মহাভারত · অধ্যায় 7.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.89.1
चोदयाश्वान्हृषीकेश यत्र दुर्मर्षणः स्थितः ।
एतद्भित्त्वा गजानीकं प्रवेक्ष्याम्यरिवाहिनीम् ॥ ७.८९.१ ॥
হৃষীকেশ, যেখানে দুর্মর্ষণ দাঁড়িয়ে আছেন সেখানে অশ্বগুলিকে চালাও। এই হস্তিবাহিনী ভেদ করে আমি শত্রুসেনায় প্রবেশ করব।
7.89.2
एवमुक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना ।
अचोदयद्धयांस्तत्र यत्र दुर्मर्षणः स्थितः ॥ ७.८९.२ ॥
সব্যসাচী এইরূপ বললে মহাবাহু কেশব দুর্মর্ষণ যেখানে দাঁড়িয়ে ছিলেন সেখানে অশ্বগুলিকে চালালেন।
7.89.3
स सम्प्रहारस्तुमुलः सम्प्रवृत्तः सुदारुणः ।
एकस्य च बहूनां च रथनागनरक्षयः ॥ ७.८९.३ ॥
সেই সংঘর্ষ অতি ভয়ংকর ও তুমুল আকার ধারণ করল; একজনের ও বহুজনের রথ, হস্তী ও মানুষের ক্ষয় হল।
7.89.4
ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
परानवाकिरत्पार्थः पर्वतानिव नीरदः ॥ ७.८९.४ ॥
তখন পার্থ বাণবর্ষণে শত্রুদের আচ্ছন্ন করলেন, যেমন বৃষ্টিমান মেঘ পর্বতকে আচ্ছন্ন করে।
7.89.5
ते चापि रथिनः सर्वे त्वरिताः कृतहस्तवत् ।
अवाकिरन्बाणजालैस्तत्र कृष्णधनञ्जयौ ॥ ७.८९.५ ॥
সেই রথীরা সকলে দ্রুত, দক্ষ ধনুর্ধরের মতো, সেখানে কৃষ্ণ ও ধনঞ্জয়কে বাণজালে আচ্ছন্ন করল।
7.89.6
ततः क्रुद्धो महाबाहुर्वार्यमाणः परैर्युधि ।
शिरांसि रथिनां पार्थः कायेभ्योऽपाहरच्छरैः ॥ ७.८९.६ ॥
তখন ক্রুদ্ধ মহাবাহু পার্থ যুদ্ধে শত্রুদের দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত হয়ে বাণে রথীদের মস্তক দেহ থেকে কেটে ফেললেন।
7.89.7
उद्धान्तनयनैर्वक्रैः सन्दष्टौष्ठपुटैः शुभैः ।
सकुण्डलशिरस्त्राणैर्वसुधा समकीर्यत ॥ ७.८९.७ ॥
উল্টানো চোখ, বাঁকা মুখ, দাঁতে চেপে ধরা ঠোঁট, কুণ্ডল ও শিরস্ত্রাণসহ সুন্দর মাথায় পৃথিবী ঢেকে গেল।
7.89.8
पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः ।
विनिकीर्णानि योधानां वदनानि चकाशिरे ॥ ७.८९.८ ॥
যোদ্ধাদের মুখগুলি চারদিকে ছড়িয়ে ও দলিত হয়ে পদ্মবনের মতো ঝলমল করছিল।
7.89.9
सुवर्णचित्राभरणाः संसिक्ता रुधिरेण च ।
संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसङ्घाः सविद्युतः ॥ ७.८९.९ ॥
সোনার বিচিত্র অলংকারে সজ্জিত, রক্তে সিক্ত, বিদ্যুৎসহ মেঘপুঞ্জ লেগে থাকার মতো দেখাচ্ছিল।
7.89.10
शिरसां पततां राजञ्शब्दोऽभूद्वसुधातले ।
कालेन परिपक्वानां तालानां पततामिव ॥ ७.८९.१० ॥
হে রাজা, মাটিতে পড়তে থাকা মাথাগুলির শব্দ যেন সময়ে পাকা তালগাছ পড়ার মতো শোনাচ্ছিল।
7.89.11
कबन्ध उत्थितः कश्चिद्विष्फार्य सशरं धनुः ।
किञ्चित्खङ्गं विनिष्कृष्य भुजेनोद्यम्य तिष्ठति।
गृहीत्वाऽन्यस्य केशेषु शिरो नृत्यति चापरः ॥ ७.८९.११ ॥
একটি মাথাহীন দেহ উঠে দাঁড়িয়েছে, বাণসহ ধনুক টানছে। কেউ খড়গ তুলে বাহু দিয়ে উঁচিয়ে দাঁড়িয়ে আছে। অন্য একজন কারও চুল ধরে মাথাটি নাচাচ্ছে।
7.89.12
पतितानि न जानन्ति शिरांसि पुरुषर्षभाः ।
अमृष्यमाणाः सङ्ग्रामे कौन्तेयं जयगृद्धिनः ॥ ७.८९.१२ ॥
পতিত মাথাগুলি সেই পুরুষশ্রেষ্ঠরা টের পেল না; যুদ্ধে কৌন্তেয়কে সইতে না পেরে, জয়লোভী হয়ে।
7.89.13
हयानामुत्तमाङ्गैश्च हस्तिहस्तैश्च मेदिनी ।
बाहुभिश्च शिरोभिश्च वीराणां समकीर्यत ॥ ७.८९.१३ ॥
ঘোড়াদের মাথা, হাতির শুঁড় এবং বীরদের বাহু ও মস্তকে পৃথিবী ছেয়ে গেল।
7.89.14
अयं पार्थः कुतः पार्थः पार्थोऽयमिति सर्वशः ।
तिष्ठ पार्थेहि मां पार्थ क्व यासीति च जल्पताम्।
तव सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवाभवत् ॥ ७.८९.१४ ॥
'এ পার্থ, কীভাবে পার্থ, এই তো পার্থ' বলে সর্বত্র চিৎকার করে, 'দাঁড়াও পার্থ, আমার কাছে এসো পার্থ, কোথায় যাচ্ছ?' বলে ডাকতে থাকায়, তোমার সৈন্যদের যোদ্ধাদের কাছে সবকিছু পার্থময় মনে হল।
7.89.15
अन्योन्यमपि चाजघ्नुरात्मानमपि चापरे ।
पार्थभूतममन्यन्त जनाः कालेन मोहिताः ॥ ७.८९.१५ ॥
মানুষ পরস্পরকে আঘাত করল, অন্যেরা নিজেদেরও আঘাত করল; কালের মোহে আচ্ছন্ন হয়ে তারা সবাইকে পার্থ বলে মনে করল।
7.89.16
निष्टनन्तः सरुधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाः ।
शयाना बहवो वीराः कीर्तयन्तः स्वबान्धवान् ॥ ७.८९.१६ ॥
রক্তাক্ত, সংজ্ঞাহীন, তীব্র যন্ত্রণায় কাতর হয়ে কাতরাতে কাতরাতে বহু বীর পড়ে আছে, নিজের আত্মীয়দের নাম ধরে ডাকছে।
7.89.17
सभिण्डिपालाः सप्रासाः सशक्त्यृष्टिपरश्वथाः ।
सनिर्व्यूहाः सनिस्त्रिंशाः सशरासनतोमराः ॥ ७.८९.१७ ॥
ভিন্দিপাল, বর্শা, শক্তি, ঋষ্টি, কুঠার সহ; ব্যূহ, তরবারি, ধনুক, তোমর সহ।
7.89.18
सबाणवर्माभरणाः सगदाः साङ्गदा रणे ।
महाभुजगसङ्काशा बाहवः परिघोपमाः ॥ ७.८९.१८ ॥
বাণ, বর্ম ও অলংকার সহ; গদা ও অঙ্গদ সহ রণক্ষেত্রে; মহাসর্পের মতো, পরিঘের মতো বাহু।
7.89.19
उद्वेष्टन्ति विचेष्टन्ति सञ्चेष्टन्ति च सर्वशः ।
वेगं कुर्वन्ति संरब्धा निकृत्ताः परमेषुभिः ॥ ७.८९.१९ ॥
তারা ছটফট করে, কাঁপে, চারদিকে নড়াচড়া করে; ক্রোধে পরিপূর্ণ হয়ে, পরম শরে ছিন্ন হয়ে তারা বেগে ধাবিত হয়।
7.89.20
यो यः स्म समरे पार्थं प्रतिसञ्चरते नरः ।
तस्यतस्यान्तको बाणः शरीरमुपसर्पति ॥ ७.८९.२० ॥
যুদ্ধে যে যে মানুষ পার্থের সম্মুখীন হয়, তার তার শরীরের দিকে মৃত্যুরূপ বাণ এগিয়ে যায়।
7.89.21
नृत्यतो रथमार्गेषु धनुर्व्यायच्छतस्तथा ।
न कश्चित्तत्र पार्थश्च ददृशेऽन्तरमण्वपि ॥ ७.८९.२१ ॥
রথপথে নৃত্যরত ও ধনুক পূর্ণ আকর্ষণকারী পার্থের মধ্যে অণুমাত্র ফাঁকও কারও চোখে পড়েনি।
7.89.22
यत्तस्य घटमानस्य क्षिप्रं विक्षिपतः शरान् ।
लाघवात्पाण्डुपुत्रस्य व्यस्मयन्त परे जनाः ॥ ७.८९.२२ ॥
পাণ্ডুপুত্রের সেই প্রচেষ্টায় দ্রুত শর নিক্ষেপের লঘুতায় অপর লোকেরা বিস্মিত হয়েছিল।
7.89.23
हस्तिनं हस्तियन्तारमश्वमाश्विकमेव च ।
अभिनत्फल्गुनो बाणै रथिनं च ससारथिम् ॥ ७.८९.२३ ॥
ফল্গুন বাণে হাতি ও মাহুতকে, ঘোড়া ও অশ্বারোহীকে, এবং রথীকে তার সারথির সঙ্গে বিদ্ধ করলেন।
7.89.24
आवर्तमानमावृत्तं युध्यमानं च पाण्डवः ।
प्रमुखे तिष्ठमानं च न कञ्चिन्न निहन्ति सः ॥ ७.८९.२४ ॥
ঘুরে আসা, ফিরে যাওয়া, যুদ্ধরত এবং সম্মুখে দাঁড়ানো কাউকেই সেই পাণ্ডব ছাড়েনি; কাউকেই সে বধ না করে থাকেনি।
7.89.25
यथोदयन्वै गगने सूर्यो हन्ति महत्तमः ।
तथाऽर्जुनो गजानीकमवधीत्कङ्कपत्रिभिः ॥ ७.८९.२५ ॥
আকাশে উদীয়মান সূর্য যেমন মহা অন্ধকার বিনাশ করে, তেমনি অর্জুন কঙ্কপাখির পালকযুক্ত বাণে হস্তিসেনাকে বধ করলেন।
7.89.26
हस्तिभिः पतितैर्भिन्नैस्तव सैन्यमदृश्यत ।
अन्तकाले यथा भूमिर्व्यवकीर्णा महीधरैः ॥ ७.८९.२६ ॥
পতিত ও ছিন্নভিন্ন হস্তীদের দ্বারা আপনার সৈন্যবাহিনী, প্রলয়কালে পর্বতে ছড়িয়ে পড়া পৃথিবীর মতো দেখাল।
7.89.27
यथा मध्यंदिने सूर्यो दुष्प्रेक्ष्यः प्राणिभिः सदा ।
तथा धनञ्जयः क्रुद्धो दुष्प्रेक्ष्यो युधि शत्रुभिः ॥ ७.८९.२७ ॥
মধ্যাহ্নে সূর্য যেমন প্রাণীদের কাছে দৃষ্টিপাতের অযোগ্য, তেমনি ক্রুদ্ধ ধনঞ্জয় যুদ্ধে শত্রুদের কাছে দুর্দর্শ হলেন।
7.89.28
तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परन्तप ।
प्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम् ॥ ७.८९.२८ ॥
হে পরন্তপ, আপনার পুত্রের সেই সৈন্যবাহিনী যুদ্ধে সেভাবে ভগ্ন হয়ে, দ্রুত ভীত হয়ে, বাণে অত্যন্ত পীড়িত হল।
7.89.29
मारुतेनेव महता मेघानीकं व्यदीर्यत ।
प्रकाल्यमानं तत्सैन्यं नाशकत्प्रतिवीक्षितुम् ॥ ७.८९.२९ ॥
মহাবায়ুতে যেমন মেঘপুঞ্জ ছিন্নভিন্ন হয়, তেমনি বিক্ষিপ্ত হতে থাকা সেই সৈন্যবাহিনীর দিকে ফিরে তাকানোও সম্ভব ছিল না।
7.89.30
प्रतोदैश्चापकोटीभिर्हुंकारैः साधुवाहितैः ।
कशापार्ष्ण्यभिघातैश्च वाग्भिरुग्राभिरेव च ॥ ७.८९.३० ॥
অঙ্কুশ, ধনুকের প্রান্ত, হুংকার, সুচারুভাবে চালিত রথ, চাবুকের আঘাত, গোড়ালির আঘাত এবং কঠোর বাক্যে (সৈন্যদের তাড়িত করা হল)।
7.89.31
चोदयन्तो हयांस्तूर्णं पलायन्ते स्म तावकाः ।
सादिनो रथिनश्चैव पत्तयश्चार्जुनार्दिताः ॥ ७.८९.३१ ॥
ঘোড়াগুলিকে দ্রুত চালিয়ে আপনার সৈন্যরা পালাল — অশ্বারোহী, রথী ও পদাতিক, অর্জুনের দ্বারা পীড়িত হয়ে।
7.89.32
पार्ष्ण्यङ्गुष्ठाङ्कुशैर्नागं चोदयन्तस्तथाऽपरे ।
शरैः सम्मोहिताश्चान्ये तमेवाभिमुखा ययुः ॥ ७.८९.३२ ॥
গোড়ালি, বুড়ো আঙুল ও অঙ্কুশ দিয়ে হাতিকে চালিয়ে কেউ কেউ, এবং বাণে মোহিত অন্যরা — তাঁর দিকেই সামনাসামনি ধাবিত হল।
7.89.33
तव योघ हतोत्साहा विभ्रान्तमनसस्तदा ॥ ७.८९.३३ ॥
তখন আপনার যোদ্ধারা, উৎসাহ হারিয়ে ও মন বিভ্রান্ত হয়ে।