महाभारत · अध्याय 7.9
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.9.1
किं कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्रुः पाण्डवसृञ्जयाः ।
तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृतामपि ॥ ७.९.१ ॥
युद्धात अस्त्रांमध्ये निपुण आणि सर्व शस्त्रधारींमध्येही श्रेष्ठ असलेला द्रोण काय करत असताना पांडव आणि सृंजयांनी त्याला मारले?
7.9.2
रथः पर्यपतद्वाऽस्य धनुर्वाऽशीर्यतास्यतः ।
प्रमत्तो वाऽभवद्दोणो यथा मृत्युमुपेयिवान् ॥ ७.९.२ ॥
बाण सोडत असताना त्याचा रथ पडला की त्याचे धनुष्य तुटले, की द्रोण प्रमादी होऊन मृत्यूला प्राप्त झाला?
7.9.3
कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम् ।
किरन्तमिषुसङ्घातान्रुक्मपुङ्खाननेकशः ॥ ७.९.३ ॥
हे तात, शत्रूंना दुर्धर्ष असूनही, सोनेरी पंखांच्या बाणांचे समूह अनेकदा सोडणाऱ्या त्याला पार्षताने कसे मारले?
7.9.4
क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयोधिनम् ।
दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धेषु पारगम् ॥ ७.९.४ ॥
वेगवान हात असलेला, ब्राह्मणश्रेष्ठ, कुशल, अद्भुत योद्धा, दुरून बाण सोडणारा, संयमी आणि अस्त्रयुद्धात पारंगत अशा त्याला,
7.9.5
पाञ्चालपुत्रो न्यवधीद्दिव्यास्त्रधरमच्युतम् ।
कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम् ॥ ७.९.५ ॥
पांचालराजपुत्राने दिव्य अस्त्रधारी, अच्युत, युद्धात भयानक कर्म करत प्रयत्नशील असलेल्या त्या महारथाला ठार मारले.
7.9.6
व्यक्तं हि दैवं बलवत्पौरुषादिति मे मतिः ।
यद्द्रोणो निहतः शूरः पार्षतेन महात्मना ॥ ७.९.६ ॥
माझे मत आहे की दैव हे पौरुषापेक्षा निश्चितच बलवान आहे, कारण शूर द्रोण महात्मा पार्षताकडून मारला गेला.
7.9.7
अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत्प्रतिष्ठितम् ।
तमिष्वस्त्रधराचार्यं द्रोणं शंससि मे हतम् ॥ ७.९.७ ॥
ज्या वीरात ठार प्रकारची अस्त्रे प्रतिष्ठित होती, त्या धनुर्विद्येच्या आचार्य द्रोणाचा वध झाला असे तू मला सांगतोस.
7.9.8
श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयाघ्रपरिवारणम् ।
जातरूपपरिष्कारं नाद्य शोकमपानुदे ॥ ७.९.८ ॥
सुवर्णरथ, वाघांसारख्या वीरांनी वेढलेला आणि सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेला द्रोण मारला गेला हे ऐकून आज मी माझा शोक दूर करू शकत नाही.
7.9.9
न नूनं परदुःखेन म्रियते कोऽपि सञ्जय ।
यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि मन्दधीः।
दैवमेव परं मन्ये नन्वनर्थं हि पौरुषम् ॥ ७.९.९ ॥
हे संजया, दुसऱ्याच्या दुःखाने कोणी मरत नाही; द्रोण मारला गेला हे ऐकूनही मंदबुद्धी मी जिवंत आहे. दैव हेच श्रेष्ठ आहे असे मला वाटते, कारण पौरुष खरोखरच व्यर्थ आहे.
7.9.10
अश्मसारमयं नूर्न हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते ॥ ७.९.१० ॥
माझे हृदय खरोखर लोखंड आणि दगडासारखे अतिशय दृढ आहे; द्रोण मारला गेला हे ऐकूनही ते शंभर तुकड्यांत फुटत नाही.
7.9.11
ब्राह्मे दैवे तथेष्वस्त्रे यमुपासन्गुणार्थिनः ।
ब्राह्मणा राजपुत्राश्च स कथं मृत्युना हृतः ॥ ७.९.११ ॥
ब्राह्म, दैव आणि इष्वस्त्र या विद्यांमध्ये गुणार्थी ब्राह्मण आणि राजपुत्र ज्यांची उपासना करत होते, ते कसे मृत्यूने हरण केले गेले?
7.9.12
शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम् ।
पतनं भास्करस्येव न मृष्ये द्रोणपातनम् ॥ ७.९.१२ ॥
सागर सुकणे, मेरू हलणे किंवा सूर्य पडणे यांप्रमाणे द्रोणाचे पतन मला सहन होत नाही.
7.9.13
दुष्टानां प्रतिषेद्धासीद्धार्मिकाणां च रक्षिता ।
योऽहासीत्कृपणस्यार्थे प्राणानपि परन्तपः ॥ ७.९.१३ ॥
दुष्टांना रोखणारा आणि धार्मिकांचे रक्षण करणारा होता; दीनासाठी प्राणही देणारा, शत्रूंना तापवणारा तो होता.
7.9.14
मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे ।
बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्ध्या स निहतः कथम् ॥ ७.९.१४ ॥
माझ्या मूर्ख पुत्रांची जयाशा ज्याच्या पराक्रमावर होती, जो बुद्धीने बृहस्पती व उशनसाच्या बरोबरीचा होता, तो कसा मारला गेला?
7.9.15
गुणानां सर्वयोधानां स्थितिरासीन्महाद्युतिः ।
यं मृत्युर्वशगस्तिष्ठेत्स कथं मृत्युना हतः ॥ ७.९.१५ ॥
सर्व योद्ध्यांच्या गुणांचा आधार असलेला महातेजस्वी, ज्याच्या वशात मृत्यू राहत असे, तो मृत्यूने कसा मारला गेला?
7.9.16
ते च शोणा बृहन्तोऽश्वाश्छन्ना जालैर्हिरण्मयैः ।
रथे वातजवा युक्ताः सर्वशस्त्रातिगा रणे ॥ ७.९.१६ ॥
ते तांबडे, विशाल घोडे सोनेरी जाळ्यांनी झाकलेले, रथाला जुंपलेले, वाऱ्याच्या वेगाचे, युद्धात सर्व शस्त्रांना मागे टाकणारे होते.
7.9.17
बलिनो हेषिणो दान्ताः सैन्धवाः साधुवाहिनः ।
दृढाः सङ्ग्राममध्येषु कच्चिदासन्न विह्वलाः ॥ ७.९.१७ ॥
बलवान, खिंकाळणारे, प्रशिक्षित, सिंधूकडील उत्तम वाहक घोडे युद्धांच्या मध्यभागी दृढ होते का, विचलित झाले नाहीत ना?
7.9.18
करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ।
ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः ॥ ७.९.१८ ॥
युद्धात गर्जणाऱ्या हत्तींच्या, शंख-दुंदुभींच्या ध्वनींच्या, धनुष्याची दोरी ओढून केलेल्या बाणवर्षावाच्या आणि शस्त्रांच्या मध्ये ते सहनशील होते का?
7.9.19
आशंसन्तः पराञ्जेतुं जितश्वासा जितव्यथाः ।
हयाः पराजिताः शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहाः ॥ ७.९.१९ ॥
शत्रूंना जिंकण्याची आशा धरून, श्वास आवरून, वेदना जिंकून, पराभूत झालेले वेगवान घोडे भारद्वाजाचा (द्रोणाचा) रथ वाहत होते.
7.9.20
ते स्म रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमास्थिताः ।
कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ७.९.२० ॥
ते सोन्याच्या रथाला जुंपलेले आणि वीरपुरुषांप्रमाणे आरूढ होते; हे तात, त्यांना पांडवांच्या सैन्यावर मात का करता आली नाही?
7.9.21
जातरूपपरिष्करामास्थाय रथमुत्तमम् ।
भारद्वाजः किमकरोद्युधि सत्यपराक्रमः ॥ ७.९.२१ ॥
सोन्याने सजवलेल्या उत्तम रथावर आरूढ होऊन सत्यपराक्रमी भारद्वाजाने (द्रोणाने) युद्धात काय केले?
7.9.22
विद्यां यस्योपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्धराः ।
स सत्यसन्धो बलवान्द्रोणः किमकरोद्युधि ॥ ७.९.२२ ॥
ज्याच्या विद्येवर सर्व लोकांतील धनुर्धर उपजीविका करतात, तो सत्यप्रतिज्ञ बलवान द्रोण युद्धात काय करत होता?
7.9.23
दिवि शक्रमिव श्रेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम् ।
के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथाः ॥ ७.९.२३ ॥
स्वर्गातील इंद्राप्रमाणे धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ, त्या महासेनापतीला, भयंकर कर्म करणाऱ्याला युद्धात कोणत्या रथांनी सामोरे जाऊन घेरले?
7.9.24
ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा प्राद्रवन्ति स्म पाण्डवाः ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं रणे तस्मिन्महाबलम् ॥ ७.९.२४ ॥
खरोखर, सोन्याचा रथ पाहून पांडव पळून गेले; त्या युद्धात तो महाबली दिव्य अस्त्रे प्रकट करत होता.
7.9.25
उताहो सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः ।
पाञ्चालप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत् ॥ ७.९.२५ ॥
किंवा सर्व सैन्यासह धर्मराज आपल्या बंधूंसह, पांचालांच्या नेत्याने द्रोणाला सर्व बाजूंनी अडवले.
7.9.26
नूनमावारयत्पार्थो रथिनोऽन्यानजिह्मगैः ।
ततो द्रोणं समहरत्पार्षतः पापकर्मकृत् ॥ ७.९.२६ ॥
निश्चितच पार्थाने इतर रथींना सरळ बाणांनी अडवले; मग पापकर्मा पार्षताने द्रोणाला दूर नेले.
7.9.27
नह्यहं परिपश्यामि वधे कञ्चन शुष्मिणः ।
धृष्टद्युम्नादृते रौद्रात्पाल्यमानात्किरीटिना ॥ ७.९.२७ ॥
किरीटीने संरक्षित केलेल्या भयंकर धृष्टद्युम्नाखेरीज वधात कोणीही शूर योद्धा मला दिसत नाही.
7.9.28
उताहो सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः ।
उत्सृज्य सर्वसैन्यानि द्रोणं तमभिदुद्रुवे ॥ ७.९.२८ ॥
किंवा सर्व सैन्यासह धर्मराज आपल्या बंधूंसह, सर्व सैन्ये सोडून त्या द्रोणाकडे धावला.
7.9.29
तैर्वृतः सर्वतः क्षुद्रैः पाञ्चालापशदैस्ततः ।
केकयैश्चेदिकारूशैर्मत्स्यैरन्यैश्च भूमिपैः ॥ ७.९.२९ ॥
त्यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेल्या, पांचालांच्या क्षुद्र हीन लोकांनी, मग केकय, चेदि-कारूष, मत्स्य आणि इतर राजांनी.
7.9.30
व्याकुलीकृतमाचार्यं पिपीलैरुरगं यथा ।
कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम ॥ ७.९.३० ॥
मुंग्या जसे सर्पाला त्रस्त करतात, तसे कठीण कर्मात गुंतलेल्या आचार्यांना व्याकुळ करून त्यांनी ठार मारले, असे माझे मत आहे.
7.9.31
योऽधीत्य चतुरो वेदान्साङ्गानाख्यानपञ्चमान् ।
ब्राह्मणानां प्रतिष्ठासीत्स्रोतसामिव सागरः ॥ ७.९.३१ ॥
चार वेद, त्यांचे अंग आणि पाचवा इतिहास यांचे अध्ययन करून, नद्यांसाठी समुद्र जसा तसा ब्राह्मणांचा आधार जो होता.
7.9.32
क्षत्रं च ब्रह्म चैवेह योऽभ्यतिष्ठत्परन्तपः ।
दृप्तानां प्रतिषेद्धा च चक्षुरासीदचक्षुषाम् ॥ ७.९.३२ ॥
येथे क्षात्रत्व आणि ब्राह्मण्य या दोन्हींत जो श्रेष्ठ होता, शत्रूंना तापविणारा; गर्विष्ठांना अडविणारा आणि आंधळ्यांचा डोळा होता जो.
7.9.33
अमर्षी चावलिप्तेषु धार्मिकेषु च धार्मिकः ।
स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण वधमाप्तवान् ॥ ७.९.३३ ॥
अन्याय सहन न करणारा, गर्विष्ठांविषयी आणि धार्मिकांविषयी स्वतः धार्मिक असलेला; तो वृद्ध ब्राह्मण शस्त्राने मृत्यू कसा पावला?
7.9.34
अमर्षिणा मर्षितवान्क्लिश्यमानान्सदा मया ।
अनर्हमाणान्कौन्तेयान्कर्मणस्तस्य तत्फलम् ॥ ७.९.३४ ॥
असहिष्णु असूनही मी सदैव क्लेश भोगत असलेल्या, अयोग्य नसलेल्या कौंतेयांना सहन केले; हे त्याच्या कर्माचे फळ आहे.
7.9.35
यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भृतः ।
स सत्यसन्धः सुकृती श्रीकामैर्निहतः कथम् ॥ ७.९.३५ ॥
ज्याच्या कर्मावर जगात सर्व धनुर्धर जगतात, तो सत्यप्रतिज्ञ, पुण्यवान असा तो लक्ष्मीची इच्छा करणाऱ्यांकडून कसा मारला गेला?
7.9.36
दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्वो महाबलः ।
स कथं निहतः पार्थैः क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमिः ॥ ७.९.३६ ॥
स्वर्गात इंद्राप्रमाणे श्रेष्ठ, महासत्त्व आणि महाबल असलेला तो, लहान माशांनी तिमिला मारावे तसा पार्थांकडून कसा मारला गेला?
7.9.37
क्षिप्रहस्तश्च बलवान्दृढघन्वारिमर्दनः ।
न यस्य विजयाकाङ्क्षी विषयं प्राप्य जीवति ॥ ७.९.३७ ॥
चपळ हात, बलवान, दृढ धनुष्य आणि शत्रूंचा मर्दन करणारा; विजयाची इच्छा धरून रणभूमीवर आलेला कोणीही त्याच्यासमोर जिवंत राहत नाही.
7.9.38
यं द्वौ न जहतः शब्दौ जीवमानं कदाचन ।
ब्राह्मश्च वेदकामानां ज्याघोषश्च धनुष्मताम् ॥ ७.९.३८ ॥
जिवंत असताना ज्याला कधीही सोडले नाहीत असे दोन शब्द: वेदाची इच्छा करणाऱ्यांचे ब्राह्मण-पठण आणि धनुर्धरांच्या धनुष्याचा टणत्कार.
7.9.39
अदीनं पुरुषव्याघ्रं हीमन्तमपराजितम् ।
तमिष्वासवराचार्ये द्रोणं जघ्नुः कथं रथाः ॥ ७.९.३९ ॥
निर्भय, पुरुषव्याघ्र, लज्जाशील, अपराजित त्या धनुर्धरांत श्रेष्ठ आचार्य द्रोणाला रथींनी कसे मारले?
7.9.40
नाहं मन्ये हतं द्रोणं स हि लोकमयोत्स्यत ।
को हि शक्तो रणे जेतुमनाधृष्ययशोबलम् ॥ ७.९.४० ॥
द्रोण मारले गेले असे मला वाटत नाही; तो तर लोकांशीही युद्ध करता. अजिंक्य यश आणि बल असलेल्याला रणात जिंकण्यास कोण समर्थ आहे?
7.9.41
ब्रह्मकल्पो भवेद्ब्राह्मे क्षात्रे नारायणोपमः ।
ब्रह्मक्षत्रे च यस्यास्तां वशे स्थाणोरिवाखिले ॥ ७.९.४१ ॥
ब्राह्म विद्येत तो ब्रह्मदेवासारखा, आणि क्षात्र बलात नारायणासारखा होता; ब्रह्मत्व आणि क्षात्र दोन्ही त्याच्या वशात होते, जसे संपूर्ण विश्व स्थाणूच्या (शिवाच्या) वशात असते.
7.9.42
सर्वान्हि मामकान्वीरान्सहाश्वरथकुञ्जरान् ।
युधिष्ठिरस्य तपसा हतान्मन्यामहे कुरून् ॥ ७.९.४२ ॥
माझे सर्व वीर — घोडे, रथ, हत्तींसह — युधिष्ठिराच्या तपाच्या सामर्थ्याने मारले गेले, असे आम्ही कौरवांबद्दल मानतो.
7.9.43
कथं सञ्जय दुर्धर्षमनाधृष्ययशोबलम् ।
पश्यतां पुरुषेन्द्राणां समरे पार्षतोऽवधीत् ॥ ७.९.४३ ॥
हे सञ्जया, अजेय आणि अनाधृष्य यश व बल असलेल्याला, पुरुषश्रेष्ठांच्या देखत युद्धात पार्षताने कसे मारले?
7.9.44
के पुरस्तादयुध्यन्त रक्षन्तो द्रोणमन्तिकात् ।
के नु पश्चादवर्तन्त गच्छतो दुर्गमां गतिम् ॥ ७.९.४४ ॥
द्रोणाच्या जवळ राहून रक्षण करत जे पुढे युद्ध करत होते ते कोण? दुर्गम मार्गाने जाणाऱ्याच्या मागे जे परतले ते कोण?
7.9.45
केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः ।
पुरस्तात्के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे ॥ ७.९.४५ ॥
महात्म्याचे उजवे चक्र व डावे चक्र कोणी रक्षिले? युद्धात लढणाऱ्या त्या वीराच्या पुढे कोण होते?
7.9.46
के च तस्मिंस्तनूस्त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् ।
द्रोणस्य समरे वीराः केऽकुर्वन्त परां धृतिम् ॥ ७.९.४६ ॥
तेथे जे देह त्यागून समोर मृत्यूला सामोरे गेले, आणि द्रोणाच्या युद्धात कोणत्या वीरांनी परम धैर्य धारण केले?
7.9.47
कच्चिन्नैनं भयान्मन्दाः क्षत्रिया व्यजहन्रणे ।
रक्षितारस्ततः शून्ये कच्चित्तैर्न हतः परैः ॥ ७.९.४७ ॥
मूर्ख क्षत्रियांनी भयाने युद्धात याला सोडले नाही काय? तेव्हा रक्षकांनी रिकाम्या जागेत शत्रूंकडून याचा वध होऊ दिला नाही काय?
7.9.48
न स पृष्ठमरेस्त्रासाद्रणे शौर्यात्प्रदर्शयेत् ।
परामप्यापदं प्राप्य स कथं निहतः परैः ॥ ७.९.४८ ॥
युद्धात शत्रूच्या भयाने तो पाठ दाखवत नसे, तर शौर्यच प्रकट करत असे. मोठ्या संकटात सापडूनही शत्रूंनी त्याचा वध कसा केला?
7.9.49
एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु सञ्जय ।
पराक्रमेद्यथा शक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम्।
यो यथाशक्ति युद्ध्येत द्विषद्भिःस्वांश्च पालयन् ॥ ७.९.४९ ॥
हे सञ्जया, आर्य पुरुषाने कठीण आपत्तीत हेच करावे: आपल्या शक्तीनुसार पराक्रम दाखवावा; तो पराक्रम त्याच्यातच प्रतिष्ठित असतो.
7.9.50
कच्चिन्नैनं भयात्क्षुद्राः पार्थेभ्यः प्रददू रणे ।
गोप्तृभिस्तैः समुत्सृष्टः कच्चिन्नैष परैर्हतः ॥ ७.९.५० ॥
भीतीमुळे त्या क्षुद्र लोकांनी त्याला रणांगणात पार्थांच्या हवाली तर केले नाही ना? रक्षकांनी त्याला सोडून दिले आणि शत्रूंनी त्याला मारले तर नाही ना?
7.9.51
धृष्टद्युम्नं प्रपश्यामि निघ्नन्तमिव ब्राह्मणम् ।
वार्यमाणं रणे तात द्रौणिनाऽमिततेजसा ॥ ७.९.५१ ॥
हे तात, युद्धात अमित तेजस्वी द्रौणीने अडवलेल्या धृष्टद्युम्नाला, जणू ब्राह्मणाला मारत असल्यासारखे, मी पाहत आहे.
7.9.52
मुह्यते मे मनस्तात कथा तावन्निवार्यताम् ।
भूयस्तु लब्धसंज्ञस्त्वां परिपृच्छामि सञ्जय ॥ ७.९.५२ ॥
हे तात, माझे मन मोहित होत आहे; आता ही कथा थांबवा. पुन्हा शुद्धी आल्यावर, हे सञ्जया, मी तुला पुन्हा विचारीन.