মহাভারত · অধ্যায় 7.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.74.1
श्रुत्वा तु तं महाशब्दं पाण्डूनां पुत्रगृद्धिनाम् ।
चारैः प्रवेदितस्त्रस्तः समुत्थाय जयद्रथः ॥ ७.७४.१ ॥
পাণ্ডবদের সেই মহা কোলাহল শুনে, পুত্রের জন্য আকুল তাঁদের সেই শব্দ শুনে, চরদের দ্বারা অবহিত হয়ে ভীত জয়দ্রথ উঠে দাঁড়ালেন।
7.74.2
शोकसम्मूढहृदयो दुःखेनाभ्याहतो भृशम् ।
मज्जमान इवागाधे विपुले शोकसागरे।
जगाम समितिं राज्ञां सैन्धवो विमृशन्बहु ॥ ७.७४.२ ॥
শোকে মোহাচ্ছন্ন হৃদয়ে, দুঃখে অত্যন্ত আহত হয়ে, অতল বিশাল শোকসাগরে নিমজ্জমানের মতো, বহু চিন্তা করতে করতে সৈন্ধব রাজাদের সভায় গেলেন।
7.74.3
स तेषां नरदेवानां सकाशे पर्यदेवयत् ।
अभिमन्युपितुर्भीतः सव्रीडो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.७४.३ ॥
তিনি সেই নরদেবদের সামনে বিলাপ করলেন; অভিমন্যুর পিতার ভয়ে লজ্জিত হয়ে এই কথা বললেন।
7.74.4
योऽसौ पाण्डोः किल क्षेत्रे जातः शक्रेण कामिना ।
स निनीषति दुर्बुद्धिर्मां किलैकं यमक्षयम् ॥ ७.७४.४ ॥
পাণ্ডুর ক্ষেত্রে কামনাতুর ইন্দ্র কর্তৃক যে জন্মেছে — সেই দুর্বুদ্ধি কেবল আমাকেই যমালয়ে নিয়ে যেতে চায়।
7.74.5
स्वस्ति वोऽस्तु गमिष्यामि स्वगृहं जीवितेप्सया। ॥ ७.७४.५ ॥
আপনাদের মঙ্গল হোক; বাঁচার ইচ্ছায় আমি আমার ঘরে ফিরে যাব।
7.74.6
अथवास्त्रप्रतिबलास्त्रात मां क्षत्रियर्षभाः ।
पार्थेन प्रार्थितं वीरास्ते सन्दत्त ममाभयम् ॥ ७.७४.६ ॥
অথবা অস্ত্রে সমবলী হে ক্ষত্রিয়বৃষভগণ, অস্ত্র থেকে আমাকে রক্ষা করুন; হে বীরগণ, পার্থ যে অভয় চেয়েছেন তা আমাকে দান করুন।
7.74.7
द्रोणदुर्योधनकृपाः कर्णमद्रेशबाह्लिकाः ।
दुःशासनादयः शक्तास्त्रातुमप्यन्तकार्दितम् ॥ ७.७४.७ ॥
দ্রোণ, দুর্যোধন, কৃপ, কর্ণ, মদ্ররাজ, বাহ্লীক, দুঃশাসন প্রভৃতিও মৃত্যুপীড়িত ব্যক্তিকে রক্ষা করতে সমর্থ নন।
7.74.8
किमङ्ग पुनरेकेन फल्गुनेन जिघांसता ।
न त्रास्यन्ति भवन्तो मां समस्ताः पतयः क्षितेः ॥ ७.७४.८ ॥
একমাত্র ফল্গুন (অর্জুন) হত্যার ইচ্ছায় এলে আর কী বলার! ধরণীর সকল অধিপতি, আপনারা আমাকে রক্ষা করতে পারবেন না।
7.74.9
प्रतिज्ञां पाण्डवेयानां श्रुत्वा मम महद्भयम् ।
सीदन्ति मम गात्राणि मुमूर्षोरिव पार्थिवाः ॥ ७.७४.९ ॥
পাণ্ডবদের প্রতিজ্ঞা শুনে আমার মহা ভয় হয়েছে। হে রাজারা, মৃত্যুপথযাত্রীর মতো আমার অঙ্গ অবসন্ন হচ্ছে।
7.74.10
वधो नूनं प्रतिज्ञातो मम गाण्डीवधन्वना ।
तथाहि हृष्टाः क्रोशन्ति शोककालेऽपि पाण्डवाः ॥ ७.७४.१० ॥
গাণ্ডীবধারী আমার বধের প্রতিজ্ঞা নিশ্চয়ই করেছেন। তাই শোকের সময়েও পাণ্ডবরা আনন্দে চিৎকার করছেন।
7.74.11
तन्न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसाः ।
उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुं कुत एव नराधिपाः ॥ ७.७४.११ ॥
অতএব দেবতা, গন্ধর্ব, অসুর, নাগ ও রাক্ষসরাও তা বদলাতে সক্ষম নন; মানুষের রাজাদের কথা আর কী বলব!
7.74.12
तस्मान्मामनुजानीत भद्रं वोऽस्तु नरर्षभाः ।
अदर्शनं गमिष्यामि न मां द्रक्ष्यन्ति पाण्डवाः ॥ ७.७४.१२ ॥
অতএব হে নরশ্রেষ্ঠগণ, আমাকে যেতে অনুমতি দিন; আপনাদের মঙ্গল হোক। আমি অদৃশ্য হয়ে যাব; পাণ্ডবরা আমাকে দেখতে পাবে না।
7.74.13
एवं विलपमानं तं भयाद्व्याकुलचेतसम् ।
आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ७.७४.१३ ॥
এইভাবে ভয়ে বিচলিতচিত্তে বিলাপরত তাঁকে, নিজের কার্যের গুরুত্ব বিবেচনা করে রাজা দুর্যোধন বললেন।
7.74.14
न भेतव्यं नरव्याघ्र को हि त्वां पुरुषर्षभ ।
मध्ये क्षत्रियवीराणां तिष्ठन्तं प्रार्थयेद्युधि ॥ ७.७४.१४ ॥
হে নরব্যাঘ্র, ভয় পেও না। ক্ষত্রিয় বীরদের মাঝে দাঁড়ানো তোমাকে, হে পুরুষশ্রেষ্ঠ, যুদ্ধে কে আঘাত করতে চাইবে?
7.74.15
एतेषां नरदेवानां मत्तमातङ्गगामिनाम् ।
सङ्घातमुपयातानामपि विभ्येत्पुरन्दरः ॥ ७.७४.१५ ॥
মত্ত হাতির মতো চলা এই নরদেব (রাজাদের) সমাবেশ সামনে এলে ইন্দ্রও ভয় পেতেন।
7.74.16
अहं वैकर्तनः कर्णश्चित्रसेनो विविंशतिः ।
भूरिश्रवाः शलः शल्यो वृषसेनो दुरासदः ॥ ७.७४.१६ ॥
আমি, বিকর্তনপুত্র কর্ণ, চিত্রসেন, বিবিংশতি, ভূরিশ্রবা, শল, শল্য, বৃষসেন — যে দুর্জয়।
7.74.17
पुरुमित्रो जयो भोजः काम्भोजश्च सुदक्षिणः ।
सत्यव्रतो महाबाहुर्विकर्णो दुर्मुखश्च ह ॥ ७.७४.१७ ॥
পুরুমিত্র, জয়, ভোজ, কাম্বোজ সুদক্ষিণ, মহাবাহু সত্যব্রত, বিকর্ণ এবং দুর্মুখও।
7.74.18
दुःशासनः सुबाहुश्च कालिङ्गश्चाप्युदायुधः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ द्रोणो द्रौणिश्च सौबलः ॥ ७.७४.१८ ॥
দুঃশাসন, সুবাহু, কলিঙ্গরাজ, উদায়ুধ, অবন্তীর দুই রাজকুমার বিন্দ ও অনুবিন্দ, দ্রোণ, দ্রোণপুত্র অশ্বত্থামা এবং সুবলপুত্র শকুনি।
7.74.19
मायावी बलवाञ्छूरो राक्षसश्चाप्यलम्बुसः ।
एते चान्ये च बहवो नानाजनपदेश्वराः।
ससैन्यास्त्वाभिगोप्स्यन्ति व्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ७.७४.१९ ॥
মায়াবী, বলবান, শূর রাক্ষস অলম্বুষও, এরা এবং বহু নানা জনপদের অধীশ্বররা সসৈন্যে তোমাকে রক্ষা করবেন। তোমার মনের এই জ্বর দূর হোক।
7.74.20
त्वं चापि रथिनां श्रेष्ठः स्वयं शूरोऽमितद्युते ।
स कथं पाण्डवेयेभ्यो भयं पश्यसि वैन्धव ॥ ७.७४.२० ॥
হে অমিততেজা! তুমি নিজেও রথীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, স্বয়ং বীর। হে বৈন্ধব! পাণ্ডবদের থেকে তুমি কেন ভয় দেখছ?
7.74.21
अक्षौहिण्यो महावीर्य मदीयास्तव रक्षणे ।
यत्ता योत्स्यन्ति माभैस्त्वं सैन्धव व्येतु ते भयम् ॥ ७.७४.२१ ॥
হে মহাবীর্য! আমার অক্ষৌহিণী সেনারা তোমাকে রক্ষার জন্য প্রস্তুত হয়ে যুদ্ধ করবে। হে সৈন্ধব! তুমি ভয় পেয়ো না। তোমার ভয় দূর হোক।
7.74.22
एवमाश्वासितो राजन्पुत्रेण तव सैन्धवः ।
दुर्योधनेन सहितो द्रोणं रात्रावुपागमत् ॥ ७.७४.२२ ॥
হে রাজন! তোমার পুত্র কর্তৃক এভাবে আশ্বস্ত হয়ে সৈন্ধব দুর্যোধনের সঙ্গে রাত্রিবেলা দ্রোণের কাছে উপস্থিত হলেন।
7.74.23
उपसङ्गृह्य चरणौ द्रोणाय स विशाम्पतिः ।
उपोपविश्य प्रणतः पर्यपृच्छदिदं वचः ॥ ७.७४.२३ ॥
সেই বিশাম্পতি দ্রোণের চরণ ধরে, তাঁর কাছে বসে, বিনীতভাবে এই কথা জিজ্ঞাসা করলেন।
7.74.24
निमित्ते दूरपातित्वे लघुत्वे दृढवेधने ।
मम ब्रवीतु भगवान्विशेषं फल्गुनस्य च ॥ ७.७४.२४ ॥
হে ভগবন! নিমিত্তে, দূরে বাণ নিক্ষেপে, লঘুতায় এবং দৃঢ় লক্ষ্যভেদে ফাল্গুনের (অর্জুনের) বিশেষত্ব আমাকে বলুন।
7.74.25
विद्याविशेषमिच्छामि ज्ञातुमाचार्य तत्त्वतः ।
अर्जुनस्यात्मनश्चैव याथातथ्यं प्रचक्ष्व मे ॥ ७.७४.२५ ॥
আচার্যের কাছ থেকে তত্ত্বত বিদ্যার বিশেষত্ব জানতে ইচ্ছা করি, অর্জুনের এবং আমারও। তার যথাযথ স্বরূপ আমাকে বলুন।
7.74.26
सममाचार्यकं तात तव चैवार्जुनस्य च ।
योगाद्दुःखोषितत्वाच्च तस्मात्त्वत्तोऽधिकोऽर्जुनः ॥ ७.७४.२६ ॥
হে তাত, তোমার ও অর্জুনের আচার্যত্ব সমান। পরিশ্রম ও দুঃখসহনের কারণে অর্জুন তোমার চেয়ে অধিক।
7.74.27
न तु ते युधि सन्त्रासः कार्यः पार्थात्कथञ्चन ।
अहं हि रक्षिता तात भयात्त्वां नात्र संशयः ॥ ७.७४.२७ ॥
কিন্তু যুদ্ধে পার্থের কাছ থেকে তোমার কোনোভাবেই ভয় করা উচিত নয়। হে তাত, আমিই তোমাকে ভয় থেকে রক্ষা করব; এতে সংশয় নেই।
7.74.28
न हि मद्बाहुगुप्तस्य प्रभवन्त्यमरा अपि ।
व्यूहयिष्यामि तं व्यूहं यं पार्थो न तरिष्यति ॥ ७.७४.२८ ॥
আমার বাহুদ্বারা রক্ষিত ব্যক্তির উপর দেবতারাও প্রভাব বিস্তার করতে পারে না। যে ব্যূহ পার্থ অতিক্রম করতে পারবে না, আমি সেই ব্যূহ রচনা করব।
7.74.29
तस्माद्युध्यस्व माभैस्त्वं स्वधर्ममनुपालय ।
पितृपैतामहं मार्गमनुयाहि महारथ ॥ ७.७४.२९ ॥
অতএব যুদ্ধ কর, ভয় পেয়ো না। নিজের ধর্ম পালন কর। হে মহারথ, পিতৃ-পিতামহদের পথ অনুসরণ কর।
7.74.30
अधीता विधिवद्वेदा अग्नयः सुहुतास्त्वया ।
इष्टं च बहुभिर्यज्ञैर्न ते मृत्युर्भयङ्करः ॥ ७.७४.३० ॥
তুমি বিধিমতো বেদ অধ্যয়ন করেছ, অগ্নিতে সুষ্ঠুভাবে আহুতি দিয়েছ, বহু যজ্ঞ সম্পন্ন করেছ। তোমার মৃত্যু ভয়ঙ্কর হবে না।
7.74.31
दुर्लभं मानुषैर्मन्दैर्महाभाग्यमवाप्य तु ।
भुजवीर्यार्जिताँल्लोकान्दिव्यान्प्राप्स्यस्यनुत्तमान् ॥ ७.७४.३१ ॥
মানুষের মধ্যে মন্দবুদ্ধিদের জন্য দুর্লভ মহাভাগ্য লাভ করে, তোমার বাহুবীর্যে অর্জিত উত্তম দিব্য লোকসমূহ তুমি লাভ করবে।
7.74.32
कुरवः पाण्डवाश्चैव वृष्णयोऽन्ये च मानवाः ।
अहं च सहपुत्रेण अध्रुवा इति चिन्त्यताम् ॥ ७.७४.३२ ॥
কুরু, পাণ্ডব, বৃষ্ণি ও অন্য মানুষেরা, আমি এবং আমার পুত্র — সকলেই অনিত্য, এ কথা ভাবো।
7.74.33
पर्यायेण वयं सर्वे कालेन बलिना हताः ।
परलोकं गमिष्यामः स्वैःस्वैः कर्मभिरन्विताः ॥ ७.७४.३३ ॥
আমরা সকলে পালাক্রমে বলবান কালের দ্বারা নিহত হয়ে, নিজ নিজ কর্মসহ পরলোকে যাব।
7.74.34
तपस्तप्त्वा तु याँल्लोकान्प्राप्नुवन्ति तपस्विनः ।
क्षत्रधर्माश्रिताः वीराः क्षत्रियाः प्राप्नुवन्ति तान् ॥ ७.७४.३४ ॥
তপস্যা করে তপস্বীরা যে লোক লাভ করেন, ক্ষাত্রধর্ম আশ্রয়কারী বীর ক্ষত্রিয়েরা সেই লোকই লাভ করেন।
7.74.35
एवमाश्वासितो राजा भारद्वाजेन सैन्धवः ।
अपानुदद्भयं पार्थाद्युद्धाय च मनो दधे ॥ ७.७४.३५ ॥
ভরদ্বাজপুত্র (দ্রোণ) কর্তৃক এভাবে আশ্বস্ত হয়ে সৈন্ধব রাজা পার্থ (অর্জুন) থেকে ভয় দূর করলেন এবং যুদ্ধে মন স্থির করলেন।
7.74.36
ततः प्रहर्षः सैन्यानां तस्य चासीद्विशाम्पते ।
वादित्राणां ध्वनिश्चोग्रः सिंहनादरवैः सह ॥ ७.७४.३६ ॥
হে প্রজাপতি! তখন তাঁর সৈন্যদের মধ্যে উল্লাস জাগল; সিংহনাদের ধ্বনির সঙ্গে বাদ্যযন্ত্রের ভয়ংকর শব্দও উঠল।