పలికి ఆయన శ్రేష్ఠమైన ఖడ్గం ధరించి నిలిచాడు; అప్పుడు ఎవరూ బీభత్సుడిని (అర్జునుని) చూడలేకపోయారు.
7.72.90
तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
महेन्द्रमिव तिष्ठन्तं वज्रोद्यतमहाभुजम्।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा ॥ ७.७२.९० ॥
కోపించిన యముని వలె, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, వజ్రం ఎత్తిన మహేంద్రుని వలె పెద్ద భుజాలు కలవాడై, పుత్రశోకంతో తపించి, కన్నీటితో నిండిన ముఖంతో నిలిచిన అతడిని అప్పుడు (అందరూ చూశారు).
7.72.91
न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम् ।
अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात् ॥ ७.७२.९१ ॥
వాసుదేవుడు లేదా పాండువు జ్యేష్ఠ పుత్రుడు తప్ప, అర్జునుని మిత్రులు అతనితో మాట్లాడలేరు, అతనిని చూడలేరు.
7.72.92
सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ ।
बहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तमर्हतः ॥ ७.७२.९२ ॥
అన్ని పరిస్థితుల్లోనూ అర్జునుని హితులు, అతని మనసును అనుసరించేవారు—ఆ ఇద్దరే గౌరవం, ప్రేమ కారణంగా ఇతనితో మాట్లాడటానికి అర్హులు.
7.72.93
ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् ।
राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत् ॥ ७.७२.९३ ॥
అప్పుడు పుత్రశోకంతో మనసు అత్యంతంగా బాధపడిన, కమలనేత్రుడైన, కోపంతో ఉన్న అతనితో రాజు ఈ మాటలు పలికాడు.