महाभारत · अध्याय 7.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.72.1
अथ संशप्तकैः सार्धं युध्यमाने धनञ्जये ।
अभिमन्यौ हते चापि बाले बलवतां वरे ॥ ७.७२.१ ॥
धनंजय संशप्तकांबरोबर युद्ध करत असताना, आणि बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला बालक अभिमन्यू मारला गेला असताना,
7.72.2
महर्षिसत्तमे याते व्यासे स तु युधिष्ठिरः ।
पाण्डवाः किमथाऽकार्षुः शोकोपहतचेतसः ॥ ७.७२.२ ॥
महर्षींमध्ये श्रेष्ठ असलेले व्यास निघून गेल्यावर, शोकाने व्याकूळ मनाने युधिष्ठिर आणि पांडवांनी काय केले?
7.72.3
कथं संशप्तकेभ्यो वा निवृत्तो वानरध्वजः ।
केन वा कथितस्तस्य प्रशान्तः सुतपावकः।
एतन्मे शंस तत्त्वेन सर्वमेवेह सञ्जय ॥ ७.७२.३ ॥
संशप्तकांपासून वानरध्वज कसा परतला? त्याला कोणी सांगितले? पुत्राचा अग्नी कसा शांत झाला? संजया, हे सर्व खरेखरे येथे मला सांग.
7.72.4
शृणु राजन्यथा तेभ्यो निवृत्तः कृष्णसारथिः ।
ततः सर्वाणि सैन्यानि दहन्कृष्णगतिर्यथा ॥ ७.७२.४ ॥
राजा, ऐक, कृष्ण ज्याचा सारथी होता तो त्यांच्यापासून कसा परतला. मग कृष्णाच्या गतीसारखा, सर्व सैन्यांना जाळत (पुढे गेला).
7.72.5
सम्प्रयातेऽस्तमादित्ये संध्याकाल उपस्थिते ।
अयातस्यात्मशिबिरं निमित्तैरघशंसिभिः ॥ ७.७२.५ ॥
सूर्य मावळला, संध्याकाळ आली तेव्हा, अशुभ सूचक शकुनांमुळे तो आपल्या छावणीकडे गेला नाही.
7.72.6
यच्चासीन्मानसं तस्य यच्च कृष्णेन भाषितम् ।
यथा च कथितस्तस्य निहतः सुतपावकः।
विस्तरेणैव मे सर्वं ब्रुवतः शृणु मारिष ॥ ७.७२.६ ॥
त्याच्या मनात जे होते, कृष्णाने जे सांगितले, आणि पुत्ररूपी अग्नी (अभिमन्यू) मारला गेला हे त्याला कसे सांगितले गेले, हे सर्व मी सविस्तर सांगतो; ऐक, मारिष.
7.72.7
तस्मिन्नहनि निर्वृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये ।
आदित्येऽस्तङ्गते श्रीमान्सन्ध्याकाल उपस्थिते ॥ ७.७२.७ ॥
त्या भयंकर दिवसाचा अंत झाला, प्राण्यांचा संहार झाला, सूर्य मावळला, तेव्हा तेजस्वी संध्याकाल आला.
7.72.8
व्यपयातेषु वासाय सर्वेषु भरतर्षभ ।
हत्वा संशप्तकव्रातान्दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः ॥ ७.७२.८ ॥
हे भरतर्षभा, सर्व जण आपापल्या निवासाकडे परतल्यानंतर, कपिध्वज अर्जुनाने दिव्य अस्त्रांनी संशप्तकांचे समूह मारले.
7.72.9
प्रायात्स्वशिबिरं जिष्णुर्जैत्रमास्थाय तं रथम् ।
गच्छन्नेव च गोविन्दं साश्रुकण्ठोऽभ्यभाषत ॥ ७.७२.९ ॥
जिष्णू अर्जुन त्या विजयी रथावर बसून आपल्या शिबिराकडे गेला. जाताना अश्रुभरल्या कंठाने गोविंदाशी बोलला.
7.72.10
किं तु मे हृदयं त्रस्तं वाक्व सज्जति केशव ।
स्यन्दने नावतिष्ठामि गात्रैः सीदामि चाच्युत ॥ ७.७२.१० ॥
पण हे केशवा, माझे हृदय त्रस्त झाले आहे, वाणी अडखळते आहे. रथावर मला स्थिर उभे राहता येत नाही; हे अच्युता, माझी गात्रे गळून खाली बसत आहेत.
7.72.11
अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयान्नापसर्पति ।
भुविये दिक्षु चात्युग्रा उत्पातास्त्रासयन्ति माम् ॥ ७.७२.११ ॥
माझ्या हृदयाला चिकटलेले हे अशुभ मनातून जात नाही. पृथ्वीवर आणि दिशांमध्ये दिसणारे अत्यंत भयंकर अपशकुन मला भयभीत करीत आहेत.
7.72.12
बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघशंसिनः ।
अपि स्वस्ति भवेद्राज्ञः सामात्यस्य गुरोर्मम ॥ ७.७२.१२ ॥
अनेक प्रकारची सर्व अशुभसूचक लक्षणे दिसत आहेत. अमात्यांसह राजाचे आणि माझ्या गुरूंचे कल्याण होईल का?
7.72.13
व्यक्तं शिवं सहभ्रातुर्धर्मराजस्य पाण्डव ।
मा शुचःकिञ्चिदेवान्यत्तत्रानिष्टं भविष्यति ॥ ७.७२.१३ ॥
निश्चितच धर्मराज आणि त्यांच्या बंधूंचे कल्याण आहे. हे पांडवा, शोक करू नकोस; तेथे दुसरे कोणतेही अनिष्ट घडणार नाही.
7.72.14
ततः सन्ध्यामुपास्यैव वीरौ वीरावसादने ।
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ ॥ ७.७२.१४ ॥
नंतर संध्योपासना करून, वीरांच्या संहारभूमीवरून युद्धाचा वृत्तांत सांगत ते दोन वीर रथात बसून निघाले.
7.72.15
ततः स्वशिबिरं प्राप्तौ हतामित्रौ हतद्विषौ ।
वासुदेवोऽर्जुनश्चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥ ७.७२.१५ ॥
नंतर आपल्या छावणीत पोहोचले; शत्रूंना ठार करून, वैरींचा नाश करून, वासुदेव आणि अर्जुन अत्यंत दुष्कर कर्म करून तेथे आले.
7.72.16
ध्वस्ताकारमिवालेख्यं संवीक्ष्य शिबिरं स्वकम् ।
बीभत्सुरब्रवीत्कृष्णमस्वस्थहृदयस्ततः ॥ ७.७२.१६ ॥
आपली छावणी उद्ध्वस्त चित्रासारखी पाहून, अस्वस्थ मनाने बीभत्सु (अर्जुन) कृष्णाला म्हणाला.
7.72.17
नदन्ति नाद्य तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन ।
मिश्रा दुन्दुभिनिर्धोषैः शङ्खाश्चाडम्बरैः सह ॥ ७.७२.१७ ॥
हे जनार्दना, आज मंगल वाद्ये वाजत नाहीत; दुंदुभींच्या गर्जनेत मिसळलेले शंखही आडंबराने वाजत नाहीत.
7.72.18
वीणा नैवाद्य वाद्यन्ते शम्यातालस्वनैः सह ।
मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च ॥ ७.७२.१८ ॥
आज वीणाही शम्या-तालाच्या ध्वनींसह वाजवल्या जात नाहीत; मंगल गीते गायली जात नाहीत, किंवा पठणही होत नाही.
7.72.19
स्तुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः ।
योधाश्चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते ह्यधोमुखाः ॥ ७.७२.१९ ॥
माझ्या सैन्यांमधील स्तुतिगान करणारे सुंदर बंदिजन व योद्धेही मला पाहून मान खाली घालून माघारी फिरतात.
7.72.20
कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम् ।
अपि स्वस्ति भवेदद्य भ्रातृभ्यो मम माधव ॥ ७.७२.२० ॥
पूर्वीप्रमाणे कर्मे करूनही ते मला अभिवादन करत नाहीत. हे माधवा, आज माझ्या बंधूंचे कल्याण होवो!
7.72.21
न हि शुद्ध्यति मे भावो दृष्ट्वा स्वजनमाकुलम् ।
अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद ॥ ७.७२.२१ ॥
स्वजन व्याकुळ झालेले पाहून माझे मन शुद्ध होत नाही. हे मानदा, पांचालराज आणि विराट यांचीही तीच स्थिती आहे.
7.72.22
सर्वेषां चैव योधानां सामग्र्यं स्यान्ममाच्युत ।
न च मामद्य सौभद्रः प्रहृष्टो भ्रातृभिः सह।
रणादायान्तमुचितं प्रत्युद्याति हसन्निव ॥ ७.७२.२२ ॥
हे अच्युता, सर्व योद्धे माझ्याबरोबर असतील का? आज सुभद्रेचा पुत्र बंधूंसह आनंदाने युद्धातून परतणाऱ्या मला योग्य रीतीने सामोरा येत नाही; जणू हसत आहे.
7.72.23
एवं सङ्कथयन्तौ तौ प्रविष्टौ शिबिरं स्वकम् ।
ददृशाते भृशास्वस्थान्पाण्डवान्नष्टचेतसः ॥ ७.७२.२३ ॥
असे बोलत ते दोघे आपल्या छावणीत शिरले आणि अत्यंत व्याकुळ, मनःशून्य झालेल्या पांडवांना त्यांनी पाहिले.
7.72.24
दृष्ट्वा भ्रातृंश्च पुत्रांश्च विमना वानरध्वजः ।
अपश्यंश्चैव सौभद्रमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ७.७२.२४ ॥
बंधू व पुत्र पाहून वानरध्वज (अर्जुन) खिन्न मनाने, सुभद्रेच्या पुत्राला न पाहता हे शब्द बोलला.
7.72.25
मुखवर्णोऽप्रसन्नो वः सर्वेषामेव लक्ष्यते ।
न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां प्रतिनन्दथ ॥ ७.७२.२५ ॥
तुम्हा सर्वांचा मुखवर्ण प्रसन्न दिसत नाही. मी अभिमन्यूला पाहत नाही, आणि तुम्ही माझे स्वागतही करत नाही.
7.72.26
मया श्रुतश्च द्रोणेन पद्मव्यूहो विनिर्मितः ।
न च वस्तस्य भेत्ताऽस्ति विना सौभद्रमर्भकम् ॥ ७.७२.२६ ॥
द्रोणाने पद्मव्यूह रचला आहे असे मी ऐकले आहे. आणि त्या बालक सौभद्रावाचून तो भेदणारा कोणीही नाही.
7.72.27
न चोपदिष्टस्तस्यासीन्मयानीकाद्विनिर्गमः ।
कच्चिन्न बालो युष्माभिः परानीकं प्रवेशितः ॥ ७.७२.२७ ॥
मी त्याला सैन्यातून बाहेर पडण्याचा उपदेश केलेला नव्हता. कदाचित तुम्ही त्या बालकाला शत्रूच्या सैन्यात घुसवलेत का?
7.72.28
भित्त्वाऽनीकं महेष्वासः परेषां बहुभिर्युधि ।
कच्चिन्न निहतः सङ्ख्ये सौभद्रः परवीरहा ॥ ७.७२.२८ ॥
अनेक शत्रूंशी युद्धात शत्रुसैन्य भेदून गेलेला महाधनुर्धर, शत्रुवीरांचा संहारक सौभद्र युद्धात मारला गेला नाही ना?
7.72.29
लोहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहमिवाद्रिषु ।
उपेन्द्रसदृशं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.२९ ॥
लाल डोळे, विशाल बाहू असलेला, पर्वतांमध्ये जन्मलेल्या सिंहासारखा, उपेंद्रासारखा तो युद्धात कसा मारला गेला? सांगा.
7.72.30
सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम् ।
सदा मम प्रियं ब्रूत कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.३० ॥
सुकुमार, महाधनुर्धर, वासवाच्या (इंद्राच्या) पुत्राच्या पुत्राचा पुत्र, जो सदैव मला प्रिय होता — त्याला युद्धात कसे मारले गेले? सांगा.
7.72.31
सुभद्रायाः प्रियं पुत्रं द्रौपद्याः केशवस्य च ।
अम्बायाश्च प्रियं नित्यं कोवधीत्कालमोहितः ॥ ७.७२.३१ ॥
सुभद्रेचा प्रिय पुत्र, द्रौपदीचा व केशवाचा प्रिय पुत्र, अंबेला सदा प्रिय असलेल्याला कालमोहित होऊन कोणी मारले?
7.72.32
सदृशो वृष्णिवीरस्य केशवस्य महात्मनः ।
विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथमायोधने हतः ॥ ७.७२.३२ ॥
वृष्णिवीर, महात्मा केशवाच्या बरोबरीचा, पराक्रम, कीर्ती व महिमेने — तो युद्धात कसा मारला गेला?
7.72.33
वार्ष्णेयीदयितं शूरं मया सततलालितम् ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.३३ ॥
वार्ष्णेयीचा प्रिय, शूर, मी सतत लाडाने वाढवलेला पुत्र — त्याला जर मी पाहणार नाही, तर यमसदनाला जाईन.
7.72.34
मृदुकुञ्चितकेशान्तं बालं बालमृगेक्षणम् ।
मत्तद्विरदविक्रान्तं सिंहपोतमिवोद्गतम् ॥ ७.७२.३४ ॥
मऊ कुरळ्या केसांचा, बालक, हरिणासारख्या डोळ्यांचा, मत्त हत्तीसारख्या पराक्रमाचा, उठलेल्या सिंहाच्या पिल्लासारखा.
7.72.35
स्मिताभिभाषिणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा ।
बाल्येऽप्यतुलकर्माणं प्रियवाक्यममत्सरम् ॥ ७.७२.३५ ॥
हसत बोलणारा, संयमी, नेहमी गुरुवचन पाळणारा, बाल्यातही अतुल कर्म करणारा, प्रिय बोलणारा, मत्सरहीन.
7.72.36
महोत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीवलोचनम् ।
भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम् ॥ ७.७२.३६ ॥
महा उत्साही, महाबाहू, दीर्घ कमलनयन, भक्तांवर दयाळू, संयमी, आणि नीचांचा अनुयायी नसलेला.
7.72.37
कृतज्ञं ज्ञानसम्पन्नं कृतास्त्रभनिवर्तिनम् ।
युद्धाभिनन्दिनं नित्यं द्विषतां भयवर्धनम् ॥ ७.७२.३७ ॥
कृतज्ञ, ज्ञानसंपन्न, अस्त्रविद्येत निपुण, शत्रूंना माघारी लावणारा, नेहमी युद्धात आनंद घेणारा, शत्रूंचे भय वाढवणारा.
7.72.38
स्वेषां प्रियहिते युक्तं पितॄणां जयगृद्धिनम् ।
न च पूर्वं प्रहर्तारं सम्प्रमे नष्टसम्भ्रमम्।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.३८ ॥
आपल्या माणसांच्या प्रिय हितात रमणारा, वडीलधाऱ्यांच्या विजयाची इच्छा धरणारा, गोंधळात प्रथम प्रहार न करणारा, गडबडून न जाणारा. मी पुत्राला पाहिले नाही तर यमलोकाला जाईन.
7.72.39
रथेषु गण्यमानेषु गणितं तं महारथम् ।
मयाऽध्यर्धगुणं सङ्ख्ये तरुणं बाहुशालिनम् ॥ ७.७२.३९ ॥
रथींची गणना होत असताना युद्धात त्या महारथीला मी दीडपट मोजले होते, आपल्या बाहुबलाचा अभिमान बाळगणाऱ्या त्या तरुणाला.
7.72.40
प्रद्युम्नस्य प्रियं नित्यं केशवस्य ममैव च ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ७.७२.४० ॥
प्रद्युम्नाचा सदैव प्रिय, केशवाचा आणि माझाही प्रिय. मी पुत्राला पाहिले नाही तर यमलोकाला जाईन.
7.72.41
सुनसं सुललाटान्तं स्वक्षिभ्रूदशनच्छदम् ।
अपश्यतस्तद्वदनं का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४१ ॥
सुंदर नाक, सुंदर कपाळ, डोळे, भुवया, ओठ असलेले त्याचे मुख न पाहता माझ्या हृदयाला कोणती शांती?
7.72.42
तन्त्रीस्वनसुखं रम्यं पुंस्कोकिलसमध्वनिम् ।
अशृण्वतः स्वनं तस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४२ ॥
तंतुवाद्याच्या नादासारखा सुखद, रमणीय, नर-कोकिळेच्या ध्वनीसारखा त्याचा स्वर न ऐकता माझ्या हृदयाला कोणती शांती?
7.72.43
रूपं चाप्रतिमं तस्य त्रिदशैश्चापि दुर्लभम् ।
अपश्यतो हि वीरस्य का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४३ ॥
त्याचे अप्रतिम रूप, जे देवांनाही दुर्लभ आहे — त्या वीराला न पाहता माझ्या हृदयाला शांती कशी?
7.72.44
अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम् ।
नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर्हृदयस्य मे ॥ ७.७२.४४ ॥
वडिलांना वंदन करण्यात निपुण, वडिलांच्या वचनात रत असलेल्या त्याला आज मी पाहिले नाही तर माझ्या हृदयाला शांती कशी?
7.72.45
सुकुमारः सदा वीरो महार्हशयनोचितः ।
भूमावनाथवच्छेते नूनं नाथवतां वरः ॥ ७.७२.४५ ॥
नेहमी सुकुमार असलेला तो वीर, मौल्यवान शय्येस योग्य — रक्षक असलेल्यांमध्ये श्रेष्ठ असूनही निश्चितच अनाथासारखा भूमीवर पडला आहे.
7.72.46
शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः ।
तमद्य विप्रविद्धाङ्गमुपासन्त्यशिवाः शिवाः ॥ ७.७२.४६ ॥
पूर्वी झोपलेला असताना उत्तम स्त्रिया ज्याची सेवा करत, त्याला आज अवयव छिन्नविच्छिन्न अवस्थेत अमंगल कोल्हे सेवा करत आहेत.
7.72.47
यः पुरा बोध्यते सुप्तः सूतमागधबन्दिभिः ।
बोधयन्त्यद्य तं नूनं श्वापदा विकृतैः स्वनैः ॥ ७.७२.४७ ॥
पूर्वी झोपलेला असताना सूत, मागध व बंदी ज्याला जागवत, त्याला आज निश्चितच हिंस्र श्वापदे भयंकर स्वरांनी जागवत आहेत.
7.72.48
छत्रच्छायासमुचितं तस्य तद्वदनं शुभम् ।
नूनमद्य रजोध्वस्तं रणरेणुः करिष्यति ॥ ७.७२.४८ ॥
छत्राच्या सावलीस योग्य त्याचे ते शुभ मुख, निश्चितच आज रणधूळ धुळीने माखलेले करेल.
7.72.49
हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने ।
भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात् ॥ ७.७२.४९ ॥
अरे पुत्रा, पुत्राला पाहण्यात सदैव अतृप्त, भाग्यहीन अशा माझ्यापासून काळाने तुला बळजबरीने नेले आहे.
7.72.50
सा च संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः ।
स्वभाभिर्मोहिता रम्या त्वयाऽत्यर्थं विराजते ॥ ७.७२.५० ॥
ती संयमनी निश्चितच सदैव पुण्यवंतांची गती आहे; आपल्या स्वभावाने मोहक व रमणीय ती तुझ्यामुळे अत्यंत शोभत आहे.
7.72.51
नूनं वैवस्वतश्च त्वां वरुणश्च प्रियातिथिम् ।
शतक्रतुर्धनेशश्च प्राप्तमर्चन्त्यभीरुकम् ॥ ७.७२.५१ ॥
निश्चितच वैवस्वत यम, वरुण, शतक्रतु (इंद्र) आणि धनेश (कुबेर) तुला, निर्भय तुला, प्रिय अतिथी म्हणून आलेला पाहून सन्मान करत आहेत.
7.72.52
एवं विलप्य बहुधा भिन्नपोतो वगिग्यथा ।
दुःखेन महताऽविष्टो युधिष्ठिरमपृच्छत ॥ ७.७२.५२ ॥
असा अनेक प्रकारे विलाप करून, भग्न नौका असलेल्या व्यापाऱ्याप्रमाणे महादुःखाने व्याकुळ होऊन त्याने युधिष्ठिराला विचारले.
7.72.53
कथं त्वयि च भीमे च धृष्टद्युम्ने च जीवति ।
सात्यके शक्रविक्रान्ते सौभद्रो निहतः परैः ॥ ७.७२.५३ ॥
तू, भीम, धृष्टद्युम्न आणि इंद्रासारखा पराक्रमी सात्यकी जिवंत असताना, सौभद्र (अभिमन्यू) शत्रूंनी कसा मारला गेला?
7.72.54
कच्चित्स कदनं कृत्वा परेषां कुरुनन्दन ।
स्वर्गतोऽभिमुखः सङ्ख्ये युध्यमानो नरर्षभैः ॥ ७.७२.५४ ॥
हे कुरुनंदना, त्याने शत्रूंचा संहार करून, युद्धात समोर राहून नरश्रेष्ठांशी लढताना स्वर्ग गाठला काय?
7.72.55
स नूनं बहुभिर्यत्तैर्युध्यमानो नरर्षभैः ।
असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान्ध्रुवम् ॥ ७.७२.५५ ॥
तो निश्चितच पुष्कळांशी प्रयत्नपूर्वक लढत असताना, नरश्रेष्ठांशी युद्ध करत, असहाय्य होऊन सहाय्य शोधत माझे स्मरण करत होता.
7.72.56
पीड्यमानः शरैर्बालस्तात साध्वभिधाव माम् ।
इति विप्रलपन्मन्ये नृशंसैर्भुवि पातितः ॥ ७.७२.५६ ॥
बाणांनी पीडित झालेला तो बालक "हे तात, लवकर माझ्याकडे धाव" असे विलाप करत, माझ्या मते, क्रूर लोकांनी भूमीवर पाडला गेला.
7.72.57
अथवा मत्प्रसूतः स स्वस्रीयो माधवस्य च ।
सुभद्रायां च सम्भूतो न चैवं वक्तुमर्हति ॥ ७.७२.५७ ॥
किंवा तो माझ्यापासून जन्मलेला; माधवाचा (कृष्णाचा) भाचा; सुभद्रेच्या ठायी जन्मलेला; त्याला असे बोलणे योग्य नाही.
7.72.58
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
अपश्यतो दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन्न दीर्यते ॥ ७.७२.५८ ॥
निश्चितच माझे हृदय वज्रसाराने बनलेले आहे, अत्यंत दृढ आहे; दीर्घबाहू, रक्तनेत्र अशा त्याला न पाहूनही ते फुटत नाही.
7.72.59
कथं बाले महेष्वासा नृशंसा मर्मभेदिनः ।
स्वस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्रेऽक्षिपञ्शरान् ॥ ७.७२.५९ ॥
ते महाधनुर्धर, क्रूर, मर्मभेदी लोक वासुदेवाचा भाचा, माझा पुत्र अशा त्या बालकावर बाण कसे सोडू शकले?
7.72.60
यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्याभिनन्दति ।
उपयान्तं रिपून्हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति ॥ ७.७२.६० ॥
जो नेहमी अदीन मनाने मला सामोरा येऊन अभिनंदन करत असे, शत्रूंना मारून परत येणाऱ्या मला, तो आज मला का पाहत नाही?
7.72.61
नूनं स पातितः शेते धरण्यां रुधिरोक्षितः ।
शोभयन्मेदिनीं गात्रैरादित्य इव पातितः ॥ ७.७२.६१ ॥
निश्चितच तो पडलेला, रक्ताने माखलेला पृथ्वीवर पडून आहे; पडलेल्या सूर्याप्रमाणे आपल्या अवयवांनी पृथ्वीला शोभवीत.
7.72.62
सुभद्रामनुशोचामि या पुत्रमपलायिनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता वै विनङ्क्षति ॥ ७.७२.६२ ॥
युद्धातून पळ न काढणारा पुत्र मारला गेला हे ऐकून शोकाने व्याकुळ होऊन निश्चितच नाश पावेल त्या सुभद्रेसाठी मी शोक करतो.
7.72.63
सुभद्रा वक्ष्यते किं मामबिमन्युमपश्यती ।
द्रौपदीं चैव दुःखार्तां किं वा वक्ष्यामि तामहम् ॥ ७.७२.६३ ॥
अभिमन्यूला न पाहता सुभद्रा मला काय म्हणेल? आणि दुःखार्त द्रौपदीला मी काय सांगू?
7.72.64
वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन्न यास्यति ।
सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शोककर्शिताम् ॥ ७.७२.६४ ॥
निश्चितच माझे हृदय वज्रसाराने बनलेले आहे; शोकाने कृश होऊन रडणाऱ्या सुनेला पाहूनही ते हजार तुकडे होत नाही.
7.72.65
हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादो मया श्रुतः ।
युयुत्सुश्चापि कृष्णेन श्रुतो वीरानुपालभन् ॥ ७.७२.६५ ॥
आनंदित धृतराष्ट्र-पुत्रांचा सिंहनाद मी ऐकला; वीरांना दोष देणाऱ्या युयुत्सूलाही कृष्णाने ऐकले.
7.72.66
अशक्नुवन्तः पार्थस्य बालं हत्वा महाबलम् ।
किं न लज्जन्त्यधर्मज्ञाः पार्थिवा दृश्यतां बलम् ॥ ७.७२.६६ ॥
पार्थाच्या पुत्राला सामोरे जाऊ न शकल्याने त्या महाबली बालकाला मारूनही धर्म न जाणणारे राजे लाजत का नाहीत? त्यांचे बळ पाहा.
7.72.67
किं तयोर्विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयोर्मृधे ।
सिंहवन्नदथ प्रीताः शोककाल उपस्थिते ॥ ७.७२.६७ ॥
युद्धात केशव आणि अर्जुन यांचे अप्रिय करून, शोककाल उपस्थित असताना तुम्ही आनंदाने सिंहांप्रमाणे गर्जना का केलीत?
7.72.68
आगमिष्यति वः क्षिप्रं फलं पापस्य कर्मणः ।
अधर्मो हि कृतस्तीव्रः कथं स्यादफलश्चिरम् ॥ ७.७२.६८ ॥
तुमच्या पापकर्माचे फळ लवकरच तुम्हाला मिळेल. तीव्र अधर्म केला गेला आहे, तो दीर्घकाळ निष्फळ कसा राहील?
7.72.69
इति तान्परिभाषन्वै वैश्यापुत्रो महामतिः ।
अपायाच्छस्त्रमुत्सृज्य कोपदुःखसमन्वितः ॥ ७.७२.६९ ॥
अशा प्रकारे त्यांची निंदा करत, महामती वैश्यपुत्र क्रोध आणि दुःखाने भरून मागे सरून शस्त्र टाकले.
7.72.70
किमर्थमेतन्नाख्यातं त्वया कृष्ण रणे मम ।
अधक्ष्यं तानहं क्रूरांस्तदा सर्वान्महारथान् ॥ ७.७२.७० ॥
हे कृष्णा, युद्धात तू हे मला का सांगितले नाहीस? तेव्हा मी त्या क्रूर महारथींना सर्वांना जाळले असते.
7.72.71
पुत्रशोकार्दितं पार्थं ध्यायन्तं साश्रुलोचनम् ।
निगृह्य वासुदेवस्तं पुत्राधिभिरभिप्लुतम्।
मैवमित्यब्रवीत्कृष्णस्तीव्रशोकसमन्वितम् ॥ ७.७२.७१ ॥
पुत्रशोकाने पीडित, अश्रूभरल्या डोळ्यांनी ध्यानमग्न असलेल्या पार्थाला (अर्जुनाला) वासुदेवाने (कृष्णाने) रोखले; पुत्रचिंतेने व्याकूळ, तीव्र शोकाने भरलेल्या त्याला कृष्ण म्हणाला, "असे करू नकोस."
7.72.72
सर्वेषामेष वै पन्थाः शूराणामनिवर्तिनाम् ।
क्षत्रियाणां विशेषेण येषां नः शस्त्रजीविका ॥ ७.७२.७२ ॥
हा सर्वांचा मार्ग आहे, विशेषतः मागे न फिरणाऱ्या शूरांचा आणि शस्त्राने जीवन चालवणाऱ्या आपल्या क्षत्रियांचा हाच मार्ग आहे.
7.72.73
एषा वै युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
विहिता सर्वशास्त्रज्ञैर्गतिर्मतिमतां वर ॥ ७.७२.७३ ॥
युद्ध करणाऱ्या, मागे न हटणाऱ्या शूरांची हीच गती आहे; सर्वशास्त्रज्ञांनी विहित केलेली, हे बुद्धिमंतांत श्रेष्ठा.
7.72.74
ध्रुवं हि युद्धे मरणं शूरामामनिवर्तिनाम् ।
गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः ॥ ७.७२.७४ ॥
युद्धात मागे न हटणाऱ्या शूरांचा मृत्यू निश्चित आहे; पुण्यकर्मांच्या लोकांना अभिमन्यू गेला, यात संशय नाही.
7.72.75
एतच्च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ ।
सङ्ग्रामेऽभिमुखा मृत्युं प्राप्नुयामेति मानद ॥ ७.७२.७५ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, सर्व वीरांची इच्छा हीच आहे: युद्धात समोर मुख ठेवून मृत्यू पावावा, हे मानद.
7.72.76
स च वीरान्रणे हत्वा राजपुत्रान्महाबलान् ।
वीरैराकाङ्क्षितं मृत्युं सम्प्राप्तोऽभिमुखं रणे ॥ ७.७२.७६ ॥
त्याने युद्धात महाबलाढ्य राजपुत्र वीरांना मारून, वीरांना हवा असलेला मृत्यू रणांगणात समोर मुख ठेवून प्राप्त केला.
7.72.77
मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैरेष सनातनः ।
धर्मकृद्भिः कृतो धर्मः क्षत्रियाणां रणे क्षयः ॥ ७.७२.७७ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, शोक करू नकोस; हा पूर्वजांनी व धर्मकर्त्यांनी स्थापित केलेला सनातन धर्म आहे — क्षत्रियांचा रणांगणात नाश.
7.72.78
इमे ते भ्रातरः सर्वे दीना भरतसत्तम ।
त्वयि शोकसमाविष्टे नृपाश्च सुहृदस्तव ॥ ७.७२.७८ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, तुझे हे सर्व बांधव, राजे व मित्र तू शोकाने व्यापलेला पाहून दीन झाले आहेत.
7.72.79
एतांश्च वचसा साम्ना समाश्वासय मानद ।
विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि ॥ ७.७२.७९ ॥
हे मानदा, यांना सौम्य शब्दांनी धीर द्या. तुम्हाला सर्व काही ज्ञात आहे; तुम्ही शोक करणे योग्य नाही.
7.72.80
एवमाश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ।
ततोऽब्रवीत्तदा भ्रातॄन्सर्वान्पार्थः सगद्गदम् ॥ ७.७२.८० ॥
अद्भुत कर्म करणाऱ्या कृष्णाने अशा प्रकारे धीर दिल्यावर पार्थ तेव्हा सर्व बंधूंना गद्गद स्वराने म्हणाला.
7.72.81
स दीर्घबाहुः पृथ्वंसो दीर्घराजीवलोचनः ।
अभिमन्युर्यथा वृत्तः श्रोतुमिच्छाम्यहं तथा ॥ ७.७२.८१ ॥
दीर्घ बाहू, विशाल खांदे आणि दीर्घ कमलनेत्र असलेला अभिमन्यू कसा पडला, ते मला ऐकायचे आहे.
7.72.82
सनागस्यन्दनहयान्सङ्ग्रामे निहतान्मया ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यन्ति ते नूनं मम पुत्रं निहत्य वै ॥ ७.७२.८२ ॥
युद्धात माझ्याकडून मारले गेलेले हत्ती, रथ आणि घोडे ते लवकरच पाहतील; निश्चितच माझ्या पुत्राला मारून ते पाहतील.
7.72.83
कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम् ।
सौभद्रो निधनं गच्छेद्वज्रिणापि समागतः ॥ ७.७२.८३ ॥
तुम्ही सर्व अस्त्रविद्येत निपुण आणि शस्त्रधारी असताना, वज्रधारी (इंद्र) सदृश शत्रूशी सामना झाला तरी सौभद्र मृत्यू कसा पावेल?
7.72.84
यद्येवमहमज्ञास्यमशक्तान्रक्षणे मम ।
सूनोः पाण्डवपाञ्चालानगोप्स्यं तं महारणे ॥ ७.७२.८४ ॥
पांडव आणि पांचाल माझ्या पुत्राचे रक्षण करण्यास असमर्थ आहेत हे मला ठाऊक असते, तर त्या महायुद्धात मीच त्याचे रक्षण केले असते.
7.72.85
कथं च वो रथस्यानां शरवर्षाणि मुञ्चताम् ।
नीतोऽभिमन्युर्निधनं कदर्थीकृत्य वः परैः ॥ ७.७२.८५ ॥
तुम्ही रथी असून बाणांचा वर्षाव करत असताना, शत्रूंनी तुमचा अपमान करून अभिमन्यूला मृत्यूपर्यंत कसे नेले?
7.72.86
अहो वः पौरुषं नास्ति न च वोऽस्ति पराक्रमः ।
यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः ॥ ७.७२.८६ ॥
अरेरे! तुमच्या डोळ्यादेखत युद्धात अभिमन्यू पाडला गेला, तेव्हा तुमच्यात पौरुष नाही आणि पराक्रमही नाही.
7.72.87
आत्मानमेव गर्हेयं यदहं वै सुदुर्बलान् ।
युष्मानाज्ञाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्चयान् ॥ ७.७२.८७ ॥
अत्यंत दुर्बल, भित्रे आणि निश्चयहीन अशा तुम्हांला ओळखूनही मी युद्धाला निघालो, याबद्दल मीच स्वतःची निंदा केली पाहिजे.
7.72.88
आहोस्विद्भूषणार्थाय वर्मशस्त्रायुधानि वः ।
वाचस्तु वक्तुं संसत्सु मम पुत्रमरक्षताम् ॥ ७.७२.८८ ॥
किंवा तुमची कवचे, शस्त्रे आणि आयुधे केवळ शोभेसाठीच होती का? सभांमध्ये बोलण्यासाठीच होती का? माझ्या पुत्राचे तुम्ही रक्षण केले नाहीत.
7.72.89
एवमुक्त्वा ततो वाक्यमतिष्ठद्वै वरासिमान् ।
न स्माशक्यत बीभत्सुः केनचित्प्रसमीक्षितुम् ॥ ७.७२.८९ ॥
असे बोलून तो उत्तम तलवार धरून उभा राहिला; तेव्हा कोणालाही बीभत्सुकडे (अर्जुनाकडे) नीट पाहता येईना.
7.72.90
तमन्तकमिव क्रुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
महेन्द्रमिव तिष्ठन्तं वज्रोद्यतमहाभुजम्।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तमश्रुपूर्णमुखं तदा ॥ ७.७२.९० ॥
क्रुद्ध यमासारखा, वारंवार उसासे टाकणारा, वज्र उगारलेल्या महेंद्रासारखे विशाल बाहू असलेला, पुत्रशोकाने संतप्त, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने उभ्या असलेल्या त्याला तेव्हा (सर्वांनी पाहिले).
7.72.91
न भाषितुं शक्नुवन्ति द्रष्टुं वा सुहृदोऽर्जुनम् ।
अन्यत्र वासुदेवाद्वा ज्येष्ठाद्वा पाण्डुनन्दनात् ॥ ७.७२.९१ ॥
वासुदेव किंवा पांडुपुत्र ज्येष्ठ (युधिष्ठिर) यांच्याशिवाय अर्जुनाचे मित्र त्याच्याशी बोलू शकत नव्हते किंवा त्याला पाहू शकत नव्हते.
7.72.92
सर्वास्ववस्थासु हितावर्जुनस्य मनोनुगौ ।
बहुमानात्प्रियत्वाच्च तावेनं वक्तमर्हतः ॥ ७.७२.९२ ॥
सर्व परिस्थितीत अर्जुनाचे हितचिंतक आणि त्याच्या मनाला अनुसरणारे ते दोघेच आदर आणि प्रेमामुळे त्याच्याशी बोलण्यास योग्य आहेत.
7.72.93
ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् ।
राजीवलोचनं क्रुद्धं राजा वचनमब्रवीत् ॥ ७.७२.९३ ॥
तेव्हा पुत्रशोकाने मन अत्यंत पीडित झालेल्या, कमलनयन आणि क्रुद्ध अशा त्याला राजा हे शब्द म्हणाला.